അഗ്നിപുരാണമ്

പുനരുക്തത്വമാഭീക്ഷ്ണ്യാദഭിധാനം ദ്വിധൈവ തത് । അര്ഥാവൃത്തിഃ പദാവൃത്തിരര്ഥാവൃത്തിരപി ദ്വിധാ ।। ൩൪൭.

ആവർത്തനം എന്നത് പലതവണ പറയുന്നതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു; അതിന് രണ്ട് വിധിയുണ്ട് — അർത്ഥം ആവർത്തിക്കപ്പെടുകയോ വാക്ക് ആവർത്തിക്കപ്പെടുകയോ. അർത്ഥം ആവർത്തിക്കുന്നത് വീണ്ടും രണ്ട് വിധിയുണ്ട്.

പ്രയുക്ത വരശബ്ദേന തഥാ ശബ്ദാന്തരേണ ച । നാവര്ത്തതേ പദാവൃത്തൌ വാച്യമാവര്ത്തതേ പദമ് ।। ൩൪൭.

ഒരു വാക്ക് വീണ്ടും അതേ വാക്കോ മറ്റൊരു വാക്കോ ഉപയോഗിച്ച് പറഞ്ഞാൽ, വാക്ക് ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു, അർത്ഥം ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നില്ല.

വ്യസ്തസമ്ബന്ധതാ സുഷ്ഠുസമ്ബന്ധോ വ്യവധാനതഃ । സമ്ബന്ധാന്തരനിര്ഭാഷാത് സമ്ബന്ധാന്തരജന്മനഃ ।। ൩൪൭.

ശരിയായ ബന്ധം മറ്റൊരു ബന്ധം ഇടയിൽ വരികയോ പുതിയ ബന്ധം ഉണ്ടാകുകയോ ചെയ്താൽ, ബന്ധം തകരുന്നത് സംഭവിക്കുന്നു.

അഭാവേപി തയോരന്തര്വ്യവധാനാത്ത്ത്രിധൈവ സാ । അന്തരാ പദവാക്യാഭ്യാം പുനര്ദ്വിധാ ।। ൩൪൭.

അവ രണ്ടും ഇല്ലെങ്കിലും, ഇടയിൽ തടസ്സം വരുമ്പോൾ അതിന് മൂന്ന് വിധിയുണ്ട്; ആ തടസ്സം വാക്ക് കൊണ്ടോ വാക്യം കൊണ്ടോ വരാം.

വാച്യമര്ഥാര്ഥ്യമാനത്വാത്തദ്‌ദ്വിധാ പദവാക്യയോഃ । വ്യുത്പാദിതപൂര്വ്വവാച്യം വ്യുത്പാദ്യഞ്ചേതി ഭിദ്യതേ ।। ൩൪൭.

പറയേണ്ടത് ശരിയായി പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെടാത്തത് വാക്കിലും വാക്യത്തിലും രണ്ട് വിധിയുണ്ട് — മുമ്പ് വിശദീകരിച്ചതും ഇനി വിശദീകരിക്കേണ്ടതും.

ഇഷ്ടവ്യാഘാതകാരിത്വം ഹേതോഃ സ്യാദസമര്ഥതാ । അസിദ്ധത്വം വിരുദ്ധത്വമനൈകാന്തികതാ തഥാ ।। ൩൪൭.

ഉദ്ദേശിച്ചതിന് വിരുദ്ധമായ ഫലം വരുത്തുന്ന കാരണമോ, തെളിയിക്കപ്പെടാത്തതോ, വിരുദ്ധമായതോ, നിർണയിക്കാനാവാത്തതോ ആകുമ്പോൾ കാരണമെന്നത് ഫലപ്രദമാകില്ല.

ഏവം സത്പ്രതിപക്ഷത്വം കാലാതീതത്വസങ്കരഃ । പക്ഷേ സപക്ഷേ നാസ്തിത്വം വിപക്ഷേഽസ്തിത്വമേവ തത് ।। ൩൪൭.

അതുപോലെ, ശരിയായ പ്രതിപക്ഷം, കാലം കലക്കുക, വിഷയത്തിലും സമാന വിഷയങ്ങളിലും ഇല്ലായ്മ, വിപരീതത്തിൽ ഉണ്ടായിരിക്കുക — ഇതെല്ലാം വിവരിക്കുന്നു.

കാവ്യേഷു പരിഷദ്യാനാം ന ഭവേദപ്യരുന്തുദമ് । ഏകാദശനിരര്ഥത്വം ദുഷ്കരാദൌ ന ദുഷ്യതി ।। ൩൪൭.

കാവ്യങ്ങളിൽ പണ്ഡിതരുടെ സഭയിൽ, ചില പിഴവുകൾ പോലും തടസ്സമാകാറില്ല; പദാർത്ഥം ഇല്ലാത്തതിന്റെ പതിനൊന്നു വിധികൾ ദുഷ്കരമായ കൃതികളിൽ പിഴവല്ല.

ദുഃഖീകരോതി ദോഷജ്ഞാന് ഗൂഢാര്ഥത്വം ന ദുഷ്കരേ । ന ഗ്രാമ്യതോദ്വേഗകാരീ പ്രസിദ്ധേര്ല്ലോകശാസ്ത്രയോഃ ।। ൩൪൭.

ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്ന പിഴവ് തിരിച്ചറിയപ്പെടും, പക്ഷേ അർത്ഥം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, ഗ്രാമ്യമായതും, സാധാരണ പ്രയോഗത്തിലും ശാസ്ത്രങ്ങളിലും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടാൽ, പിഴവല്ല.

ക്രിയാഭ്രംശേന ലക്ഷ്മാസ്തി ക്രിയാധ്യാഹാരയോഗതഃ । ഭ്രഷ്ടകാരകതാക്ഷേപബലാധ്യാഹൃതകാരകേ ।। ൩൪൭.

നടപടി ഒഴിവാകുമ്പോൾ, സൂചനയിലൂടെ അതു പൂരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ചെയ്യുന്നവൻ ഒഴിവാകുമ്പോൾ സൂചനയുടെ ശക്തിയാൽ അതു പൂരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ പ്രവർത്തി ഇല്ലായ്മയുടെ ലക്ഷണം കാണാം.

പ്രഗൃഹ്യോ ഗൃഹ്യതേ നൈവ ക്ഷതം വിഗതസന്ധിനാ । കഷ്ടപാഠാദ്വിസന്ധിത്വം ദുര്വ്വചാദൌ ന ദുര്ഭഗമ് ।। ൩൪൭.

എടുക്കേണ്ടത് എടുക്കപ്പെടാതെ പോയാൽ, ബന്ധം തകരുന്നു; കഠിനമായ വായനയിൽ ബന്ധം തകരാം, പക്ഷേ ദുഷ്കരമായ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് വലിയ പിഴവായി കണക്കാക്കുന്നില്ല.

അനുപ്രാസേ പദാവൃത്തിര്വ്യസ്തസമ്ബന്ധതാ ശുഭാ । നാര്ഥസംഗ്രഹണേ ദോഷോ വ്യുത്ക്രമാദ്യൈര്ന്ന ലിപ്യതേ ।। ൩൪൭.

അനുപ്രാസത്തിൽ വാക്ക് ആവർത്തിക്കലും ബന്ധം തെറ്റിപ്പോകലും നല്ലതായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്; അർത്ഥം പിടിക്കാനാവാത്തതും ക്രമക്കേടും പോലുള്ളവയും പിഴവല്ല.

വിഭക്തിസംജ്ഞാലിങ്ഗാനാം യത്രോദ്വേഗോ ന ധീമതാം । സംഖ്യായാസ്തത്ര ഭിന്നത്വമുപ്മാനോപമേയയോഃ ।। ൩൪൭.

വ്യാകരണത്തിലെ വിഭാഗം, ലിംഗം, സംഖ്യ എന്നിവയിൽ പണ്ഡിതർക്ക് അസ്വസ്ഥതയില്ലെങ്കിൽ, ഉപമയും ഉപമ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പിഴവല്ല.

അനേകസ്യ തഥൈകേന ബഹൂനാം ബഹുഭിഃ ശുഭാ । കവീനാം സമുദാചാരഃ സമയോ നാമ ഗീയതേ ।। ൩൪൭.

കവികള്‍ പലപ്പോഴും ഒരാളെ പലരായി കാണിക്കാറുണ്ട്, ചിലപ്പോള്‍ പലരെ ഒരാളായി, അല്ലെങ്കില്‍ പലരെ പലരായും. ഈ രീതിയെയാണ് സാധാരണയായി രീതി എന്നുപറയുന്നത്.

സാമാന്യശ്ച വിശിഷ്ടശ്ച ധര്മ്മവദ്ഭവതി ദ്വിധാ । സിദ്ധസൈദ്ധാന്തികാനാഞ്ച കവീനാഞ്ചാവിവാദതഃ ।। ൩൪൭.

രീതി രണ്ട് വിധമാണ് — പൊതുവായതും പ്രത്യേകമായതും. ഇത് ധര്‍മം പാലിക്കുന്നവര്‍ക്കും, നിശ്ചിത സിദ്ധാന്തമുള്ളവരും കവികളും തമ്മില്‍ യാതൊരു തര്‍ക്കവും കൂടാതെ സ്വീകരിക്കുന്നു.

യഃ പ്രസിധ്യതി സാമാന്യ ഇത്യസൌ സമയോ മതഃ । സര്വ്വേ സിദ്ധാന്തികാ യേന സഞ്ചരന്തി നിരത്യയം ।। ൩൪൭.

ഏതൊക്കെ പൊതുവായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു അതാണ് പൊതുവായ രീതി എന്ന് പറയുന്നത്. എല്ലാ സിദ്ധാന്തജ്ഞരും അതനുസരിച്ച് തെറ്റില്ലാതെ നടക്കുന്നു.

കിയന്ത ഏവ വാ യേന സാമാന്യസ്തേന സ ദ്വിധാ । ഛേദസിദ്ധാന്തതോഽന്യഃ സ്യാത് കേഷാഞ്ചിദ്‌ ഭ്രാന്തിതോ യഥാ ।। ൩൪൭.

ചിലര്‍ മാത്രം അംഗീകരിക്കുന്നതിനെ പ്രത്യേക രീതി എന്നു പറയുന്നു. അത് സാധാരണ സിദ്ധാന്തത്തില്‍ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്, ചിലര്‍ക്കത് തെറ്റിദ്ധാരണ മൂലമാണ്.

തര്കജ്ഞാനാം മുനേഃ കസ്യ കസ്യചിത് ക്ഷണഭങ്ഗികാ । ഭൂതചൈതന്യതാ കസ്യ ജ്ഞാനസ്യ സുപ്രകാശതാ ।। ൩൪൭.

തര്‍ക്കജ്ഞരായ ചില മുനികള്‍ ക്ഷണികത്വം എന്ന സിദ്ധാന്തം സ്വീകരിക്കുന്നു; മറ്റുചിലര്‍ക്ക് ഭൂതങ്ങളില്‍ തന്നെ ചൈതന്യമുണ്ട്; മറ്റുചിലര്‍ക്ക് ജ്ഞാനം സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നതാണെന്ന് വിശ്വാസമുണ്ട്.

പ്രജ്ഞാതസ്ഥൂലതാശബപ്ദാനേകാന്തത്വം തഥാര്ഹതഃ । ശൈവവൈഷ്ണവശാക്തേയസൌരസിദ്ധാന്തിനാം മതിഃ ।। ൩൪൭.

അര്‍ഹന്മാര്‍ ഭൗതികത്വത്തിന് പലപേരുകളുണ്ടെന്നു പറയുന്നു; ശൈവരും വൈഷ്ണവരും ശാക്തരും സൗരരും ഓരോരുത്തര്‍ക്കും തങ്ങളുടെ തന്നെ സിദ്ധാന്തങ്ങളുണ്ട്.

ജഗതഃ കാരണം ബ്രഹ്മ സാങ്‌ഖ്യാനാം സപ്രധാനകം । അസ്മിന് സരസ്വതീലോകേ സഞ്ചരന്തഃ പരസ്പരമ് ।। ൩൪൭.

സാംഖ്യന്മാര്‍ക്ക് ലോകത്തിന്റെ കാരണമായത് ബ്രഹ്മവും പ്രധാനവും കൂടിയാണ്. ഈ വിജ്ഞാനലോകത്ത് എല്ലാവരും പരസ്പരം വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായങ്ങളോടെയാണ് നടക്കുന്നത്.

ബധ്നന്തി വ്യതിപശ്യന്തോ യദ്വിശിഷ്ടഃ സ ഉച്യതേ । പരിഗ്രഹാദപ്യസതാം സതാമേവാപരിഗ്രഹാത് ।। ൩൪൭.

അവര്‍ പരസ്പരം വ്യത്യാസം കാണിച്ച് തങ്ങളുടെ നിലപാട് ഉറപ്പാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമായത് അതാണ് എന്നുപറയപ്പെടുന്നു, സത്യം സ്വീകരിച്ചാലും അല്ലാതെയായാലും.

ഭിദ്യമാനസ്യ തസ്യായം ദ്വൈവിധ്യമുപഗീയതേ । പ്രത്യജ്ഞാദിപ്രമാണൈര്യദ്ബാധിതം തദസദ്വിദുഃ ।। ൩൪൭.

ഈ രീതി വിഭജിക്കപ്പെടുമ്പോള്‍ ഈ രണ്ട് തരവും പറയപ്പെടുന്നു. നേരിട്ട് അറിവ് പോലുള്ള പ്രധാനമായ തെളിവുകള്‍ കൊണ്ട് നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നത് അസത്യമാണെന്ന് കരുതുന്നു.

കവിഭിസ്തത് പ്രതിഗ്രാഹ്യം ജ്ഞാനസ്യ ദ്യോതമാനതാ । യദേവാര്ഥക്രിയാകാരി തദേവ പരമാര്ഥസത് ।। ൩൪൭.

കവികള്‍ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വയം പ്രകാശം സ്വീകരിക്കണം. യഥാര്‍ത്ഥ ഫലമുണ്ടാക്കുന്നതാണ് പരമാര്‍ത്ഥ സത്യം.

അജ്ഞാനാജ്ജ്ഞാനതസ്ത്വേകം ബ്രഹ്മൈവ പരമാര്ഥസത് । വിഷ്ണുഃ സ്വര്ഗാദിഹേതുഃ സ ശബ്ദാലങ്കാരരൂപവാന് ।। ൩൪൭.

അറിയാതെ ആയാലും അറിഞ്ഞ് ആയാലും, ബ്രഹ്മം മാത്രമാണ് പരമാര്‍ത്ഥ സത്യം. വിഷ്ണു സ്വര്‍ഗ്ഗാദികളുടെ കാരണമാണ്, അവന്‍ വാക്കിന്റെ അലങ്കാരരൂപനുമാണ്.

അപരാ ച പരാ വിദ്യാ താം ജ്ഞാത്വാ മുച്യതേ ഭവാത് ।। ൩൪൭.

അറിയലും ഉന്നതമായ അറിവും ഇരുണ്ടുണ്ട്; അതറിയുമ്പോള്‍ മനുഷ്യന്‍ ജന്മമരണചക്രത്തില്‍ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു.

അഗ്നിരുവാച ഏകാക്ഷരാഭിധാനഞ്ച മാതൃകാന്തം വദാമി തേ । അ വിഷ്ണുഃ പ്രതിഷേധഃ സ്യാദാ പിതാമഹവാക്യയോഃ ।। ൩൪൮.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അക്ഷരമാലയുടെ അവസാനം വരെ ഓരോ അക്ഷരത്തിന്റെയും അര്‍ത്ഥം ഞാന്‍ പറയാം. 'അ' വിഷ്ണുവാണ്; സ്രഷ്ടാവിന്റെ വാക്കുകളില്‍ 'അ' നിഷേധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സീമായാമഥാവ്യയം ആ ഭവേത്സംക്രോധപീഡയോ । ഇഃ കാമേ രതിലക്ഷ്മ്യോരീ ഉഃ ശിവേ രക്ഷകാദ്യ ഊഃ ।। ൩൪൮.

'ആ' അതിരില്‍ അക്ഷയം, കോപത്തില്‍ ഉണ്ടാകുന്ന ദു:ഖവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; 'ഇ' ആഗ്രഹത്തെയും രതിയുടെയും ലക്ഷ്മിയുടെയും അടയാളങ്ങളെയും; 'ഈ' ശിവനെയും രക്ഷകനെയും; 'ഊ' അതുപോലെയാണ്.

ഋ ശബ്ദേ ചാദിതൌ ഋൄസ്യാത് ലൃ ലൄ തേ വൈ [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm ദിതൌ] ഗുഹേ । ഏ ദേവീ ഐ യോഗിനീ സ്യാദോ ബ്രഹ്മാ ഔ മഹേശ്വരഃ ।। ൩൪൮.

'ഋ', 'ഋഋ' ശബ്ദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും; 'ഌ', 'ഌഌ' ഗുഹയിലും; 'എ' ദേവിയെയും, 'ഐ' യോഗിനിയെയും; 'ഒ' ബ്രഹ്മാവിനെയും, 'ഔ' മഹേശ്വരനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അങ്കാമഃ അഃ പ്രശസ്തഃ സ്യാത് കോ ബ്രഹ്മാദൌ കു കുത്സിതേ । ഖം ശൂന്യേന്ദ്രിയം ഖങ്ഗോ ഗന്ധര്വ്വേ ച വിനായകേ ।। ൩൪൮.

'അം' ആഗ്രഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, 'അഃ' പ്രശംസനീയമാണ്; 'ക' ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആരംഭത്തെയും, 'കു' നിന്ദ്യമായതെയും; 'ഖ' ശൂന്യത്തെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും; 'ഖങ' വാളിനെയും, ഗന്ധര്‍വ്വനെയും വിനായകനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.