അഗ്നിപുരാണമ്

മാധുര്യ്യം സമ്ബിധാനഞ്ച കോമലത്വമൂദാരതാ । പ്രൌढ़ിഃ സാമയികത്വഞ്ച തദ്‌ഭേദാഃ ഷട്‌ചകാശതി ।। ൩൪൬.

മാധുര്യം, ഏകോപനം, സൌമ്യത, ഉന്നതത, പക്വത, സമ്പ്രദായം — ഇതാണ് അതിന്റെ ആറു വകഭേദങ്ങൾ.

ക്രോധേര്ഷ്യാകാരഗാമ്ഭീര്യ്യാന്മാധുര്യ്യം ധൈര്യ്യഗാഹിതാ । സമ്ബിധാനം പരികരഃ സ്യാദപേക്ഷഇതസിദ്ധയേ ।। ൩൪൬.

കോപം, അസൂയ, ഗൗഢത എന്നിവയുടെ ആഴത്തിൽ നിന്ന് മാധുര്യം ഉണ്ടാകുന്നു; ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി വേണ്ട ക്രമീകരണമാണ് ഏകോപനം.

യത്‌കാഠിന്യാദിനിര്മുക്തസന്നിവേശവിശിഷ്ടതാ । തിരസ്കൃത്യൈവ മൃകദുതാ ഭാതി കോമലതേതി സാ ।। ൩൪൬.

കഠിനതയോ മറ്റേതെങ്കിലും ദുഷ്പ്രാപ്തി ഇല്ലാതെ, ക്രമീകരണം പ്രത്യേകതയോടെ, കഠിനത ഒഴിവാക്കി, മൃദുത്വം തെളിയുമ്പോൾ അതിനെ സൌമ്യത എന്നു പറയുന്നു.

ലക്ഷ്യതേ സ്ഥൂലലക്ഷത്വപ്രവൃത്തേര്യത്ര ലക്ഷണമ് । ഗുണല്യ തദുദാരത്വമാശയസ്യാതിസൌഷ്ഠവം ।। ൩൪൬.

വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണുമ്പോൾ, ആശയത്തിന്റെ അത്യന്തം ശുദ്ധമായ രൂപമാണ് ഉന്നതത എന്ന ഗുണം.

അഭിപ്രേതം പ്രതി യതോ നിര്വ്വാഹസ്യോപപാദികാഃ । യുക്തയോ ഹേതുഗര്ഭിണ്യഃ പ്രൌഢാപ്രൌഢിരുദാഹൃതാ ।। ൩൪൬.

ഉദ്ദേശിച്ച കാര്യസിദ്ധിക്കായി, കാരണം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മാർഗങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് പക്വത എന്ന് പറയുന്നത്.

സ്വതന്ത്രസ്യാന്യതന്ത്രസ്യ വാഹ്യാന്തഃ സമയോഗതഃ । തത്ര വ്യുത്പത്തിരര്ഥസ്യ യാ സാമയികതേതി സാ ।। ൩൪൬.

സ്വതന്ത്രമായോ ആശ്രിതമായോ, പുറംകൂടിയോ ഉള്ളിൽ നിന്നോ വരുന്ന സമ്പ്രദായങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള അർത്ഥവികാസം സമ്പ്രദായികത എന്നാണു പറയുന്നത്.

ശബ്ദാര്ഥാവുപകുര്വ്വാണോ നാമ്നോഭയഗുണഃ സ്മൃതഃ । തസ്യ പ്ര്സാദഃ സൌഭാഗ്യം യഥാസങ്‌ഖ്യം പ്രശസ്തതാ ।। ൩൪൬.

ശബ്ദത്തെയും അർത്ഥത്തെയും ഉന്നതിപ്പിക്കുന്നതിനെ ഇരട്ടഗുണം എന്നു പറയുന്നു; അതിന്റെ വ്യക്തത, ആകർഷണം, ഉന്നതത എന്നിവ തക്കതായ ക്രമത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

കാകോ രാഗ ഇകതി പ്രാജ്ഞൈഃ ഷട് പ്രപഞ്ചവിപഞ്ചിതാഃ । പാകോ രാഗ ഇതി പ്രാജ്ഞൈഃ പാഠഭേദഃ സുപ്രസിദ്ധാര്ഥപദതാ പ്രസാദ ഇതി ഗീയതേ ।। ൩൪൬.

പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ കാകം അല്ലെങ്കിൽ രാഗം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആറു വകഭേദങ്ങൾ ഇവർ വിശദീകരിക്കുന്നു. പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ പാകം അല്ലെങ്കിൽ രാഗം എന്നും വിളിക്കുന്നു; ഇതൊരു പാഠഭേദം മാത്രമാണ്. ഈ പദങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്ന അർത്ഥമുള്ളവയാണ്, ഈ വ്യക്തതയാണ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഉത്കര്ഷവാന് ഗുണഃ കശ്ചിദ്യസ്മിന്നുക്തേപ്രതീയതേ । തത്സൌഭാഗ്യമുദാരത്വം പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ ।। ൩൪൬.

ഒരു വാക്കിൽ ഏതെങ്കിലും ഉന്നത ഗുണം കാണുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഭാഗ്യംയും മഹത്വവും ഉണ്ടെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു.

യഥാസങ്‌ഖ്യമനുദ്ദേശഃ സാമാന്യമതിദിശ്യതേ । സമയേ വര്ണനീയസ്യ ദാരുണസ്യാപി വസ്തുനഃ ।। ൩൪൬.

പറഞ്ഞ ക്രമത്തിൽ തന്നെ എണ്ണിപ്പറയുന്നത് സാധാരണയായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു, കഠിനമായ കാര്യങ്ങൾ പോലും അനുയോജ്യമായ സമയത്ത് വിവരിക്കുമ്പോൾ.

അദാരുണേന ശബ്ദേന പ്രാശസത്യമുപവര്ണനം । ഉച്ചൈഃ പരിണതിഃ കാപി പാക ഇത്യഭിധീയതേ ।। ൩൪൬.

കഠിനമായ കാര്യങ്ങൾ സത്യമായി, എന്നാൽ മൃദുലമായ വാക്കുകളിൽ വിവരിക്കുന്നത് പാകം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ഉന്നതമായ രീതിയാണ്.

മൃദ്വീകാനാരികേലാമ്ബുപാകഭേദാച്ചതുവ്വിധഃ । ആദാവന്തേ ച സൌരസ്യം മൃദ്വീകാപാക ഏവ സഃ ।। ൩൪൬.

മുന്തിരി, തേങ്ങാവെള്ളം തുടങ്ങിയവ വേർതിരിച്ച് പാകം ചെയ്യുന്നതിൽ നാലു വിധം ഉണ്ട്. ആരംഭത്തിലും അവസാനം മധുരത്വം മുന്തിരിപ്പാകം പോലെയാണ്.

കാവ്യേച്ഛയാ വിശേഷോ യഃ സ രാഗ ഇതി ഗീയതേ । അബ്യാസോപഹിതഃ കാന്തിം സഹജാമപി വര്ത്തതേ ।। ൩൪൬.

കാവ്യശൈലിയിൽ നിന്നു വരുന്ന പ്രത്യേകത രാഗം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അഭ്യാസം കൂടുമ്പോൾ, അതു സ്വാഭാവികമായ സൗന്ദര്യത്തേയും വർദ്ധിപ്പിക്കും.

ഹാരിദ്രശ്ചൈവ കൌസുമ്ഭോ നീലീ രാഗശ്ച സ ത്രിധാ । വൈശേഷികഃ പരിജ്ഞേയോ യഃ സ്വലക്ഷണഗോചരഃ ।। ൩൪൬.

മഞ്ഞൾ, കുസുംബം, നീലി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള രാഗം ഉണ്ട്. ഓരോന്നും അതിന്റെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിയപ്പെടണം.

അഗ്നിരുവാച ഉദ്വേഗജനകോ ദോഷഃ സഭ്യാനാം സ ച സപ്തധാ । വക്തൃവാചകവാച്യാനാമേകദ്വിത്രിനിയോഗതഃ ।। ൩൪൭.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: പണ്ഡിതന്മാരെ വിഷമിപ്പിക്കുന്ന ദോഷം ഏഴു വിധമാണ്; വക്താവ്, വാചകം, അർത്ഥം എന്നിങ്ങനെ ഒന്ന്, രണ്ട്, മൂന്ന് എന്നിങ്ങനെ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു.

തത്ര വക്താ കവിര്നാമ പ്രഥതേ സ ച ഭേദതഃ । സന്ദിഹാനോഽവിനീതഃ സന്നജ്ഞോ ജ്ഞാതാ ചതുര്വ്വിംധഃ ।। ൩൪൭.

ഇവിടെ വക്താവിനെ കവിയെന്ന് വിളിക്കുന്നു; അവൻ സംശയമുള്ളവൻ, അശിഷ്ടൻ, അജ്ഞാനി, ജ്ഞാനി എന്നിങ്ങനെ നാലു തരമുണ്ട്.

നിമിത്തപരിഭാഷാഭ്യാമര്ഥസംസ്പര്ശിവാചകമ് । തദ്‌ഭേദോ പദവാക്യേ ദ്വേ കഥിതം ലക്ഷണം ദ്വ്യോഃ ।। ൩൪൭.

കാരണം അല്ലെങ്കിൽ നിർവചനം കൊണ്ടു അർത്ഥം സ്പർശിക്കുന്ന വാചകം പദം, വാക്യം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് ഇവയുടെ ലക്ഷണം.

അസാധുത്വാപ്രയുക്തത്വേ ദ്വാവേവ പദനിഗ്രഹൌ । ശബ്ദശാസ്ത്രവിരുദ്ധത്വമസാധുത്വം വിദുര്ബുധാഃ ।। ൩൪൭.

അശുദ്ധതയും അപ്രചാരിതത്വവും പദത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ മാത്രമാണ്. വ്യാകരണശാസ്ത്രത്തിന് വിരുദ്ധമായത് അശുദ്ധതയാണെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു.

വ്യുത്പന്നൈരനിബദ്ധത്വമപ്രയുക്തത്വമുച്യതേ । ഛാന്ദസത്വമവിസ്പഷ്ടത്വഞ്ച കഷ്ടത്വമേവ ച ।। ൩൪൭.

പണ്ഡിതന്മാർ അംഗീകരിക്കാത്തത് അപ്രചാരിതത്വം എന്നാണ്. ഛന്ദസ്സിലുള്ളത്, അസ്പഷ്ടത, ദുർഗ്രഹ്യത്വം എന്നിവയും ഇതിലുണ്ട്.

തദസാമയികത്വഞ്ച ഗ്രാമ്യത്വഞ്ചേതി പഞ്ചധാ । ഛാന്ദസത്വം ന ഭാഷായാമവിസ്പഷ്ടമബോധതഃ ।। ൩൪൭.

ഇങ്ങനെ അസാമയികതയും ഗ്രാമ്യത്വവും ചേർത്ത് അഞ്ചു ദോഷങ്ങളാണ്. ഛന്ദസ്സിലുള്ളത് സാധാരണ ഭാഷയിൽ ഉപയോഗിക്കാറില്ല; അസ്പഷ്ടത മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ടാണ്.

ഗൂढ़ാര്ഥതാ വിപര്യ്യസ്താര്ഥതാ സംശയിതാര്ഥതാ । അവിസ്പഷ്ടാര്ഥതാ ഭേദാസ്തത്ര ഗൂढ़ാര്ഥതേതി സാ ।। ൩൪൭.

മറഞ്ഞ അർത്ഥം, മറിച്ചുള്ള അർത്ഥം, സംശയമുള്ള അർത്ഥം, അസ്പഷ്ടമായ അർത്ഥം എന്നിങ്ങനെയാണ് വിഭജനം; അതിൽ ആദ്യത്തേത് മറഞ്ഞ അർത്ഥം തന്നെയാണ്.

യത്രാര്ഥോ ദുഃഖസംവേദ്യോ വിപര്യ്യസ്താര്ഥ്താ പുനഃ । വിവക്ഷിതാന്യശബ്ദാര്ഥപ്രതിപത്തിര്മലീമസാ ।। ൩൪൭.

എവിടെ അർത്ഥം ദു:ഖകരമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതാണ് മറഞ്ഞ അർത്ഥം; ഉദ്ദേശിച്ച അർത്ഥം വാക്കുകൾ തെറ്റായി അറിയപ്പെടുമ്പോൾ അത് മറിച്ചുള്ള അർത്ഥം, അതിനാൽ അത് ശുദ്ധമല്ല.

അന്യാര്ഥത്വാസമര്ഥത്വേ ഏതാമേവോപസര്പതഃ । സന്ദിഹ്യമാനവാച്യത്വമാഹുഃ സംശയിതാര്ഥതാം ।। ൩൪൭.

ഉദ്ദേശിച്ച അർത്ഥമല്ലാത്തതോ സാധ്യമല്ലാത്തതോ ആയപ്പോൾ, അതിനെ സമീപിക്കുമ്പോൾ സംശയമുള്ള അർത്ഥം എന്നാണ് പറയുന്നത്.

ദോഷത്വമനുബധ്നാതി സജ്ജനോദ്വേജനാദൃതേ । അസുഖോച്ചാര്യ്യമാണത്വം കഷ്ടത്വം സമയാച്യുതിഃ ।। ൩൪൭.

സജ്ജനന്മാരെ വിഷമിപ്പിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ മാത്രമേ ദോഷം ഉറപ്പിക്കപ്പെടൂ. ഉച്ചരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതോ, സമ്പ്രദായത്തിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കുന്നതോ ദുർഗ്രഹ്യമാണെന്ന് പറയുന്നു.

അസാമയിതതാ നേയാമേതാഞ്ച മുനയോ ജഗുഃ । ഗ്രാമ്യതാ തു ജഘന്യാര്ഥപ്രതിപത്തിഃ ശലീകൃതാ ।। ൩൪൭.

ഇതിനെ അസാമയികത എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം എന്ന് മുനികൾ പറഞ്ഞു. ഗ്രാമ്യത്വം എന്നത് താഴ്ന്ന അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്, അതു ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.

വക്തവ്യഗ്രാമ്യവാച്യസ്യ വചനാത്സ്മരണാദപി । തദ്വാചകപദേനാഭിസാമ്യാദ്ഭവതി സാ ത്രിധാ ।। ൩൪൭.

പൊതു സ്ഥലത്ത് പറയരുതാത്തതിനെ കുറിച്ച് സംസാരിക്കുകയോ ഓർക്കുകയോ അതുമായി സാമ്യമുള്ള വാക്കുകൾ ഉപയോഗിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അത്തരത്തിലുള്ള പിഴവ് മൂന്നു വിധത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നു — വാക്കിലൂടെ, ഓർമ്മയിലൂടെ, അതേ അർത്ഥം വരുന്ന മറ്റൊരു വാക്ക് ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ട്.

ദോഷഃ സാധാരണഃ പ്രാതിസ്വികോഽര്ഥസ്യ സ തു ദ്വിധാ । അനേകഭാഗുപാലമ്ഭഃ സാധാരണ ഇതി സ്മൃതഃ ।। ൩൪൭.

പിഴവ് എന്നത് പൊതുവായതോ പ്രത്യേകമായതോ ആകാം; പലതിലേക്കും ബാധകമായ കുറ്റം പൊതുവായതാണെന്ന് പറയുന്നു.

ക്രിയാകാരകയോര്ഭ്രംശോ വിസന്ധിഃ പുനരുക്തതാ । വ്യസ്തസമ്ബന്ധതാ ചേതി പഞ്ച സാധാരണാ മതാഃ ।। ൩൪൭.

നടപടി അല്ലെങ്കിൽ ചെയ്യുന്നവനെ ഒഴിവാക്കൽ, ബന്ധം തകരുക, ആവർത്തനം, ബന്ധം തെറ്റിപ്പോകൽ — ഇതു അഞ്ചു പൊതുവായ പിഴവുകളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

അക്രിയത്വം ത്രിയാഭ്രംശോ ഭ്രഷ്ടകാരകതാ പുനഃ । സര്ത്ത്ര്യാദികാരകാഭാവോ വിസന്ധിഃ സന്ധിദൂഷണമ് ।। ൩൪൭.

നടപടി ഇല്ലായ്മ, മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ ഒഴിവാക്കൽ, ചെയ്യുന്നവൻ ഇല്ലായ്മ, ചെയ്യുന്നവനും മറ്റും ഇല്ലാത്തത്, ബന്ധം തകരുക, ബന്ധം ദോഷം വരിക — ഇതെല്ലാം വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു.