അഗ്നിപുരാണമ്

ന ച വാച്യം ഗുണോ ദോഷോ ഭാവ ഏവ ഭവിഷ്യതി । ഗുണാഃ ശ്ലേഷാദയോ ദോഷാ ഗുढ़ാര്ഥാദ്യാഃ പൃഥക് കൃതാഃ ।। ൩൪൬.

ഗുണമോ ദോഷമോ എന്നത് വെറും അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; പുനം പോലുള്ള ഗുണങ്ങളും, അർത്ഥം മറഞ്ഞുപോകുന്ന ദോഷങ്ങളും വേറിട്ടാണ് പറയുന്നത്.

യഃ കാവ്യേ മഹതീം ഛായാമനുഗൃഹ്ണാത്യസൌ ഗുണഃ । സമ്ഭവത്യേഷ സാമാന്യോ വൈശേഷിക ഇതി ദ്വിധാ ।। ൩൪൬.

കവിതയ്ക്ക് വലിയ ഭാവം നൽകുന്നതിനെ ഗുണം എന്നു പറയുന്നു; അതിന് പൊതുവായതും പ്രത്യേകമായതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് വിധങ്ങളുണ്ട്.

സര്വ്വംസാധാരണീഭൂതഃ സാമാന്യ ഇതി മന്യ്തേ । ശവ്ദമര്ഥമുഭൌ പ്രാപ്തഃ സാമാന്യോ ഭവതി ത്രിധാ ।। ൩൪൬.

എല്ലാവർക്കും പൊതുവായതിനെ പൊതുവായ ഗുണം എന്നു കരുതുന്നു; ശബ്ദത്തിലും അർത്ഥത്തിലും ലഭിക്കുന്നതിൽ പൊതുവായ ഗുണം മൂന്നു വിധം കാണാം.

ശബ്ദമാശ്രയതേ കാവ്യം ശരീരം യഃ സ തദ്‌ഗുണഃ । ശ്ലേഷോ ലാലിത്യഗാമ്ഭീര്യ്യസൌകുമാര്യ്യമുദാരതാ ।। ൩൪൬.

കവിതയ്ക്ക് ആശ്രയം ശബ്ദമാണ്; അതിന്റെ ശരീരമായ ഗുണങ്ങൾ പുനം, ലാളിത്യം, ഗൗഢത, സൌമ്യത, ഉന്നതത എന്നിവയാണ്.

സത്യേവ യൌഗികീ ചേതി ഗുണാഃ ശബ്ദസ്യ സപ്തധാ । സുശ്ലിഷ്ടസന്നിവേശത്വം ശബ്ദാനാം ശ്ലേഷ ഉച്യതേ ।। ൩൪൬.

ശബ്ദത്തിന് യാഥാർത്ഥ്യവും വ്യുത്പന്നതയും ഉൾപ്പെടെ ഏഴ് ഗുണങ്ങളുണ്ട്; ശബ്ദങ്ങളുടെ മനോഹരമായ ക്രമീകരണത്തെ പുനം എന്നു പറയുന്നു.

ഗുണാദേശാദിനാ പൂര്വ്വം പദസമ്ബദ്ധമക്ഷരം । യത്ര സന്ധീയതേ നൈവ തല്ലാലിത്യമുദാഹൃതം ।। ൩൪൬.

ഒരു അക്ഷരം ഗുണം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പകരം മറ്റേതെങ്കിലും വഴി മുമ്പത്തെ പദത്തോട് ചേർന്നാൽ, അതിനെ ലാളിത്യം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

വിശിഷ്ടലക്ഷണോല്ലേഖലേഖ്യമുത്താനശബ്ദകമ് । ഗാമ്ഭീര്യ്യം കഥയന്ത്യാര്യ്യാസ്തദേവാന്യേഷു ശബ്ദതാം ।। ൩൪൬.

പ്രത്യേകതയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ, വ്യക്തമായ പ്രകടനം, ഉന്നതമായ ശബ്ദങ്ങൾ എന്നിവയെ പണ്ഡിതർ ഗൗഢത എന്ന് പറയുന്നു; മറ്റിടങ്ങളിൽ അവ ശബ്ദത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

അനിഷ്ഠുരാക്ഷരപ്രായശബ്ദതാ സുകുമാരതാ । ഉത്താനപദതൌദാര്യ്യയുതശ്ലാഘ്യൈര്വിശേഷണൈഃ ।। ൩൪൬.

കഠിനമായ അക്ഷരങ്ങൾ കൂടുതലില്ലാത്ത ശബ്ദങ്ങളിൽ സൌമ്യത കാണാം; പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന ഉന്നതമായ പദങ്ങൾ അതിൽ ഉണ്ടാകും.

ഓജഃ സമാസഭൂയസ്ത്വമേതത്പദ്യാദിജീവിതം । ആബ്രഹ്മ സ്തമ്ഭപര്യ്യന്തമോജസൈകേന പൌരുഷം ।। ൩൪൬.

സമാസങ്ങൾ കൂടുതലുള്ളതിനെ ഉജ്ജ്വലത എന്നു പറയുന്നു; അത് പദ്യത്തിന്റെയും മറ്റു രചനകളുടെയും ജീവൻ ആണ്. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് പുല്ല് വരെ, ഉജ്ജ്വലതയിലൂടെയാണ് പുരുഷാർത്ഥം നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഉച്യമാനസ്യ ശബ്ദേന യേന കേനാപി വസ്തുനഃ । ഉത്കര്ഷമാവഹന്നര്ഥോ ഗുണ ഇത്യബിധീയതേ ।। ൩൪൬.

ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിനെ കുറിച്ച് പറയുന്ന ശബ്ദം അർത്ഥത്തിൽ ഉന്നതത നൽകുമ്പോൾ അതിനെ ഗുണം എന്നു പറയുന്നു.

മാധുര്യ്യം സമ്ബിധാനഞ്ച കോമലത്വമൂദാരതാ । പ്രൌढ़ിഃ സാമയികത്വഞ്ച തദ്‌ഭേദാഃ ഷട്‌ചകാശതി ।। ൩൪൬.

മാധുര്യം, ഏകോപനം, സൌമ്യത, ഉന്നതത, പക്വത, സമ്പ്രദായം — ഇതാണ് അതിന്റെ ആറു വകഭേദങ്ങൾ.

ക്രോധേര്ഷ്യാകാരഗാമ്ഭീര്യ്യാന്മാധുര്യ്യം ധൈര്യ്യഗാഹിതാ । സമ്ബിധാനം പരികരഃ സ്യാദപേക്ഷഇതസിദ്ധയേ ।। ൩൪൬.

കോപം, അസൂയ, ഗൗഢത എന്നിവയുടെ ആഴത്തിൽ നിന്ന് മാധുര്യം ഉണ്ടാകുന്നു; ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി വേണ്ട ക്രമീകരണമാണ് ഏകോപനം.

യത്‌കാഠിന്യാദിനിര്മുക്തസന്നിവേശവിശിഷ്ടതാ । തിരസ്കൃത്യൈവ മൃകദുതാ ഭാതി കോമലതേതി സാ ।। ൩൪൬.

കഠിനതയോ മറ്റേതെങ്കിലും ദുഷ്പ്രാപ്തി ഇല്ലാതെ, ക്രമീകരണം പ്രത്യേകതയോടെ, കഠിനത ഒഴിവാക്കി, മൃദുത്വം തെളിയുമ്പോൾ അതിനെ സൌമ്യത എന്നു പറയുന്നു.

ലക്ഷ്യതേ സ്ഥൂലലക്ഷത്വപ്രവൃത്തേര്യത്ര ലക്ഷണമ് । ഗുണല്യ തദുദാരത്വമാശയസ്യാതിസൌഷ്ഠവം ।। ൩൪൬.

വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണുമ്പോൾ, ആശയത്തിന്റെ അത്യന്തം ശുദ്ധമായ രൂപമാണ് ഉന്നതത എന്ന ഗുണം.

അഭിപ്രേതം പ്രതി യതോ നിര്വ്വാഹസ്യോപപാദികാഃ । യുക്തയോ ഹേതുഗര്ഭിണ്യഃ പ്രൌഢാപ്രൌഢിരുദാഹൃതാ ।। ൩൪൬.

ഉദ്ദേശിച്ച കാര്യസിദ്ധിക്കായി, കാരണം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മാർഗങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് പക്വത എന്ന് പറയുന്നത്.

സ്വതന്ത്രസ്യാന്യതന്ത്രസ്യ വാഹ്യാന്തഃ സമയോഗതഃ । തത്ര വ്യുത്പത്തിരര്ഥസ്യ യാ സാമയികതേതി സാ ।। ൩൪൬.

സ്വതന്ത്രമായോ ആശ്രിതമായോ, പുറംകൂടിയോ ഉള്ളിൽ നിന്നോ വരുന്ന സമ്പ്രദായങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള അർത്ഥവികാസം സമ്പ്രദായികത എന്നാണു പറയുന്നത്.

ശബ്ദാര്ഥാവുപകുര്വ്വാണോ നാമ്നോഭയഗുണഃ സ്മൃതഃ । തസ്യ പ്ര്സാദഃ സൌഭാഗ്യം യഥാസങ്‌ഖ്യം പ്രശസ്തതാ ।। ൩൪൬.

ശബ്ദത്തെയും അർത്ഥത്തെയും ഉന്നതിപ്പിക്കുന്നതിനെ ഇരട്ടഗുണം എന്നു പറയുന്നു; അതിന്റെ വ്യക്തത, ആകർഷണം, ഉന്നതത എന്നിവ തക്കതായ ക്രമത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

കാകോ രാഗ ഇകതി പ്രാജ്ഞൈഃ ഷട് പ്രപഞ്ചവിപഞ്ചിതാഃ । പാകോ രാഗ ഇതി പ്രാജ്ഞൈഃ പാഠഭേദഃ സുപ്രസിദ്ധാര്ഥപദതാ പ്രസാദ ഇതി ഗീയതേ ।। ൩൪൬.

പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ കാകം അല്ലെങ്കിൽ രാഗം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആറു വകഭേദങ്ങൾ ഇവർ വിശദീകരിക്കുന്നു. പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ പാകം അല്ലെങ്കിൽ രാഗം എന്നും വിളിക്കുന്നു; ഇതൊരു പാഠഭേദം മാത്രമാണ്. ഈ പദങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്ന അർത്ഥമുള്ളവയാണ്, ഈ വ്യക്തതയാണ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഉത്കര്ഷവാന് ഗുണഃ കശ്ചിദ്യസ്മിന്നുക്തേപ്രതീയതേ । തത്സൌഭാഗ്യമുദാരത്വം പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ ।। ൩൪൬.

ഒരു വാക്കിൽ ഏതെങ്കിലും ഉന്നത ഗുണം കാണുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഭാഗ്യംയും മഹത്വവും ഉണ്ടെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു.

യഥാസങ്‌ഖ്യമനുദ്ദേശഃ സാമാന്യമതിദിശ്യതേ । സമയേ വര്ണനീയസ്യ ദാരുണസ്യാപി വസ്തുനഃ ।। ൩൪൬.

പറഞ്ഞ ക്രമത്തിൽ തന്നെ എണ്ണിപ്പറയുന്നത് സാധാരണയായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു, കഠിനമായ കാര്യങ്ങൾ പോലും അനുയോജ്യമായ സമയത്ത് വിവരിക്കുമ്പോൾ.

അദാരുണേന ശബ്ദേന പ്രാശസത്യമുപവര്ണനം । ഉച്ചൈഃ പരിണതിഃ കാപി പാക ഇത്യഭിധീയതേ ।। ൩൪൬.

കഠിനമായ കാര്യങ്ങൾ സത്യമായി, എന്നാൽ മൃദുലമായ വാക്കുകളിൽ വിവരിക്കുന്നത് പാകം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ഉന്നതമായ രീതിയാണ്.

മൃദ്വീകാനാരികേലാമ്ബുപാകഭേദാച്ചതുവ്വിധഃ । ആദാവന്തേ ച സൌരസ്യം മൃദ്വീകാപാക ഏവ സഃ ।। ൩൪൬.

മുന്തിരി, തേങ്ങാവെള്ളം തുടങ്ങിയവ വേർതിരിച്ച് പാകം ചെയ്യുന്നതിൽ നാലു വിധം ഉണ്ട്. ആരംഭത്തിലും അവസാനം മധുരത്വം മുന്തിരിപ്പാകം പോലെയാണ്.

കാവ്യേച്ഛയാ വിശേഷോ യഃ സ രാഗ ഇതി ഗീയതേ । അബ്യാസോപഹിതഃ കാന്തിം സഹജാമപി വര്ത്തതേ ।। ൩൪൬.

കാവ്യശൈലിയിൽ നിന്നു വരുന്ന പ്രത്യേകത രാഗം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അഭ്യാസം കൂടുമ്പോൾ, അതു സ്വാഭാവികമായ സൗന്ദര്യത്തേയും വർദ്ധിപ്പിക്കും.

ഹാരിദ്രശ്ചൈവ കൌസുമ്ഭോ നീലീ രാഗശ്ച സ ത്രിധാ । വൈശേഷികഃ പരിജ്ഞേയോ യഃ സ്വലക്ഷണഗോചരഃ ।। ൩൪൬.

മഞ്ഞൾ, കുസുംബം, നീലി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള രാഗം ഉണ്ട്. ഓരോന്നും അതിന്റെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിയപ്പെടണം.

അഗ്നിരുവാച ഉദ്വേഗജനകോ ദോഷഃ സഭ്യാനാം സ ച സപ്തധാ । വക്തൃവാചകവാച്യാനാമേകദ്വിത്രിനിയോഗതഃ ।। ൩൪൭.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: പണ്ഡിതന്മാരെ വിഷമിപ്പിക്കുന്ന ദോഷം ഏഴു വിധമാണ്; വക്താവ്, വാചകം, അർത്ഥം എന്നിങ്ങനെ ഒന്ന്, രണ്ട്, മൂന്ന് എന്നിങ്ങനെ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു.

തത്ര വക്താ കവിര്നാമ പ്രഥതേ സ ച ഭേദതഃ । സന്ദിഹാനോഽവിനീതഃ സന്നജ്ഞോ ജ്ഞാതാ ചതുര്വ്വിംധഃ ।। ൩൪൭.

ഇവിടെ വക്താവിനെ കവിയെന്ന് വിളിക്കുന്നു; അവൻ സംശയമുള്ളവൻ, അശിഷ്ടൻ, അജ്ഞാനി, ജ്ഞാനി എന്നിങ്ങനെ നാലു തരമുണ്ട്.

നിമിത്തപരിഭാഷാഭ്യാമര്ഥസംസ്പര്ശിവാചകമ് । തദ്‌ഭേദോ പദവാക്യേ ദ്വേ കഥിതം ലക്ഷണം ദ്വ്യോഃ ।। ൩൪൭.

കാരണം അല്ലെങ്കിൽ നിർവചനം കൊണ്ടു അർത്ഥം സ്പർശിക്കുന്ന വാചകം പദം, വാക്യം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് ഇവയുടെ ലക്ഷണം.

അസാധുത്വാപ്രയുക്തത്വേ ദ്വാവേവ പദനിഗ്രഹൌ । ശബ്ദശാസ്ത്രവിരുദ്ധത്വമസാധുത്വം വിദുര്ബുധാഃ ।। ൩൪൭.

അശുദ്ധതയും അപ്രചാരിതത്വവും പദത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ മാത്രമാണ്. വ്യാകരണശാസ്ത്രത്തിന് വിരുദ്ധമായത് അശുദ്ധതയാണെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു.

വ്യുത്പന്നൈരനിബദ്ധത്വമപ്രയുക്തത്വമുച്യതേ । ഛാന്ദസത്വമവിസ്പഷ്ടത്വഞ്ച കഷ്ടത്വമേവ ച ।। ൩൪൭.

പണ്ഡിതന്മാർ അംഗീകരിക്കാത്തത് അപ്രചാരിതത്വം എന്നാണ്. ഛന്ദസ്സിലുള്ളത്, അസ്പഷ്ടത, ദുർഗ്രഹ്യത്വം എന്നിവയും ഇതിലുണ്ട്.