അഗ്നിപുരാണമ്

അഭിധേയാവിനാഭൂതാ പ്രതീതിര്ല്ലക്ഷണോച്യതേ । അഭിധേയേന സമ്ബന്ധാത്സാമീപ്യാത്സമവായതഃ ।। ൩൪൫.

ഉദ്ദേശ്യത്തോടു വേർപെടാത്ത ബോധം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനെ ലക്ഷണ എന്ന് പറയുന്നു; ഉദ്ദേശ്യവുമായുള്ള ബന്ധം, അടുത്തതായിരിക്കൽ, ഉൾക്കൊള്ളൽ എന്നിവയാൽ.

വൈപരീത്യാത്‌ക്രിയായോഗാല്ലക്ഷണാ പഞ്ചധാ മതാ । ഗൌണീഗുണാനാമാനന്ത്യാദനന്താ തദ്വിവക്ഷയാ ।। ൩൪൫.

വിരുദ്ധത, പ്രവർത്തിയോടുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയവകൊണ്ട് ലക്ഷണയെ അഞ്ചായി കാണുന്നു. ഗൗണാർത്ഥം അനന്തമായതാണ്, കാരണം ഗുണങ്ങൾ അനന്തവും ഉദ്ദേശിച്ചവുമാണ്.

അന്യധര്മ്മസ്തതോഽന്യത്ര ലോകസീമാനുരോധിനാ । സമ്യഗാധീയതേ യത്ര സ സമാധിരിഹ സ്മൃതഃ ।। ൩൪൫.

മറ്റൊരു ഗുണം മറ്റൊരിടത്ത് ലോകത്തിൽ സ്വീകരിച്ച രീതിയിൽ ശരിയായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഇവിടെ സമാധി എന്ന് പറയുന്നു.

ശ്രുതേരലഭ്യമാനോഽര്ഥോ യസ്മാദ്ഭാതി സചേതനഃ । സ ആക്ഷഏപോ ധ്വനിഃ സ്യാച്ച ധ്വനിനാ വ്യജ്യതേ യതഃ ।। ൩൪൫.

കേൾവിയാൽ ലഭിക്കാത്ത അർത്ഥം മനസ്സിൽ തെളിയുമ്പോൾ അതാണ് സൂചന, അതിനെ ധ്വനി എന്നും വിളിക്കുന്നു, കാരണം സൂചനയാൽ അതു വെളിപ്പെടുന്നു.

ശബ്ദേനാര്ഥേന യത്രാര്ഥഃ കൃത്വാ സ്വയമുപാര്ജനമ് । പ്രതിഷേധ ഇവേഷ്ടസ്യ യോ വിശേഷോഽഭിധിത്സയാ ।। ൩൪൫.

വാക്കും അർത്ഥവും ചേർന്ന് ഒരു അർത്ഥം സ്വയം ഉദിക്കുമ്പോൾ, ഇഷ്ടപ്പെട്ടതിനെ നിരോധിക്കുന്നതുപോലെ, അതാണ് പ്രത്യേക ഉദ്ദേശം.

തമാക്ഷേപം ബ്രുവന്ത്യത്ര സ്തുതം സ്തോത്രമിദം പുനഃ । അധികാരാദപേതസ്യ വസ്തുനോഽന്യസ്യ യാ സ്തുതിഃ ।। ൩൪൫.

അത് സൂചനയാണെന്ന് ഇവിടെ പറയുന്നു; ഈ സ്തുതി വീണ്ടും അതാണ്. യോഗ്യതയില്ലാത്ത മറ്റൊരു കാര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നത് പ്രസംഗത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നു.

യത്രോക്തം ഗമ്യതേ നാര്ഥസ്തത്‌സമാനവിശേഷണം । സാ സമാസോക്തിരുദിതാ സങ്‌ക്ഷേപാര്ഥതയാ ബുധൈഃ ।। ൩൪൫.

വ്യക്തമായി പറയാതിരുന്നാലും അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്ത്, അതാണ് സംക്ഷിപ്തമായ പ്രസ്താവന എന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു.

അപഹ്നുതിരപഹ്നുത്യ കിഞ്ചിദന്യാര്ഥസൂചനമ് । പര്യ്യായോക്തം യദന്യേന പ്രകാരേണാഭിധീയതേ ।। ൩൪൫.

അർത്ഥം മറയ്ക്കൽ അഥവാ മറ്റൊരു അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കൽ ആണ് മറച്ചുവെക്കൽ. മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറയുന്നത് പര്യായപ്രയോഗം എന്നാണ്.

ഏഷാമേകംതമസ്യേവ സമാഖ്യാ ധ്വനിരിത്യതഃ ।। ൩൪൫.

ഇവയിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായത് ധ്വനി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

കാവ്യഗുണവിവേകഃ । അഗ്നിരുവാച । അലംകൃതമപി പ്രീത്യൈ ന കാവ്യം നിര്ഗുണം ഭവേത് । വപുഷ്യ ലലിതേ സ്ത്രീണാം ഹാരോ ഭാരയതേ പരം ।। ൩൪൬.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അലങ്കാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിട്ടും, ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത കവിത ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദം ഉണർത്തില്ല. അതുപോലെ, സുന്ദരമായ ഒരു മാല, ഭംഗിയുള്ള സ്ത്രീക്ക് ഭാരമായിത്തീരും.

ന ച വാച്യം ഗുണോ ദോഷോ ഭാവ ഏവ ഭവിഷ്യതി । ഗുണാഃ ശ്ലേഷാദയോ ദോഷാ ഗുढ़ാര്ഥാദ്യാഃ പൃഥക് കൃതാഃ ।। ൩൪൬.

ഗുണമോ ദോഷമോ എന്നത് വെറും അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; പുനം പോലുള്ള ഗുണങ്ങളും, അർത്ഥം മറഞ്ഞുപോകുന്ന ദോഷങ്ങളും വേറിട്ടാണ് പറയുന്നത്.

യഃ കാവ്യേ മഹതീം ഛായാമനുഗൃഹ്ണാത്യസൌ ഗുണഃ । സമ്ഭവത്യേഷ സാമാന്യോ വൈശേഷിക ഇതി ദ്വിധാ ।। ൩൪൬.

കവിതയ്ക്ക് വലിയ ഭാവം നൽകുന്നതിനെ ഗുണം എന്നു പറയുന്നു; അതിന് പൊതുവായതും പ്രത്യേകമായതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് വിധങ്ങളുണ്ട്.

സര്വ്വംസാധാരണീഭൂതഃ സാമാന്യ ഇതി മന്യ്തേ । ശവ്ദമര്ഥമുഭൌ പ്രാപ്തഃ സാമാന്യോ ഭവതി ത്രിധാ ।। ൩൪൬.

എല്ലാവർക്കും പൊതുവായതിനെ പൊതുവായ ഗുണം എന്നു കരുതുന്നു; ശബ്ദത്തിലും അർത്ഥത്തിലും ലഭിക്കുന്നതിൽ പൊതുവായ ഗുണം മൂന്നു വിധം കാണാം.

ശബ്ദമാശ്രയതേ കാവ്യം ശരീരം യഃ സ തദ്‌ഗുണഃ । ശ്ലേഷോ ലാലിത്യഗാമ്ഭീര്യ്യസൌകുമാര്യ്യമുദാരതാ ।। ൩൪൬.

കവിതയ്ക്ക് ആശ്രയം ശബ്ദമാണ്; അതിന്റെ ശരീരമായ ഗുണങ്ങൾ പുനം, ലാളിത്യം, ഗൗഢത, സൌമ്യത, ഉന്നതത എന്നിവയാണ്.

സത്യേവ യൌഗികീ ചേതി ഗുണാഃ ശബ്ദസ്യ സപ്തധാ । സുശ്ലിഷ്ടസന്നിവേശത്വം ശബ്ദാനാം ശ്ലേഷ ഉച്യതേ ।। ൩൪൬.

ശബ്ദത്തിന് യാഥാർത്ഥ്യവും വ്യുത്പന്നതയും ഉൾപ്പെടെ ഏഴ് ഗുണങ്ങളുണ്ട്; ശബ്ദങ്ങളുടെ മനോഹരമായ ക്രമീകരണത്തെ പുനം എന്നു പറയുന്നു.

ഗുണാദേശാദിനാ പൂര്വ്വം പദസമ്ബദ്ധമക്ഷരം । യത്ര സന്ധീയതേ നൈവ തല്ലാലിത്യമുദാഹൃതം ।। ൩൪൬.

ഒരു അക്ഷരം ഗുണം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പകരം മറ്റേതെങ്കിലും വഴി മുമ്പത്തെ പദത്തോട് ചേർന്നാൽ, അതിനെ ലാളിത്യം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

വിശിഷ്ടലക്ഷണോല്ലേഖലേഖ്യമുത്താനശബ്ദകമ് । ഗാമ്ഭീര്യ്യം കഥയന്ത്യാര്യ്യാസ്തദേവാന്യേഷു ശബ്ദതാം ।। ൩൪൬.

പ്രത്യേകതയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ, വ്യക്തമായ പ്രകടനം, ഉന്നതമായ ശബ്ദങ്ങൾ എന്നിവയെ പണ്ഡിതർ ഗൗഢത എന്ന് പറയുന്നു; മറ്റിടങ്ങളിൽ അവ ശബ്ദത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

അനിഷ്ഠുരാക്ഷരപ്രായശബ്ദതാ സുകുമാരതാ । ഉത്താനപദതൌദാര്യ്യയുതശ്ലാഘ്യൈര്വിശേഷണൈഃ ।। ൩൪൬.

കഠിനമായ അക്ഷരങ്ങൾ കൂടുതലില്ലാത്ത ശബ്ദങ്ങളിൽ സൌമ്യത കാണാം; പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന ഉന്നതമായ പദങ്ങൾ അതിൽ ഉണ്ടാകും.

ഓജഃ സമാസഭൂയസ്ത്വമേതത്പദ്യാദിജീവിതം । ആബ്രഹ്മ സ്തമ്ഭപര്യ്യന്തമോജസൈകേന പൌരുഷം ।। ൩൪൬.

സമാസങ്ങൾ കൂടുതലുള്ളതിനെ ഉജ്ജ്വലത എന്നു പറയുന്നു; അത് പദ്യത്തിന്റെയും മറ്റു രചനകളുടെയും ജീവൻ ആണ്. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് പുല്ല് വരെ, ഉജ്ജ്വലതയിലൂടെയാണ് പുരുഷാർത്ഥം നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഉച്യമാനസ്യ ശബ്ദേന യേന കേനാപി വസ്തുനഃ । ഉത്കര്ഷമാവഹന്നര്ഥോ ഗുണ ഇത്യബിധീയതേ ।। ൩൪൬.

ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിനെ കുറിച്ച് പറയുന്ന ശബ്ദം അർത്ഥത്തിൽ ഉന്നതത നൽകുമ്പോൾ അതിനെ ഗുണം എന്നു പറയുന്നു.

മാധുര്യ്യം സമ്ബിധാനഞ്ച കോമലത്വമൂദാരതാ । പ്രൌढ़ിഃ സാമയികത്വഞ്ച തദ്‌ഭേദാഃ ഷട്‌ചകാശതി ।। ൩൪൬.

മാധുര്യം, ഏകോപനം, സൌമ്യത, ഉന്നതത, പക്വത, സമ്പ്രദായം — ഇതാണ് അതിന്റെ ആറു വകഭേദങ്ങൾ.

ക്രോധേര്ഷ്യാകാരഗാമ്ഭീര്യ്യാന്മാധുര്യ്യം ധൈര്യ്യഗാഹിതാ । സമ്ബിധാനം പരികരഃ സ്യാദപേക്ഷഇതസിദ്ധയേ ।। ൩൪൬.

കോപം, അസൂയ, ഗൗഢത എന്നിവയുടെ ആഴത്തിൽ നിന്ന് മാധുര്യം ഉണ്ടാകുന്നു; ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി വേണ്ട ക്രമീകരണമാണ് ഏകോപനം.

യത്‌കാഠിന്യാദിനിര്മുക്തസന്നിവേശവിശിഷ്ടതാ । തിരസ്കൃത്യൈവ മൃകദുതാ ഭാതി കോമലതേതി സാ ।। ൩൪൬.

കഠിനതയോ മറ്റേതെങ്കിലും ദുഷ്പ്രാപ്തി ഇല്ലാതെ, ക്രമീകരണം പ്രത്യേകതയോടെ, കഠിനത ഒഴിവാക്കി, മൃദുത്വം തെളിയുമ്പോൾ അതിനെ സൌമ്യത എന്നു പറയുന്നു.

ലക്ഷ്യതേ സ്ഥൂലലക്ഷത്വപ്രവൃത്തേര്യത്ര ലക്ഷണമ് । ഗുണല്യ തദുദാരത്വമാശയസ്യാതിസൌഷ്ഠവം ।। ൩൪൬.

വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണുമ്പോൾ, ആശയത്തിന്റെ അത്യന്തം ശുദ്ധമായ രൂപമാണ് ഉന്നതത എന്ന ഗുണം.

അഭിപ്രേതം പ്രതി യതോ നിര്വ്വാഹസ്യോപപാദികാഃ । യുക്തയോ ഹേതുഗര്ഭിണ്യഃ പ്രൌഢാപ്രൌഢിരുദാഹൃതാ ।। ൩൪൬.

ഉദ്ദേശിച്ച കാര്യസിദ്ധിക്കായി, കാരണം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മാർഗങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് പക്വത എന്ന് പറയുന്നത്.

സ്വതന്ത്രസ്യാന്യതന്ത്രസ്യ വാഹ്യാന്തഃ സമയോഗതഃ । തത്ര വ്യുത്പത്തിരര്ഥസ്യ യാ സാമയികതേതി സാ ।। ൩൪൬.

സ്വതന്ത്രമായോ ആശ്രിതമായോ, പുറംകൂടിയോ ഉള്ളിൽ നിന്നോ വരുന്ന സമ്പ്രദായങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള അർത്ഥവികാസം സമ്പ്രദായികത എന്നാണു പറയുന്നത്.

ശബ്ദാര്ഥാവുപകുര്വ്വാണോ നാമ്നോഭയഗുണഃ സ്മൃതഃ । തസ്യ പ്ര്സാദഃ സൌഭാഗ്യം യഥാസങ്‌ഖ്യം പ്രശസ്തതാ ।। ൩൪൬.

ശബ്ദത്തെയും അർത്ഥത്തെയും ഉന്നതിപ്പിക്കുന്നതിനെ ഇരട്ടഗുണം എന്നു പറയുന്നു; അതിന്റെ വ്യക്തത, ആകർഷണം, ഉന്നതത എന്നിവ തക്കതായ ക്രമത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

കാകോ രാഗ ഇകതി പ്രാജ്ഞൈഃ ഷട് പ്രപഞ്ചവിപഞ്ചിതാഃ । പാകോ രാഗ ഇതി പ്രാജ്ഞൈഃ പാഠഭേദഃ സുപ്രസിദ്ധാര്ഥപദതാ പ്രസാദ ഇതി ഗീയതേ ।। ൩൪൬.

പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ കാകം അല്ലെങ്കിൽ രാഗം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആറു വകഭേദങ്ങൾ ഇവർ വിശദീകരിക്കുന്നു. പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ പാകം അല്ലെങ്കിൽ രാഗം എന്നും വിളിക്കുന്നു; ഇതൊരു പാഠഭേദം മാത്രമാണ്. ഈ പദങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്ന അർത്ഥമുള്ളവയാണ്, ഈ വ്യക്തതയാണ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഉത്കര്ഷവാന് ഗുണഃ കശ്ചിദ്യസ്മിന്നുക്തേപ്രതീയതേ । തത്സൌഭാഗ്യമുദാരത്വം പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ ।। ൩൪൬.

ഒരു വാക്കിൽ ഏതെങ്കിലും ഉന്നത ഗുണം കാണുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഭാഗ്യംയും മഹത്വവും ഉണ്ടെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു.