അഗ്നിപുരാണമ്

അഗ്നിരുവാച ശബ്ദാര്ഥയോരലങ്കാരോ ദ്വാവലങ്കുരുതേ സമം । ഏകത്ര നിഹിതോ ഹാരഃ സ്തനം ഗ്രീവാമിവ ത്രിയാഃ ।। ൩൪൫.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ശബ്ദത്തിലും അർത്ഥത്തിലും അലങ്കാരം രണ്ടുവിധമാണ്; അത് ഇരുവരെയും ഒരുപോലെ അലങ്കരിക്കുന്നു, ഒരു സ്ത്രീയുടെ കഴുത്തിലും നെഞ്ചിലും മാലയിടുന്നതുപോലെ.

പ്രശസ്തിഃ കാന്തിരൌചിത്യം സംക്ഷേപോ യാവദര്ഥതാ । അബിവ്യക്തിരിതി വ്യക്തം ഷഡ്‌ഭേദാസ്തസ്യ ജാഗ്രതി ।। ൩൪൫.

പ്രശംസ, ഭാസം, യോജനം, സംക്ഷിപ്തത, മതിയായത, വ്യക്തത — ഈ ആറു ഗുണങ്ങൾ അതിൽ തെളിഞ്ഞ് കാണാം.

പ്രശസ്തിഃ പരവന്മര്മ്മദ്രവീകരണകര്മ്മണഃ । വാചോ യുക്തിര്ദ്വിധാ സാ ച പ്രേമോക്തിസ്തുതിഭേദതഃ ।। ൩൪൫.

മറ്റൊരാളുടെ ഹൃദയം ഉരുക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയെയാണ് പ്രശംസ എന്ന് പറയുന്നത്. വാക്കിന് രണ്ട് വിധങ്ങളുണ്ട്; അതുപോലെ സ്നേഹപൂർവ്വമായുള്ള പ്രസ്താവനയും പ്രശംസയുടെ ഭേദം അനുസരിച്ച് ഇരട്ടയാണു.

പ്രേമോക്തിസ്തുതിപര്യ്യായൌ പ്രിയോക്തിഗുണകീര്ത്തനേ । കാന്തിഃ സര്വ്വമനോരുച്യവാച്യവാചകസങ്ഗതിഃ ।। ൩൪൫.

സ്നേഹപൂർവ്വമായുള്ള പ്രസ്താവനയും പ്രശംസയും പര്യായങ്ങൾ തന്നെയാണ്; ഇഷ്ടം പ്രകടിപ്പിക്കൽ, ഗുണങ്ങൾ പാടൽ എന്നിവയും അർത്ഥത്തിൽ ഒന്നു തന്നെയാണ്. ഭാസം എന്നത്, മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നതും, പറയുന്നതും ഉദ്ദേശിക്കുന്നതും എല്ലാം ചേർന്നുള്ള യോജനം ആണ്.

യഥാ വസ്തു തഥാ രീതിര്യഥാ വൃത്തിസ്തഥാ രസഃ । ഉര്ജ്ജസ്വിമൃദുസന്ദര്ഭാദൌചിത്യമുപജായതേ ।। ൩൪൫.

വിഷയം എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ രീതി; ചന്ദസ്സ് എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ രസം. ശക്തമായതും, മൃദുവായതും, നന്നായി ചേർത്തിട്ടുള്ളതുമായ സന്ദർഭത്തിൽ യോജിതത്വം ഉണ്ടാകുന്നു.

സംക്ഷേണോ വാചകൈരസ്പൈര്വഹോരര്ഥസ്യ സംഗ്രഹഃ । അന്യൂനാധികതാ ശബ്ദവസ്തുനോര്യാവദര്ഥതാ ।। ൩൪൫.

അധികം കൂടാതെയും കുറയാതെയും, വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അർത്ഥം ചുരുക്കി പറയുന്നതാണ് സംക്ഷിപ്തത. വാക്കും അർത്ഥവും തമ്മിൽ ഒന്നും അധികമോ കുറവോ ഇല്ലാതെ യോജിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അതാണ് മതിയായത.

പ്രകടത്വമഭിവ്യക്തിഃ ശ്രുതിരാക്ഷേപ ഇത്യപി । തസ്യാ ഭേദൌ ശ്രുതിസ്തത്ര ശബ്ദം സ്വാര്ഥസമര്പണമ് ।। ൩൪൫.

വ്യക്തത എന്നത് വ്യക്തമാകലാണ്; അതിനെ കേൾവിയും സൂചനയുമെന്നു വിളിക്കുന്നു. അതിന്റെ രണ്ട് ഭേദങ്ങൾ ഉണ്ട്: കേൾവി എന്നത് വാക്ക് തനിക്കുള്ള അർത്ഥം നേരിട്ട് അറിയിക്കുമ്പോൾ.

ഭവേന്നൈമിത്തികീ പാരിഭാഷികീ ദ്വിവിധൈവ സാ । സങ്കേതഃ പരിഭാഷേതി തതഃ സ്യാത് പാരിഭാഷികീ ।। ൩൪൫.

അത് രണ്ട് വിധമാണ്: പൊതുവായതും, പ്രത്യേകമായതും. പൊതുവായതിനെ സംജ്ഞയും, പ്രത്യേകമായതിനെ നിർദ്ദേശവും എന്നു പറയുന്നു; അങ്ങനെ പ്രത്യേകമായ രൂപം ഉണ്ടാകുന്നു.

മുഖ്യൌപചാരികീ ചേതി സാ ച സാ ച ദ്വിധാ ദ്വിധാ । സ്വാഭിധേയസ്ഖലദ്‌വൃത്തിരമുഖ്യാര്ഥസ്യ വാചകഃ ।। ൩൪൫.

അത് മുഖ്യമായതും ഉപചാരമായതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കാം. ഉപചാരമായത്, സാധാരണ അർത്ഥം ഒഴിവാക്കി മറ്റൊരു അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ.

യയാ ശബ്ദോ നിമിത്തേന കേനചിത്സൌപചാരികീ । സാ ച ലാക്ഷണികീ ഗൌണീ ലക്ഷണാഗുണയോഗതഃ ।। ൩൪൫.

ഏതെങ്കിലും കാരണത്താൽ ഒരു വാക്ക് ഉപചാരമായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ലക്ഷണമായോ ഗൗണമായോ വിളിക്കുന്നു; സൂചനയോ ഗുണം ചേർന്നതുകൊണ്ടാണ് അങ്ങനെ പറയുന്നത്.

അഭിധേയാവിനാഭൂതാ പ്രതീതിര്ല്ലക്ഷണോച്യതേ । അഭിധേയേന സമ്ബന്ധാത്സാമീപ്യാത്സമവായതഃ ।। ൩൪൫.

ഉദ്ദേശ്യത്തോടു വേർപെടാത്ത ബോധം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനെ ലക്ഷണ എന്ന് പറയുന്നു; ഉദ്ദേശ്യവുമായുള്ള ബന്ധം, അടുത്തതായിരിക്കൽ, ഉൾക്കൊള്ളൽ എന്നിവയാൽ.

വൈപരീത്യാത്‌ക്രിയായോഗാല്ലക്ഷണാ പഞ്ചധാ മതാ । ഗൌണീഗുണാനാമാനന്ത്യാദനന്താ തദ്വിവക്ഷയാ ।। ൩൪൫.

വിരുദ്ധത, പ്രവർത്തിയോടുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയവകൊണ്ട് ലക്ഷണയെ അഞ്ചായി കാണുന്നു. ഗൗണാർത്ഥം അനന്തമായതാണ്, കാരണം ഗുണങ്ങൾ അനന്തവും ഉദ്ദേശിച്ചവുമാണ്.

അന്യധര്മ്മസ്തതോഽന്യത്ര ലോകസീമാനുരോധിനാ । സമ്യഗാധീയതേ യത്ര സ സമാധിരിഹ സ്മൃതഃ ।। ൩൪൫.

മറ്റൊരു ഗുണം മറ്റൊരിടത്ത് ലോകത്തിൽ സ്വീകരിച്ച രീതിയിൽ ശരിയായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഇവിടെ സമാധി എന്ന് പറയുന്നു.

ശ്രുതേരലഭ്യമാനോഽര്ഥോ യസ്മാദ്ഭാതി സചേതനഃ । സ ആക്ഷഏപോ ധ്വനിഃ സ്യാച്ച ധ്വനിനാ വ്യജ്യതേ യതഃ ।। ൩൪൫.

കേൾവിയാൽ ലഭിക്കാത്ത അർത്ഥം മനസ്സിൽ തെളിയുമ്പോൾ അതാണ് സൂചന, അതിനെ ധ്വനി എന്നും വിളിക്കുന്നു, കാരണം സൂചനയാൽ അതു വെളിപ്പെടുന്നു.

ശബ്ദേനാര്ഥേന യത്രാര്ഥഃ കൃത്വാ സ്വയമുപാര്ജനമ് । പ്രതിഷേധ ഇവേഷ്ടസ്യ യോ വിശേഷോഽഭിധിത്സയാ ।। ൩൪൫.

വാക്കും അർത്ഥവും ചേർന്ന് ഒരു അർത്ഥം സ്വയം ഉദിക്കുമ്പോൾ, ഇഷ്ടപ്പെട്ടതിനെ നിരോധിക്കുന്നതുപോലെ, അതാണ് പ്രത്യേക ഉദ്ദേശം.

തമാക്ഷേപം ബ്രുവന്ത്യത്ര സ്തുതം സ്തോത്രമിദം പുനഃ । അധികാരാദപേതസ്യ വസ്തുനോഽന്യസ്യ യാ സ്തുതിഃ ।। ൩൪൫.

അത് സൂചനയാണെന്ന് ഇവിടെ പറയുന്നു; ഈ സ്തുതി വീണ്ടും അതാണ്. യോഗ്യതയില്ലാത്ത മറ്റൊരു കാര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നത് പ്രസംഗത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നു.

യത്രോക്തം ഗമ്യതേ നാര്ഥസ്തത്‌സമാനവിശേഷണം । സാ സമാസോക്തിരുദിതാ സങ്‌ക്ഷേപാര്ഥതയാ ബുധൈഃ ।। ൩൪൫.

വ്യക്തമായി പറയാതിരുന്നാലും അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്ത്, അതാണ് സംക്ഷിപ്തമായ പ്രസ്താവന എന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു.

അപഹ്നുതിരപഹ്നുത്യ കിഞ്ചിദന്യാര്ഥസൂചനമ് । പര്യ്യായോക്തം യദന്യേന പ്രകാരേണാഭിധീയതേ ।। ൩൪൫.

അർത്ഥം മറയ്ക്കൽ അഥവാ മറ്റൊരു അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കൽ ആണ് മറച്ചുവെക്കൽ. മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറയുന്നത് പര്യായപ്രയോഗം എന്നാണ്.

ഏഷാമേകംതമസ്യേവ സമാഖ്യാ ധ്വനിരിത്യതഃ ।। ൩൪൫.

ഇവയിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായത് ധ്വനി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

കാവ്യഗുണവിവേകഃ । അഗ്നിരുവാച । അലംകൃതമപി പ്രീത്യൈ ന കാവ്യം നിര്ഗുണം ഭവേത് । വപുഷ്യ ലലിതേ സ്ത്രീണാം ഹാരോ ഭാരയതേ പരം ।। ൩൪൬.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അലങ്കാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിട്ടും, ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത കവിത ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദം ഉണർത്തില്ല. അതുപോലെ, സുന്ദരമായ ഒരു മാല, ഭംഗിയുള്ള സ്ത്രീക്ക് ഭാരമായിത്തീരും.

ന ച വാച്യം ഗുണോ ദോഷോ ഭാവ ഏവ ഭവിഷ്യതി । ഗുണാഃ ശ്ലേഷാദയോ ദോഷാ ഗുढ़ാര്ഥാദ്യാഃ പൃഥക് കൃതാഃ ।। ൩൪൬.

ഗുണമോ ദോഷമോ എന്നത് വെറും അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; പുനം പോലുള്ള ഗുണങ്ങളും, അർത്ഥം മറഞ്ഞുപോകുന്ന ദോഷങ്ങളും വേറിട്ടാണ് പറയുന്നത്.

യഃ കാവ്യേ മഹതീം ഛായാമനുഗൃഹ്ണാത്യസൌ ഗുണഃ । സമ്ഭവത്യേഷ സാമാന്യോ വൈശേഷിക ഇതി ദ്വിധാ ।। ൩൪൬.

കവിതയ്ക്ക് വലിയ ഭാവം നൽകുന്നതിനെ ഗുണം എന്നു പറയുന്നു; അതിന് പൊതുവായതും പ്രത്യേകമായതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് വിധങ്ങളുണ്ട്.

സര്വ്വംസാധാരണീഭൂതഃ സാമാന്യ ഇതി മന്യ്തേ । ശവ്ദമര്ഥമുഭൌ പ്രാപ്തഃ സാമാന്യോ ഭവതി ത്രിധാ ।। ൩൪൬.

എല്ലാവർക്കും പൊതുവായതിനെ പൊതുവായ ഗുണം എന്നു കരുതുന്നു; ശബ്ദത്തിലും അർത്ഥത്തിലും ലഭിക്കുന്നതിൽ പൊതുവായ ഗുണം മൂന്നു വിധം കാണാം.

ശബ്ദമാശ്രയതേ കാവ്യം ശരീരം യഃ സ തദ്‌ഗുണഃ । ശ്ലേഷോ ലാലിത്യഗാമ്ഭീര്യ്യസൌകുമാര്യ്യമുദാരതാ ।। ൩൪൬.

കവിതയ്ക്ക് ആശ്രയം ശബ്ദമാണ്; അതിന്റെ ശരീരമായ ഗുണങ്ങൾ പുനം, ലാളിത്യം, ഗൗഢത, സൌമ്യത, ഉന്നതത എന്നിവയാണ്.

സത്യേവ യൌഗികീ ചേതി ഗുണാഃ ശബ്ദസ്യ സപ്തധാ । സുശ്ലിഷ്ടസന്നിവേശത്വം ശബ്ദാനാം ശ്ലേഷ ഉച്യതേ ।। ൩൪൬.

ശബ്ദത്തിന് യാഥാർത്ഥ്യവും വ്യുത്പന്നതയും ഉൾപ്പെടെ ഏഴ് ഗുണങ്ങളുണ്ട്; ശബ്ദങ്ങളുടെ മനോഹരമായ ക്രമീകരണത്തെ പുനം എന്നു പറയുന്നു.

ഗുണാദേശാദിനാ പൂര്വ്വം പദസമ്ബദ്ധമക്ഷരം । യത്ര സന്ധീയതേ നൈവ തല്ലാലിത്യമുദാഹൃതം ।। ൩൪൬.

ഒരു അക്ഷരം ഗുണം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പകരം മറ്റേതെങ്കിലും വഴി മുമ്പത്തെ പദത്തോട് ചേർന്നാൽ, അതിനെ ലാളിത്യം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

വിശിഷ്ടലക്ഷണോല്ലേഖലേഖ്യമുത്താനശബ്ദകമ് । ഗാമ്ഭീര്യ്യം കഥയന്ത്യാര്യ്യാസ്തദേവാന്യേഷു ശബ്ദതാം ।। ൩൪൬.

പ്രത്യേകതയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ, വ്യക്തമായ പ്രകടനം, ഉന്നതമായ ശബ്ദങ്ങൾ എന്നിവയെ പണ്ഡിതർ ഗൗഢത എന്ന് പറയുന്നു; മറ്റിടങ്ങളിൽ അവ ശബ്ദത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

അനിഷ്ഠുരാക്ഷരപ്രായശബ്ദതാ സുകുമാരതാ । ഉത്താനപദതൌദാര്യ്യയുതശ്ലാഘ്യൈര്വിശേഷണൈഃ ।। ൩൪൬.

കഠിനമായ അക്ഷരങ്ങൾ കൂടുതലില്ലാത്ത ശബ്ദങ്ങളിൽ സൌമ്യത കാണാം; പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന ഉന്നതമായ പദങ്ങൾ അതിൽ ഉണ്ടാകും.

ഓജഃ സമാസഭൂയസ്ത്വമേതത്പദ്യാദിജീവിതം । ആബ്രഹ്മ സ്തമ്ഭപര്യ്യന്തമോജസൈകേന പൌരുഷം ।। ൩൪൬.

സമാസങ്ങൾ കൂടുതലുള്ളതിനെ ഉജ്ജ്വലത എന്നു പറയുന്നു; അത് പദ്യത്തിന്റെയും മറ്റു രചനകളുടെയും ജീവൻ ആണ്. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് പുല്ല് വരെ, ഉജ്ജ്വലതയിലൂടെയാണ് പുരുഷാർത്ഥം നിലനിൽക്കുന്നത്.