അഗ്നിപുരാണമ്

സമുച്യതേപമാതോഽന്യധര്മ്മവാഹുല്യകീര്ത്തനാത് । വഹോര്ധര്മ്മസ്യ സാമ്യേപി വൈലക്ഷണ്യം വിവക്ഷിതം ।। ൩൪൪.

ഉപമയ്ക്ക് പുറമെ മറ്റു ഗുണങ്ങൾ കൂടുതലായി പറയുമ്പോൾ, പ്രധാന ഗുണത്തിൽ സാമ്യം ഉണ്ടെങ്കിലും വ്യത്യാസം ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കും.

യദുച്യതേഽതിരിക്തത്വം വ്യതിരേകോപമാ തു സാ । യത്രോപമാ സ്യാദ്വഹുഭിഃ സദൃശൈഃ സാ ബഹൂപമാ ।। ൩൪൪.

കൂടുതൽത്വം പറഞ്ഞാൽ അതാണ് അതിരിക്തോപമ; ഒരുപോലെ സാമ്യമുള്ളവയുമായി ഉപമയുണ്ടെങ്കിൽ, അതാണ് ബഹുപമ.

ധര്മ്മാഃ പ്രത്യുപമാനഞ്ചേദന്യേ മാലോപമൈവ സാ। ഉപമാനവികാരേണ ലുലനാ വിക്രിയോപമാ ।। ൩൪൪.

ഗുണങ്ങൾ വിവിധ വസ്തുക്കളുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, അതാണ് മാലോപമ; ഉപമാനത്തിൽ മാറ്റം വരുമ്പോൾ, അതാണ് വിക്രിയോപമ.

ത്രൈലോക്യാസമ്ഭവി കിമപ്യാരോപ്യ പ്രതിയോഗിനി । കവിനോപമീയതേ യാ പ്രഥതേ സാദ്‌ഭുതോപമാ ।। ൩൪൪.

മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അസാധ്യമായതൊന്നിനെ എതിരാളിയിൽ ചുമത്തുകയും, കവി അതിനെ ഉപമയിലൂടെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ അത്ഭുതകരമായ ഉപമ എന്നു പറയുന്നു.

പ്രതിയോഗിനമാരോഷ്യ തദഭേദേന കീര്ത്തനമ് । ഉപമേയസ്യ സാ മോഹോപമാഽസൌ ഭ്രാന്തിമദ്വചഃ ।। ൩൪൪.

എതിരാളിയെ അതിലേയ്ക്ക് ചേർത്തു, വ്യത്യാസമില്ലാതെ അതിനെ അതുപോലെയാണെന്ന് പറയുമ്പോൾ, അതിനെ ഭ്രമയുള്ളവന്റെ വാക്കായ മോഹോപമ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഉഭയോര്ധര്മ്മിണോസ്തഥ്യാനിശ്ചയാത് സംശയോപമാ । ഉപമേയസ്യ സംശയ്യ നിശ്ചയാന്നിശ്ചയോപമാ ।। ൩൪൪.

രണ്ടിന്റെയും ഗുണങ്ങളിൽ സംശയം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ സംശയോപമ എന്നു പറയുന്നു. ഉപമേയത്തിൽ മാത്രം സംശയമുണ്ടെങ്കിൽ അദേഹം സംശയോപമ; ഉറപ്പുണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ നിശ്ചയോപമ എന്നു പറയുന്നു.

വാക്യാര്ഥേനൈവ വാക്യാര്ഥോപമാ സ്യാദുപമാനതഃ । ആത്മനോപമാനാദുപമാ സാധാരണ്യതിശായിനീ ।। ൩൪൪.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം മറ്റൊരു വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥത്തോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ വാക്യോപമ എന്നു പറയുന്നു. സ്വയം തന്നെ ഉപമയാക്കുമ്പോൾ, അതിനെ പൊതുവായതിനെക്കാൾ മേലുള്ള ഉപമ എന്നു പറയുന്നു.

ഉപമേയം യദന്യസ്യ തദന്യസ്യോപമാ മതാ । യദ്യുത്തരോത്തരം യാതി തദാഽസൌ ഗഗനോപമാ ।। ൩൪൪.

ഉപമേയത്തെ മറ്റൊന്നോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ ഉപമ എന്നു പറയുന്നു. അതു ക്രമമായി മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ അതിനെ ആകാശോപമ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

പ്രശംസാ ചൈവ നിന്ദാ ച കല്പിതാ സദൃശോ തഥാ । കിഞ്ചിച്ച സദൃശീ ജ്ഞേയാ ഉപമാ പഞ്ചധാ പുനഃ ।। ൩൪൪.

പ്രശംസയും നിന്ദയും, കൽപ്പിതമായ സാമ്യവും, ഭാഗികമായ സാമ്യവും എന്നിവയാൽ ഉപമയെ അഞ്ചു വിധം തിരിച്ചറിയാം.

ഉപമാനേന യത്തത്ത്വമുപമേയസ്യ രൂപ്യതേ । ഗുണാനാം സമതാം ദൃഷ്ട്വാ രൂപകം നാമ തദ്വിദുഃ ।। ൩൪൪.

ഉപമാനത്തിലൂടെ ഉപമേയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കാണിച്ചാൽ, ഗുണങ്ങൾ സമം എന്ന് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അതിനെ രൂപകം എന്ന് അറിയുന്നു.

ഉപമൈവ തിരോഭൂതഭേദാ രൂപകമേവ വാ । സഹോക്തിഃ സഹഭാവേന കഥനം തുല്യധര്മ്മിണാം ।। ൩൪൪.

ഉപമയുടെ വ്യത്യാസം മറച്ചുപോവുകയോ രൂപകവും അങ്ങനെ തന്നെ ആവുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ, സമാനഗുണങ്ങളുള്ളവയെ ഒരുമിച്ച് പറയുന്നതാണ് സഹോക്തി.

ഭവേദര്ഥാന്തരന്യാസഃ സാദൃശ്യേനോത്തരേണ സഃ । അന്യഥോപസ്ഥിതാ വൃത്തിശ്ചേതന്സ്യേതരസ്യ ച ।। ൩൪൪.

സാമ്യത്തിലൂടെ മറ്റൊരു അർത്ഥം പിന്നീട് അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിൽ അർത്ഥം വരുമ്പോൾ അതിനെ അർത്ഥാന്തരണ്യാസം അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു വിധത്തിലുള്ള വൃത്തി എന്നു പറയുന്നു.

അന്യഥാ മന്യതേ യത്ര താമുത്പ്രേക്ഷആം പ്രചക്ഷതേ । ലോകസീമാനിവൃത്തസ്യ വസ്തുധര്മ്മസ്യ കീര്ത്തനമ് ।। ൩൪൪.

ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നായി കൽപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഉത്പ്രേക്ഷ എന്നു പറയുന്നു; ലോകപരിധി കടക്കുന്ന ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഗുണം വിവരിക്കുമ്പോൾ.

ഭവേദതിശയോ നാമ സമ്ഭവാസമ്ഭവാദ് ദ്വിധാ । ഗുണജാതിക്രിയാദീനാം യത്ര വൈകല്യദര്ശനം ।। ൩൪൪.

അതിശയം എന്നത് രണ്ട് വിധമാണ്: സാധ്യവും അസാധ്യവും. ഗുണം, വർഗ്ഗം, പ്രവൃത്തി എന്നിവയിൽ കുറവ് കാണുമ്പോൾ.

വിശേഷദര്ശനായൈവ സാ വിശേഷോക്തിരുച്യതേ । പ്രസിദ്ധഹേതുവ്യാവൃത്യാ യത് കിഞ്ചിത് കാരണആന്തരമ് ।। ൩൪൪.

പ്രത്യേകത കാണിക്കുന്നതിനായി അതിനെ വിശേഷോക്തി എന്നു പറയുന്നു; അറിയാവുന്ന കാരണത്തെ ഒഴിവാക്കി മറ്റേതെങ്കിലും കാരണം പറയുമ്പോൾ.

യത്ര സ്വാഭാവികത്വം വാ വിഭാവ്യം സാ വിഭാവനാ । സങ്ഗതീകരണം യുക്ത്യാ യദസംഗച്ഛമാനയോഃ ।। ൩൪൪.

സ്വാഭാവികതയോ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതായിരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ വിഭാവന എന്നു പറയുന്നു. ബന്ധമില്ലാത്ത രണ്ടെണ്ണം യുക്തിയാൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുമ്പോൾ.

വിരോധപൂര്വകത്വേന തദ്വിരോധ ഇതി സ്മൃതം । സിസാധയിഷിതാര്ഥസ്യ ഹേതുര്ഭവതി സാധകഃ ।। ൩൪൪.

വിരോധം ആദ്യം കാണിച്ചാൽ അതിനെ വിരോധം എന്നു പറയുന്നു; സ്ഥാപിക്കേണ്ടതിന്റെ കാരണമാണ് സാദ്ധകം.

കാരകോ ജ്ഞാപക ഇതി ദ്വിധാ സോഽപ്യുപജായതേ । പ്രവര്ത്തതേ കാരകാഖ്യഃ പ്രാക് പശ്ചാത് കാര്യ്യജന്മനഃ ।। ൩൪൪.

കാരണമായി രണ്ടുവിധം ഉണ്ട്: പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതും സൂചന നൽകുന്നതും. പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന കാരകം ഫലമുണ്ടാകുന്നതിന് മുമ്പ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; സൂചന നൽകുന്നത് ഫലത്തിനു ശേഷം.

പൂര്വ്വശേഷ ഇതി ഖ്യാതസ്തയോരേവ വിശേഷയോഃ । കാര്യ്യകാരണഭാവദ്വാ സ്വഭാവാദ്വാ നിയാമകാത് ।। ൩൪൪.

ഇത് മുൻശേഷം എന്നറിയപ്പെടുന്നു, ആ രണ്ട് വ്യത്യാസങ്ങളിൽ; കാര്യം-കാരണ ബന്ധത്തിലോ സ്വഭാവത്തിൽ നിർണയത്തിലോ.

ഈപകാഖ്യസ്യ ഭേദോഽസ്തി നദീപൂരാദിദര്ശനാത് । അവിനാഭാവനിയമോ ഹ്യവിനാഭാവദര്ശനാത് ।। ൩൪൪.

നദി നിറയുന്നതുപോലുള്ള ഉദാഹരണങ്ങളിൽ 'ഈപക' എന്നൊരു ഭേദം ഉണ്ട്; അവിനാഭാവം എന്ന നിയമം സ്ഥിരമായ ബന്ധം കാണുമ്പോൾ അറിയാം.

അഗ്നിരുവാച ശബ്ദാര്ഥയോരലങ്കാരോ ദ്വാവലങ്കുരുതേ സമം । ഏകത്ര നിഹിതോ ഹാരഃ സ്തനം ഗ്രീവാമിവ ത്രിയാഃ ।। ൩൪൫.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ശബ്ദത്തിലും അർത്ഥത്തിലും അലങ്കാരം രണ്ടുവിധമാണ്; അത് ഇരുവരെയും ഒരുപോലെ അലങ്കരിക്കുന്നു, ഒരു സ്ത്രീയുടെ കഴുത്തിലും നെഞ്ചിലും മാലയിടുന്നതുപോലെ.

പ്രശസ്തിഃ കാന്തിരൌചിത്യം സംക്ഷേപോ യാവദര്ഥതാ । അബിവ്യക്തിരിതി വ്യക്തം ഷഡ്‌ഭേദാസ്തസ്യ ജാഗ്രതി ।। ൩൪൫.

പ്രശംസ, ഭാസം, യോജനം, സംക്ഷിപ്തത, മതിയായത, വ്യക്തത — ഈ ആറു ഗുണങ്ങൾ അതിൽ തെളിഞ്ഞ് കാണാം.

പ്രശസ്തിഃ പരവന്മര്മ്മദ്രവീകരണകര്മ്മണഃ । വാചോ യുക്തിര്ദ്വിധാ സാ ച പ്രേമോക്തിസ്തുതിഭേദതഃ ।। ൩൪൫.

മറ്റൊരാളുടെ ഹൃദയം ഉരുക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയെയാണ് പ്രശംസ എന്ന് പറയുന്നത്. വാക്കിന് രണ്ട് വിധങ്ങളുണ്ട്; അതുപോലെ സ്നേഹപൂർവ്വമായുള്ള പ്രസ്താവനയും പ്രശംസയുടെ ഭേദം അനുസരിച്ച് ഇരട്ടയാണു.

പ്രേമോക്തിസ്തുതിപര്യ്യായൌ പ്രിയോക്തിഗുണകീര്ത്തനേ । കാന്തിഃ സര്വ്വമനോരുച്യവാച്യവാചകസങ്ഗതിഃ ।। ൩൪൫.

സ്നേഹപൂർവ്വമായുള്ള പ്രസ്താവനയും പ്രശംസയും പര്യായങ്ങൾ തന്നെയാണ്; ഇഷ്ടം പ്രകടിപ്പിക്കൽ, ഗുണങ്ങൾ പാടൽ എന്നിവയും അർത്ഥത്തിൽ ഒന്നു തന്നെയാണ്. ഭാസം എന്നത്, മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നതും, പറയുന്നതും ഉദ്ദേശിക്കുന്നതും എല്ലാം ചേർന്നുള്ള യോജനം ആണ്.

യഥാ വസ്തു തഥാ രീതിര്യഥാ വൃത്തിസ്തഥാ രസഃ । ഉര്ജ്ജസ്വിമൃദുസന്ദര്ഭാദൌചിത്യമുപജായതേ ।। ൩൪൫.

വിഷയം എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ രീതി; ചന്ദസ്സ് എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ രസം. ശക്തമായതും, മൃദുവായതും, നന്നായി ചേർത്തിട്ടുള്ളതുമായ സന്ദർഭത്തിൽ യോജിതത്വം ഉണ്ടാകുന്നു.

സംക്ഷേണോ വാചകൈരസ്പൈര്വഹോരര്ഥസ്യ സംഗ്രഹഃ । അന്യൂനാധികതാ ശബ്ദവസ്തുനോര്യാവദര്ഥതാ ।। ൩൪൫.

അധികം കൂടാതെയും കുറയാതെയും, വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അർത്ഥം ചുരുക്കി പറയുന്നതാണ് സംക്ഷിപ്തത. വാക്കും അർത്ഥവും തമ്മിൽ ഒന്നും അധികമോ കുറവോ ഇല്ലാതെ യോജിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അതാണ് മതിയായത.

പ്രകടത്വമഭിവ്യക്തിഃ ശ്രുതിരാക്ഷേപ ഇത്യപി । തസ്യാ ഭേദൌ ശ്രുതിസ്തത്ര ശബ്ദം സ്വാര്ഥസമര്പണമ് ।। ൩൪൫.

വ്യക്തത എന്നത് വ്യക്തമാകലാണ്; അതിനെ കേൾവിയും സൂചനയുമെന്നു വിളിക്കുന്നു. അതിന്റെ രണ്ട് ഭേദങ്ങൾ ഉണ്ട്: കേൾവി എന്നത് വാക്ക് തനിക്കുള്ള അർത്ഥം നേരിട്ട് അറിയിക്കുമ്പോൾ.

ഭവേന്നൈമിത്തികീ പാരിഭാഷികീ ദ്വിവിധൈവ സാ । സങ്കേതഃ പരിഭാഷേതി തതഃ സ്യാത് പാരിഭാഷികീ ।। ൩൪൫.

അത് രണ്ട് വിധമാണ്: പൊതുവായതും, പ്രത്യേകമായതും. പൊതുവായതിനെ സംജ്ഞയും, പ്രത്യേകമായതിനെ നിർദ്ദേശവും എന്നു പറയുന്നു; അങ്ങനെ പ്രത്യേകമായ രൂപം ഉണ്ടാകുന്നു.

മുഖ്യൌപചാരികീ ചേതി സാ ച സാ ച ദ്വിധാ ദ്വിധാ । സ്വാഭിധേയസ്ഖലദ്‌വൃത്തിരമുഖ്യാര്ഥസ്യ വാചകഃ ।। ൩൪൫.

അത് മുഖ്യമായതും ഉപചാരമായതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കാം. ഉപചാരമായത്, സാധാരണ അർത്ഥം ഒഴിവാക്കി മറ്റൊരു അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ.