അഗ്നിപുരാണമ്

വിഭാവനാ വിരോധശ്ച ഹേതുശ്ച സമമഷ്ടധാ । സ്വഭാവ ഏവ ഭാവാനാം സ്വരൂപമഭിധീയതേ ।। ൩൪൪.

കാവ്യചിന്ത, വിരുദ്ധത, കാരണം—ഇവ എട്ടു വിധത്തിൽ ഒരുമിച്ച് വരുന്നു; വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ് അവയുടെ യഥാർത്ഥ രൂപം.

നിജമാഗന്തുകഞ്ചേതി ദ്വിവിധം തദുദാഹൃതമ് । സാംസിദ്ധികം നിജം നൈമിത്തികമാഗന്തുകം തഥാ ।। ൩൪൪.

അത് രണ്ട് വിധമാണ് എന്ന് പറയുന്നു: സ്വാഭാവികവും ലഭിച്ചതും; സ്വാഭാവികം ജന്മസിദ്ധം, ലഭിച്ചത് കാരണഫലമാണ്.

സാദൃശ്യം ധര്മ്മസാമാന്യമുപമാ രൂപകം തഥാ । സഹോക്ത്യര്ഥാന്തരന്യാസാവിതി സ്യാത്തു ചതുര്വിധമ് ।। ൩൪൪.

സാമ്യം, പൊതുവായ ഗുണം, ഉപമ, രൂപകം, സഹോക്തി, അർത്ഥാന്തരന്യാസം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് നാലു വിധം ഉണ്ട്.

ഉപമാ നാമ സാ യസ്യാമുപമാനോപമേയയോഃ । സത്താ ചാന്തരസാമാന്യയോഗിത്വേപി വിവക്ഷിതം ।। ൩൪൪.

ഉപമ എന്നത്, ഉപമാനവും ഉപമേയവും തമ്മിൽ, പൊതുവായ സാമ്യം മാത്രമുണ്ടെങ്കിലും ഉദ്ദേശിച്ച ബന്ധം കാണിക്കുന്നതാണു.

കിഞ്ചിദാദായ സാരൂപ്യം ലോകയാത്രാ പ്രവര്ത്തതേ । സമാസേനാസമാസേന സാ ദ്വിധാ പ്രതിയോഗിനഃ ।। ൩൪൪.

കുറെ സാമ്യം എടുത്ത് ലോകം സംസാരിക്കുന്നു; സംക്ഷിപ്തമായോ വിശദമായോ, ഉപമാനങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്.

വിഗ്രഹാദഭിധാനശ്യ സസഭാസാഽന്യഥോത്തരാ । ഉപമാദ്യോതകപദേനോപമേയപദേന ച ।। ൩൪൪.

വാക്യത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ, സാമ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന വാക്ക് ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതും, ഉപമേയത്തിന്റെ പേരും ഉപയോഗിച്ചും—

താഭ്യാഞ്ച വിഗ്രഹാത് ത്രേധാ സസമാസാന്തിമാത് ത്രിധാ । വിശിഷ്യമാണാ ഉപമാ ഭവന്ത്യഷ്ടാദശ സ്ഫുടാഃ ।। ൩൪൪.

ഇവ രണ്ടിലും വ്യാഖ്യാനത്തിൽ മൂന്നു; സംയുക്തമായോ അല്ലാതെയോ മൂന്നു; അങ്ങനെ, പ്രധാനപ്പെട്ട ഉപമകൾ പതിനെട്ട് വിധം വ്യക്തമാണ്.

യത്ര സാധാരണോ ധര്മ്മഃ കഥ്യതേ ഗമ്യതേഽപി വാ । തേ ധര്മ്മവസ്തുപ്രാധാന്യാദ്ധര്മ്മവസ്തൂപമേ ഉഭേ ।। ൩൪൪.

പൊതുവായ ഗുണം പറഞ്ഞാലോ സൂചിപ്പിച്ചാലോ, ഗുണം പ്രധാനമാണോ വസ്തു പ്രധാനമാണോ എന്നതനുസരിച്ച്, ഗുണോപമയോ വസ്തൂപമയോ എന്നു വിളിക്കും.

തുല്യമേവോപമീയേതേ യത്രാന്യോന്യേന ധര്മ്മണൌ । പരസ്പരോപമാ സാ സ്യാത് പ്രസിദ്ധേരന്യഥാ തയോ ।। ൩൪൪.

രണ്ടും ഒരുപോലെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഗുണത്തിൽ ഉപമയാകുമ്പോൾ, അതാണ് പരസ്പരോപമ; അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയില്ല.

വിപരീതോപമാ സാ സ്യാദ്വ്യാവൃത്തേര്ന്നിയമോപമാ । അന്യത്രാപ്യനുവൃത്തേസ്തു ഭവേദനിയമോപമാ ।। ൩൪൪.

വ്യത്യാസം കൊണ്ടുള്ള ഉപമയെ വിപരീതോപമ എന്നു പറയുന്നു; സാമ്യം മറ്റിടത്തും കാണുമ്പോൾ, അതാണ് അനിയമോപമ.

സമുച്യതേപമാതോഽന്യധര്മ്മവാഹുല്യകീര്ത്തനാത് । വഹോര്ധര്മ്മസ്യ സാമ്യേപി വൈലക്ഷണ്യം വിവക്ഷിതം ।। ൩൪൪.

ഉപമയ്ക്ക് പുറമെ മറ്റു ഗുണങ്ങൾ കൂടുതലായി പറയുമ്പോൾ, പ്രധാന ഗുണത്തിൽ സാമ്യം ഉണ്ടെങ്കിലും വ്യത്യാസം ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കും.

യദുച്യതേഽതിരിക്തത്വം വ്യതിരേകോപമാ തു സാ । യത്രോപമാ സ്യാദ്വഹുഭിഃ സദൃശൈഃ സാ ബഹൂപമാ ।। ൩൪൪.

കൂടുതൽത്വം പറഞ്ഞാൽ അതാണ് അതിരിക്തോപമ; ഒരുപോലെ സാമ്യമുള്ളവയുമായി ഉപമയുണ്ടെങ്കിൽ, അതാണ് ബഹുപമ.

ധര്മ്മാഃ പ്രത്യുപമാനഞ്ചേദന്യേ മാലോപമൈവ സാ। ഉപമാനവികാരേണ ലുലനാ വിക്രിയോപമാ ।। ൩൪൪.

ഗുണങ്ങൾ വിവിധ വസ്തുക്കളുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, അതാണ് മാലോപമ; ഉപമാനത്തിൽ മാറ്റം വരുമ്പോൾ, അതാണ് വിക്രിയോപമ.

ത്രൈലോക്യാസമ്ഭവി കിമപ്യാരോപ്യ പ്രതിയോഗിനി । കവിനോപമീയതേ യാ പ്രഥതേ സാദ്‌ഭുതോപമാ ।। ൩൪൪.

മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അസാധ്യമായതൊന്നിനെ എതിരാളിയിൽ ചുമത്തുകയും, കവി അതിനെ ഉപമയിലൂടെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ അത്ഭുതകരമായ ഉപമ എന്നു പറയുന്നു.

പ്രതിയോഗിനമാരോഷ്യ തദഭേദേന കീര്ത്തനമ് । ഉപമേയസ്യ സാ മോഹോപമാഽസൌ ഭ്രാന്തിമദ്വചഃ ।। ൩൪൪.

എതിരാളിയെ അതിലേയ്ക്ക് ചേർത്തു, വ്യത്യാസമില്ലാതെ അതിനെ അതുപോലെയാണെന്ന് പറയുമ്പോൾ, അതിനെ ഭ്രമയുള്ളവന്റെ വാക്കായ മോഹോപമ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഉഭയോര്ധര്മ്മിണോസ്തഥ്യാനിശ്ചയാത് സംശയോപമാ । ഉപമേയസ്യ സംശയ്യ നിശ്ചയാന്നിശ്ചയോപമാ ।। ൩൪൪.

രണ്ടിന്റെയും ഗുണങ്ങളിൽ സംശയം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ സംശയോപമ എന്നു പറയുന്നു. ഉപമേയത്തിൽ മാത്രം സംശയമുണ്ടെങ്കിൽ അദേഹം സംശയോപമ; ഉറപ്പുണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ നിശ്ചയോപമ എന്നു പറയുന്നു.

വാക്യാര്ഥേനൈവ വാക്യാര്ഥോപമാ സ്യാദുപമാനതഃ । ആത്മനോപമാനാദുപമാ സാധാരണ്യതിശായിനീ ।। ൩൪൪.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം മറ്റൊരു വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥത്തോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ വാക്യോപമ എന്നു പറയുന്നു. സ്വയം തന്നെ ഉപമയാക്കുമ്പോൾ, അതിനെ പൊതുവായതിനെക്കാൾ മേലുള്ള ഉപമ എന്നു പറയുന്നു.

ഉപമേയം യദന്യസ്യ തദന്യസ്യോപമാ മതാ । യദ്യുത്തരോത്തരം യാതി തദാഽസൌ ഗഗനോപമാ ।। ൩൪൪.

ഉപമേയത്തെ മറ്റൊന്നോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ ഉപമ എന്നു പറയുന്നു. അതു ക്രമമായി മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ അതിനെ ആകാശോപമ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

പ്രശംസാ ചൈവ നിന്ദാ ച കല്പിതാ സദൃശോ തഥാ । കിഞ്ചിച്ച സദൃശീ ജ്ഞേയാ ഉപമാ പഞ്ചധാ പുനഃ ।। ൩൪൪.

പ്രശംസയും നിന്ദയും, കൽപ്പിതമായ സാമ്യവും, ഭാഗികമായ സാമ്യവും എന്നിവയാൽ ഉപമയെ അഞ്ചു വിധം തിരിച്ചറിയാം.

ഉപമാനേന യത്തത്ത്വമുപമേയസ്യ രൂപ്യതേ । ഗുണാനാം സമതാം ദൃഷ്ട്വാ രൂപകം നാമ തദ്വിദുഃ ।। ൩൪൪.

ഉപമാനത്തിലൂടെ ഉപമേയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കാണിച്ചാൽ, ഗുണങ്ങൾ സമം എന്ന് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അതിനെ രൂപകം എന്ന് അറിയുന്നു.

ഉപമൈവ തിരോഭൂതഭേദാ രൂപകമേവ വാ । സഹോക്തിഃ സഹഭാവേന കഥനം തുല്യധര്മ്മിണാം ।। ൩൪൪.

ഉപമയുടെ വ്യത്യാസം മറച്ചുപോവുകയോ രൂപകവും അങ്ങനെ തന്നെ ആവുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ, സമാനഗുണങ്ങളുള്ളവയെ ഒരുമിച്ച് പറയുന്നതാണ് സഹോക്തി.

ഭവേദര്ഥാന്തരന്യാസഃ സാദൃശ്യേനോത്തരേണ സഃ । അന്യഥോപസ്ഥിതാ വൃത്തിശ്ചേതന്സ്യേതരസ്യ ച ।। ൩൪൪.

സാമ്യത്തിലൂടെ മറ്റൊരു അർത്ഥം പിന്നീട് അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിൽ അർത്ഥം വരുമ്പോൾ അതിനെ അർത്ഥാന്തരണ്യാസം അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു വിധത്തിലുള്ള വൃത്തി എന്നു പറയുന്നു.

അന്യഥാ മന്യതേ യത്ര താമുത്പ്രേക്ഷആം പ്രചക്ഷതേ । ലോകസീമാനിവൃത്തസ്യ വസ്തുധര്മ്മസ്യ കീര്ത്തനമ് ।। ൩൪൪.

ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നായി കൽപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഉത്പ്രേക്ഷ എന്നു പറയുന്നു; ലോകപരിധി കടക്കുന്ന ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഗുണം വിവരിക്കുമ്പോൾ.

ഭവേദതിശയോ നാമ സമ്ഭവാസമ്ഭവാദ് ദ്വിധാ । ഗുണജാതിക്രിയാദീനാം യത്ര വൈകല്യദര്ശനം ।। ൩൪൪.

അതിശയം എന്നത് രണ്ട് വിധമാണ്: സാധ്യവും അസാധ്യവും. ഗുണം, വർഗ്ഗം, പ്രവൃത്തി എന്നിവയിൽ കുറവ് കാണുമ്പോൾ.

വിശേഷദര്ശനായൈവ സാ വിശേഷോക്തിരുച്യതേ । പ്രസിദ്ധഹേതുവ്യാവൃത്യാ യത് കിഞ്ചിത് കാരണആന്തരമ് ।। ൩൪൪.

പ്രത്യേകത കാണിക്കുന്നതിനായി അതിനെ വിശേഷോക്തി എന്നു പറയുന്നു; അറിയാവുന്ന കാരണത്തെ ഒഴിവാക്കി മറ്റേതെങ്കിലും കാരണം പറയുമ്പോൾ.

യത്ര സ്വാഭാവികത്വം വാ വിഭാവ്യം സാ വിഭാവനാ । സങ്ഗതീകരണം യുക്ത്യാ യദസംഗച്ഛമാനയോഃ ।। ൩൪൪.

സ്വാഭാവികതയോ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതായിരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ വിഭാവന എന്നു പറയുന്നു. ബന്ധമില്ലാത്ത രണ്ടെണ്ണം യുക്തിയാൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുമ്പോൾ.

വിരോധപൂര്വകത്വേന തദ്വിരോധ ഇതി സ്മൃതം । സിസാധയിഷിതാര്ഥസ്യ ഹേതുര്ഭവതി സാധകഃ ।। ൩൪൪.

വിരോധം ആദ്യം കാണിച്ചാൽ അതിനെ വിരോധം എന്നു പറയുന്നു; സ്ഥാപിക്കേണ്ടതിന്റെ കാരണമാണ് സാദ്ധകം.

കാരകോ ജ്ഞാപക ഇതി ദ്വിധാ സോഽപ്യുപജായതേ । പ്രവര്ത്തതേ കാരകാഖ്യഃ പ്രാക് പശ്ചാത് കാര്യ്യജന്മനഃ ।। ൩൪൪.

കാരണമായി രണ്ടുവിധം ഉണ്ട്: പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതും സൂചന നൽകുന്നതും. പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന കാരകം ഫലമുണ്ടാകുന്നതിന് മുമ്പ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; സൂചന നൽകുന്നത് ഫലത്തിനു ശേഷം.

പൂര്വ്വശേഷ ഇതി ഖ്യാതസ്തയോരേവ വിശേഷയോഃ । കാര്യ്യകാരണഭാവദ്വാ സ്വഭാവാദ്വാ നിയാമകാത് ।। ൩൪൪.

ഇത് മുൻശേഷം എന്നറിയപ്പെടുന്നു, ആ രണ്ട് വ്യത്യാസങ്ങളിൽ; കാര്യം-കാരണ ബന്ധത്തിലോ സ്വഭാവത്തിൽ നിർണയത്തിലോ.