അഗ്നിപുരാണമ്

സമൌ തുര്യ്യം പഞ്ചമന്തു ക്രമേണ വിനിയോജയേത് । തുര്യ്യൌ യോജ്യൌ തു തദ്വച്ച ദലാന്താഃ ക്രമപാദയോഃ ।। ൩൪൩.

നാലാമത്തേയും അഞ്ചാമത്തേയും സമമായവ ക്രമത്തിൽ വെക്കണം; നാലാമത്തേത് ഇലയുടെ അറ്റങ്ങളിൽ പാദക്രമത്തിൽ ചേർക്കണം.

അര്ദ്ധയോരന്തിമാദ്യൌ തു മുരജേ സദൃശാവുഭൌ । പാദാര്ദ്ധപതിതോ വര്ണഃ പ്രാതിലോമ്യാനുലോമതഃ ।। ൩൪൩.

പകുതികളുടെ അവസാനം, ആദ്യവും അവസാനവും, ഇരുവരും ഒരുപോലെയുള്ളത് മുരജാകൃതിയിൽ; പാദത്തിന്റെ പകുതിയിൽ അക്ഷരം, മറിച്ചും നേരായും.

അന്തിമം പരിബധ്നീയാദ്യാവത്തുര്യ്യമിഹാദിമത് । പാദാത്തുര്യ്യാദ്യദേവാദ്യം നവമാത് ഷോड़ശാദപി ।। ൩൪൩.

അവസാനം നാലാമത്തേത് വരെ ബന്ധിക്കണം, ആദ്യത്തേത് തുടങ്ങിക്കൊണ്ട്; നാലാമത്തെ പാദത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യത്തേത്, ഒൻപതാം മുതൽ പതിനാറാം വരെ.

അക്ഷരാത് പുടകേ മധ്യേ മദ്യേഽക്ഷരചതുഷ്ടയമ് । കൃത്വാ കുര്യ്യാദ്യഥൈതസ്യ മുരജാകാരതാ ഭവേത് ।। ൩൪൩.

അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന്, മടക്കത്തിന്റെ നടുവിൽ, നാലു അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടം നടുവിൽ വെച്ച്, അതിന് മുരജാകൃതി വരുത്തണം.

ദ്വിതീയം ചക്രശാര്ദൂലവിക്രീഡിതകസമ്പദമ് । ഗോമൂത്രികാ സര്വവൃത്തൈരന്യേ ബന്ധാസ്ത്വനുഷ്ടുഭാ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് ചക്രം, കടുവയുടെ കളി, ഗോമൂത്രിക, എല്ലാം വൃത്തങ്ങളിൽ പൂർത്തിയാക്കാം; മറ്റു ബന്ധങ്ങൾ അനുഷ്ടുപ് ചന്ദസ്സിനാണ്.

നാമധേയം യദി ന ചേദമീഷു കവികാവ്യയോഃ । മിത്രധേയാഭിതുഷ്യന്തി നാമിത്രഃ ഖിദ്യതേ തഥാ ।। ൩൪൩.

പദത്തിന് പേരില്ലെങ്കിൽ, കവിതയിലോ കവിയിലോ, സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് പേരിടുന്നത് സന്തോഷം നൽകും; പക്ഷേ ശത്രുക്കൾക്ക് അതു ദു:ഖം മാത്രം.

വാണബാണാസനവ്യോമഖഡ്ഗമുദ്ഗരശക്തയഃ । ദ്വിചതുര്ഥത്രിശ്രൃങ്ഗാടാ ദമ്ഭോലിമുഷ്ലാങ്കുശാഃ ।। ൩൪൩.

അമ്പുകൾ, വില്ലുകൾ, അമ്പൊരുക്കാനുള്ള പെട്ടികൾ, വാൾ, ഗദ, കുന്തം, ഇരട്ട, മൂന്നുമുന, നാലുമുന കുരുവടി, മൃദംഗം, ഉരുകുടം, ആങ്കുഷം എന്നിവ—

പദം രഥസ്യ നാഗസ്യ പുഷ്കരിണ്യസിപുത്രികാ । ഏതേ ബന്ധാസ്തഥാ ചാന്യേ ഏവം ജ്ഞേയാഃ സ്വയം ബുധൈഃ ।। ൩൪൩.

രഥത്തിന്റെ ചക്രം, ആന, കുളം, വാൾപെട്ടി—ഇവയും മറ്റു പലതും ബന്ധങ്ങൾ തന്നെയാണ്; ഇതെല്ലാം ജ്ഞാനികൾ സ്വയം മനസ്സിലാക്കണം.

അഗ്നിരുവാച അലങ്കരണമര്ഥാനാമര്ഥാലങ്കാര ഇഷ്യതേ । തം വിനാ ശബ്ദസൌന്ദര്യ്യമപി നാസ്തി മനോഹരമ് ।। ൩൪൪.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അർത്ഥങ്ങൾക്ക് അലങ്കാരം എന്നത് അർത്ഥത്തിന്റെ അലങ്കാരമാണ്; അതില്ലെങ്കിൽ, വാക്കിന്റെ സൗന്ദര്യവും മനോഹരമാകില്ല.

അര്ഥാലങ്കാരരഹിതാ വിധവേവ സരസ്വതീ । സ്വരൂപമഥ സാദൃശ്യമുതപ്രേക്ഷാതിശയാവപി ।। ൩൪൪.

അർത്ഥത്തിന്റെ അലങ്കാരം ഇല്ലാതെ സരസ്വതി വിധവയെപ്പോലെയാണ്; അവളുടെ സ്വഭാവം, സാമ്യം, കാവ്യചിന്ത, ശ്രേഷ്ഠത എന്നിവയും അങ്ങനെ തന്നെ.

വിഭാവനാ വിരോധശ്ച ഹേതുശ്ച സമമഷ്ടധാ । സ്വഭാവ ഏവ ഭാവാനാം സ്വരൂപമഭിധീയതേ ।। ൩൪൪.

കാവ്യചിന്ത, വിരുദ്ധത, കാരണം—ഇവ എട്ടു വിധത്തിൽ ഒരുമിച്ച് വരുന്നു; വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ് അവയുടെ യഥാർത്ഥ രൂപം.

നിജമാഗന്തുകഞ്ചേതി ദ്വിവിധം തദുദാഹൃതമ് । സാംസിദ്ധികം നിജം നൈമിത്തികമാഗന്തുകം തഥാ ।। ൩൪൪.

അത് രണ്ട് വിധമാണ് എന്ന് പറയുന്നു: സ്വാഭാവികവും ലഭിച്ചതും; സ്വാഭാവികം ജന്മസിദ്ധം, ലഭിച്ചത് കാരണഫലമാണ്.

സാദൃശ്യം ധര്മ്മസാമാന്യമുപമാ രൂപകം തഥാ । സഹോക്ത്യര്ഥാന്തരന്യാസാവിതി സ്യാത്തു ചതുര്വിധമ് ।। ൩൪൪.

സാമ്യം, പൊതുവായ ഗുണം, ഉപമ, രൂപകം, സഹോക്തി, അർത്ഥാന്തരന്യാസം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് നാലു വിധം ഉണ്ട്.

ഉപമാ നാമ സാ യസ്യാമുപമാനോപമേയയോഃ । സത്താ ചാന്തരസാമാന്യയോഗിത്വേപി വിവക്ഷിതം ।। ൩൪൪.

ഉപമ എന്നത്, ഉപമാനവും ഉപമേയവും തമ്മിൽ, പൊതുവായ സാമ്യം മാത്രമുണ്ടെങ്കിലും ഉദ്ദേശിച്ച ബന്ധം കാണിക്കുന്നതാണു.

കിഞ്ചിദാദായ സാരൂപ്യം ലോകയാത്രാ പ്രവര്ത്തതേ । സമാസേനാസമാസേന സാ ദ്വിധാ പ്രതിയോഗിനഃ ।। ൩൪൪.

കുറെ സാമ്യം എടുത്ത് ലോകം സംസാരിക്കുന്നു; സംക്ഷിപ്തമായോ വിശദമായോ, ഉപമാനങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്.

വിഗ്രഹാദഭിധാനശ്യ സസഭാസാഽന്യഥോത്തരാ । ഉപമാദ്യോതകപദേനോപമേയപദേന ച ।। ൩൪൪.

വാക്യത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ, സാമ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന വാക്ക് ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതും, ഉപമേയത്തിന്റെ പേരും ഉപയോഗിച്ചും—

താഭ്യാഞ്ച വിഗ്രഹാത് ത്രേധാ സസമാസാന്തിമാത് ത്രിധാ । വിശിഷ്യമാണാ ഉപമാ ഭവന്ത്യഷ്ടാദശ സ്ഫുടാഃ ।। ൩൪൪.

ഇവ രണ്ടിലും വ്യാഖ്യാനത്തിൽ മൂന്നു; സംയുക്തമായോ അല്ലാതെയോ മൂന്നു; അങ്ങനെ, പ്രധാനപ്പെട്ട ഉപമകൾ പതിനെട്ട് വിധം വ്യക്തമാണ്.

യത്ര സാധാരണോ ധര്മ്മഃ കഥ്യതേ ഗമ്യതേഽപി വാ । തേ ധര്മ്മവസ്തുപ്രാധാന്യാദ്ധര്മ്മവസ്തൂപമേ ഉഭേ ।। ൩൪൪.

പൊതുവായ ഗുണം പറഞ്ഞാലോ സൂചിപ്പിച്ചാലോ, ഗുണം പ്രധാനമാണോ വസ്തു പ്രധാനമാണോ എന്നതനുസരിച്ച്, ഗുണോപമയോ വസ്തൂപമയോ എന്നു വിളിക്കും.

തുല്യമേവോപമീയേതേ യത്രാന്യോന്യേന ധര്മ്മണൌ । പരസ്പരോപമാ സാ സ്യാത് പ്രസിദ്ധേരന്യഥാ തയോ ।। ൩൪൪.

രണ്ടും ഒരുപോലെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഗുണത്തിൽ ഉപമയാകുമ്പോൾ, അതാണ് പരസ്പരോപമ; അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയില്ല.

വിപരീതോപമാ സാ സ്യാദ്വ്യാവൃത്തേര്ന്നിയമോപമാ । അന്യത്രാപ്യനുവൃത്തേസ്തു ഭവേദനിയമോപമാ ।। ൩൪൪.

വ്യത്യാസം കൊണ്ടുള്ള ഉപമയെ വിപരീതോപമ എന്നു പറയുന്നു; സാമ്യം മറ്റിടത്തും കാണുമ്പോൾ, അതാണ് അനിയമോപമ.

സമുച്യതേപമാതോഽന്യധര്മ്മവാഹുല്യകീര്ത്തനാത് । വഹോര്ധര്മ്മസ്യ സാമ്യേപി വൈലക്ഷണ്യം വിവക്ഷിതം ।। ൩൪൪.

ഉപമയ്ക്ക് പുറമെ മറ്റു ഗുണങ്ങൾ കൂടുതലായി പറയുമ്പോൾ, പ്രധാന ഗുണത്തിൽ സാമ്യം ഉണ്ടെങ്കിലും വ്യത്യാസം ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കും.

യദുച്യതേഽതിരിക്തത്വം വ്യതിരേകോപമാ തു സാ । യത്രോപമാ സ്യാദ്വഹുഭിഃ സദൃശൈഃ സാ ബഹൂപമാ ।। ൩൪൪.

കൂടുതൽത്വം പറഞ്ഞാൽ അതാണ് അതിരിക്തോപമ; ഒരുപോലെ സാമ്യമുള്ളവയുമായി ഉപമയുണ്ടെങ്കിൽ, അതാണ് ബഹുപമ.

ധര്മ്മാഃ പ്രത്യുപമാനഞ്ചേദന്യേ മാലോപമൈവ സാ। ഉപമാനവികാരേണ ലുലനാ വിക്രിയോപമാ ।। ൩൪൪.

ഗുണങ്ങൾ വിവിധ വസ്തുക്കളുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, അതാണ് മാലോപമ; ഉപമാനത്തിൽ മാറ്റം വരുമ്പോൾ, അതാണ് വിക്രിയോപമ.

ത്രൈലോക്യാസമ്ഭവി കിമപ്യാരോപ്യ പ്രതിയോഗിനി । കവിനോപമീയതേ യാ പ്രഥതേ സാദ്‌ഭുതോപമാ ।। ൩൪൪.

മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അസാധ്യമായതൊന്നിനെ എതിരാളിയിൽ ചുമത്തുകയും, കവി അതിനെ ഉപമയിലൂടെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ അത്ഭുതകരമായ ഉപമ എന്നു പറയുന്നു.

പ്രതിയോഗിനമാരോഷ്യ തദഭേദേന കീര്ത്തനമ് । ഉപമേയസ്യ സാ മോഹോപമാഽസൌ ഭ്രാന്തിമദ്വചഃ ।। ൩൪൪.

എതിരാളിയെ അതിലേയ്ക്ക് ചേർത്തു, വ്യത്യാസമില്ലാതെ അതിനെ അതുപോലെയാണെന്ന് പറയുമ്പോൾ, അതിനെ ഭ്രമയുള്ളവന്റെ വാക്കായ മോഹോപമ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഉഭയോര്ധര്മ്മിണോസ്തഥ്യാനിശ്ചയാത് സംശയോപമാ । ഉപമേയസ്യ സംശയ്യ നിശ്ചയാന്നിശ്ചയോപമാ ।। ൩൪൪.

രണ്ടിന്റെയും ഗുണങ്ങളിൽ സംശയം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ സംശയോപമ എന്നു പറയുന്നു. ഉപമേയത്തിൽ മാത്രം സംശയമുണ്ടെങ്കിൽ അദേഹം സംശയോപമ; ഉറപ്പുണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ നിശ്ചയോപമ എന്നു പറയുന്നു.

വാക്യാര്ഥേനൈവ വാക്യാര്ഥോപമാ സ്യാദുപമാനതഃ । ആത്മനോപമാനാദുപമാ സാധാരണ്യതിശായിനീ ।। ൩൪൪.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം മറ്റൊരു വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥത്തോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ വാക്യോപമ എന്നു പറയുന്നു. സ്വയം തന്നെ ഉപമയാക്കുമ്പോൾ, അതിനെ പൊതുവായതിനെക്കാൾ മേലുള്ള ഉപമ എന്നു പറയുന്നു.

ഉപമേയം യദന്യസ്യ തദന്യസ്യോപമാ മതാ । യദ്യുത്തരോത്തരം യാതി തദാഽസൌ ഗഗനോപമാ ।। ൩൪൪.

ഉപമേയത്തെ മറ്റൊന്നോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിനെ ഉപമ എന്നു പറയുന്നു. അതു ക്രമമായി മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ അതിനെ ആകാശോപമ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

പ്രശംസാ ചൈവ നിന്ദാ ച കല്പിതാ സദൃശോ തഥാ । കിഞ്ചിച്ച സദൃശീ ജ്ഞേയാ ഉപമാ പഞ്ചധാ പുനഃ ।। ൩൪൪.

പ്രശംസയും നിന്ദയും, കൽപ്പിതമായ സാമ്യവും, ഭാഗികമായ സാമ്യവും എന്നിവയാൽ ഉപമയെ അഞ്ചു വിധം തിരിച്ചറിയാം.