അഗ്നിപുരാണമ്

ദ്വിധാ ചക്രം ചതുരരം ഷड़രന്തത്ര ചാദിമം । പൂര്വ്വാര്ദ്ധേ സദൃശാ വര്ണാഃ പാദപ്രഥമപഞ്ചമാ ।। ൩൪൩.

ചക്രം രണ്ടു ഭാഗമാക്കി, നാലു അറ്റങ്ങളോടെ, ആദ്യം അവിടെ വേണം; കിഴക്കേ ഭാഗത്ത്, ആദ്യവും അഞ്ചാമതുമായ പാദത്തിലെ സമാനമായ അക്ഷരങ്ങൾ വേണം.

അയുജോഽശ്വയുജശ്ചൈവ തുര്യ്യാവപ്യഷ്ടമാവപി । തസ്യോപപാദപ്രാക്പ്രത്യഗരേഷു ച യഥാക്രമം ।। ൩൪൩.

വ്യത്യസ്തമായവയും സമമായവയും, നാലാമത്തേയും എട്ടാമത്തേയും, അതത് ഭാഗങ്ങളിൽ ക്രമമായി വെക്കണം.

സ്യാത്പാദാര്ദ്ധചതുഷ്കന്തു നാഭൌ തസ്യാദ്യമക്ഷരം । പശ്ചിമാരാവധി നയേന്നേമൌ ശേഷേ പദദ്വയീ ।। ൩൪൩.

പാദത്തിന്റെ പകുതി നാലായി വേണം, അതിന്റെ ആദ്യത്തെ അക്ഷരം നാഭിയിൽ വെക്കണം; ഈ രണ്ടെണ്ണം പടിഞ്ഞാറ് അറ്റം വരെ കൊണ്ടുപോകണം, ശേഷിക്കുന്ന രണ്ട് പാദങ്ങൾ ശേഷിച്ച ഭാഗങ്ങളിൽ വേണം.

തൃതീയം തുര്യ്യപാദാന്തേ പ്രഥമൌ സദൃശാവുഭൌ । വര്ണൌ പാढ़ത്രയസ്യാപി ദശമഃ സദൃശോ യദി ।। ൩൪൩.

മൂന്നാമത്തേത് നാലാമത്തെ പാദത്തിന്റെ അവസാനം, ആദ്യത്തെ രണ്ട് സമാനമായവയും, അതുപോലെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളിലേയും പത്താമത്തെ അക്ഷരം സമാനമായിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ.

പ്രഥമേ ചരമേ തസ്യ ഷഡ്‌വര്ണാഃ പശ്ചിമേ യദി । ഭവന്തി ദ്വ്യന്തരം തര്ഹി വൃഹച്ചക്രമുദാഹൃതം ।। ൩൪൩.

ആദ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും പടിഞ്ഞാറ് ആറു അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, രണ്ടിന്റെ ഇടവേളയുണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ വലിയ ചക്രം എന്ന് പറയുന്നു.

സമ്മുഖാദ്വയേ പാദമേകൈകം ക്രമശോ ലിഖേത് । നാഭൌ തു വര്ണം ദശമം നേമൌ തുര്യ്യപദന്നയേത് ।। ൩൪൩.

രണ്ട് പാദങ്ങൾ പരസ്പരം നേരെ നോക്കിയുള്ളതുപോലെ ഓരോന്നായി എഴുതണം; നാഭിയിൽ പത്താമത്തെ അക്ഷരം, ഇവ നാലാമത്തെ പാദത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകരുത്.

ശ്ലോകസ്യാദ്യന്തദശമാഃ സമാ ആദ്യന്തിമൌ യുജോഃ । ആദൌ വര്ണഃ സമൌ തുര്യ്യപഞ്ചമാവാദ്യതുര്യ്യയോഃ ।। ൩൪൩.

ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യത്തേത്, അവസാനം, പത്താമത്തേത് സമമാണ്; സമവായികളിൽ ആദ്യവും അവസാനവും; തുടക്കത്തിൽ നാലാമത്തിലും അഞ്ചാമത്തിലും അക്ഷരങ്ങൾ സമമാണ്, നാലാമത്തിൻ്റെ തുടക്കത്തിൽ.

ദ്വിതായപ്രാതിലോമ്യേന തൃതീയം ജായതേ യദി । പദം വിദധ്യാത് പത്രസ്യ ദണ്ഡശ്ചക്രാബ്ജകം കൃതേഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് മറിച്ച് മൂന്നാമത്തേത് ഉണ്ടാകുന്നുവെങ്കിൽ, പാദം ഇലയിൽ വെക്കണം, ദണ്ഡം ചക്ര-താമര ക്രമത്തിൽ വേണം.

ദ്വിതീയൌ പ്രാഗ്ദലേ തുല്യൌ സപ്തമൌ ച തഥാപരൌ । സട്ടശാവുത്തരദലൌ ദ്വിതീയാഭ്യാമഥാര്ദ്ധയോഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് കിഴക്കൻ ഇലയിൽ, ഏഴാമത്തേത് അടുത്തതിൽ; ആറാമത്തേയും ഏഴാമത്തേയും വടക്കൻ ഇലയിൽ, രണ്ടാമത്തേത് പകുതികളായും.

ദ്വിതീയഷഷ്ഠാഃ സട്ടശാശ്ചതുര്ഥപഞ്ചമാവപി । ആദ്യന്തപാദയോസ്തുല്യൌ പരാര്ദ്ധസപ്തമാവപി ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേയും ആറാമത്തേയും, ആറാമത്തേയും ഏഴാമത്തേയും, നാലാമത്തേയും അഞ്ചാമത്തേയും; ആദ്യത്തിലും അവസാനം പാദങ്ങളിലും, രണ്ടാംപകുതിയിൽ ഏഴാമത്തേത്.

സമൌ തുര്യ്യം പഞ്ചമന്തു ക്രമേണ വിനിയോജയേത് । തുര്യ്യൌ യോജ്യൌ തു തദ്വച്ച ദലാന്താഃ ക്രമപാദയോഃ ।। ൩൪൩.

നാലാമത്തേയും അഞ്ചാമത്തേയും സമമായവ ക്രമത്തിൽ വെക്കണം; നാലാമത്തേത് ഇലയുടെ അറ്റങ്ങളിൽ പാദക്രമത്തിൽ ചേർക്കണം.

അര്ദ്ധയോരന്തിമാദ്യൌ തു മുരജേ സദൃശാവുഭൌ । പാദാര്ദ്ധപതിതോ വര്ണഃ പ്രാതിലോമ്യാനുലോമതഃ ।। ൩൪൩.

പകുതികളുടെ അവസാനം, ആദ്യവും അവസാനവും, ഇരുവരും ഒരുപോലെയുള്ളത് മുരജാകൃതിയിൽ; പാദത്തിന്റെ പകുതിയിൽ അക്ഷരം, മറിച്ചും നേരായും.

അന്തിമം പരിബധ്നീയാദ്യാവത്തുര്യ്യമിഹാദിമത് । പാദാത്തുര്യ്യാദ്യദേവാദ്യം നവമാത് ഷോड़ശാദപി ।। ൩൪൩.

അവസാനം നാലാമത്തേത് വരെ ബന്ധിക്കണം, ആദ്യത്തേത് തുടങ്ങിക്കൊണ്ട്; നാലാമത്തെ പാദത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യത്തേത്, ഒൻപതാം മുതൽ പതിനാറാം വരെ.

അക്ഷരാത് പുടകേ മധ്യേ മദ്യേഽക്ഷരചതുഷ്ടയമ് । കൃത്വാ കുര്യ്യാദ്യഥൈതസ്യ മുരജാകാരതാ ഭവേത് ।। ൩൪൩.

അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന്, മടക്കത്തിന്റെ നടുവിൽ, നാലു അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടം നടുവിൽ വെച്ച്, അതിന് മുരജാകൃതി വരുത്തണം.

ദ്വിതീയം ചക്രശാര്ദൂലവിക്രീഡിതകസമ്പദമ് । ഗോമൂത്രികാ സര്വവൃത്തൈരന്യേ ബന്ധാസ്ത്വനുഷ്ടുഭാ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് ചക്രം, കടുവയുടെ കളി, ഗോമൂത്രിക, എല്ലാം വൃത്തങ്ങളിൽ പൂർത്തിയാക്കാം; മറ്റു ബന്ധങ്ങൾ അനുഷ്ടുപ് ചന്ദസ്സിനാണ്.

നാമധേയം യദി ന ചേദമീഷു കവികാവ്യയോഃ । മിത്രധേയാഭിതുഷ്യന്തി നാമിത്രഃ ഖിദ്യതേ തഥാ ।। ൩൪൩.

പദത്തിന് പേരില്ലെങ്കിൽ, കവിതയിലോ കവിയിലോ, സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് പേരിടുന്നത് സന്തോഷം നൽകും; പക്ഷേ ശത്രുക്കൾക്ക് അതു ദു:ഖം മാത്രം.

വാണബാണാസനവ്യോമഖഡ്ഗമുദ്ഗരശക്തയഃ । ദ്വിചതുര്ഥത്രിശ്രൃങ്ഗാടാ ദമ്ഭോലിമുഷ്ലാങ്കുശാഃ ।। ൩൪൩.

അമ്പുകൾ, വില്ലുകൾ, അമ്പൊരുക്കാനുള്ള പെട്ടികൾ, വാൾ, ഗദ, കുന്തം, ഇരട്ട, മൂന്നുമുന, നാലുമുന കുരുവടി, മൃദംഗം, ഉരുകുടം, ആങ്കുഷം എന്നിവ—

പദം രഥസ്യ നാഗസ്യ പുഷ്കരിണ്യസിപുത്രികാ । ഏതേ ബന്ധാസ്തഥാ ചാന്യേ ഏവം ജ്ഞേയാഃ സ്വയം ബുധൈഃ ।। ൩൪൩.

രഥത്തിന്റെ ചക്രം, ആന, കുളം, വാൾപെട്ടി—ഇവയും മറ്റു പലതും ബന്ധങ്ങൾ തന്നെയാണ്; ഇതെല്ലാം ജ്ഞാനികൾ സ്വയം മനസ്സിലാക്കണം.

അഗ്നിരുവാച അലങ്കരണമര്ഥാനാമര്ഥാലങ്കാര ഇഷ്യതേ । തം വിനാ ശബ്ദസൌന്ദര്യ്യമപി നാസ്തി മനോഹരമ് ।। ൩൪൪.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അർത്ഥങ്ങൾക്ക് അലങ്കാരം എന്നത് അർത്ഥത്തിന്റെ അലങ്കാരമാണ്; അതില്ലെങ്കിൽ, വാക്കിന്റെ സൗന്ദര്യവും മനോഹരമാകില്ല.

അര്ഥാലങ്കാരരഹിതാ വിധവേവ സരസ്വതീ । സ്വരൂപമഥ സാദൃശ്യമുതപ്രേക്ഷാതിശയാവപി ।। ൩൪൪.

അർത്ഥത്തിന്റെ അലങ്കാരം ഇല്ലാതെ സരസ്വതി വിധവയെപ്പോലെയാണ്; അവളുടെ സ്വഭാവം, സാമ്യം, കാവ്യചിന്ത, ശ്രേഷ്ഠത എന്നിവയും അങ്ങനെ തന്നെ.

വിഭാവനാ വിരോധശ്ച ഹേതുശ്ച സമമഷ്ടധാ । സ്വഭാവ ഏവ ഭാവാനാം സ്വരൂപമഭിധീയതേ ।। ൩൪൪.

കാവ്യചിന്ത, വിരുദ്ധത, കാരണം—ഇവ എട്ടു വിധത്തിൽ ഒരുമിച്ച് വരുന്നു; വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ് അവയുടെ യഥാർത്ഥ രൂപം.

നിജമാഗന്തുകഞ്ചേതി ദ്വിവിധം തദുദാഹൃതമ് । സാംസിദ്ധികം നിജം നൈമിത്തികമാഗന്തുകം തഥാ ।। ൩൪൪.

അത് രണ്ട് വിധമാണ് എന്ന് പറയുന്നു: സ്വാഭാവികവും ലഭിച്ചതും; സ്വാഭാവികം ജന്മസിദ്ധം, ലഭിച്ചത് കാരണഫലമാണ്.

സാദൃശ്യം ധര്മ്മസാമാന്യമുപമാ രൂപകം തഥാ । സഹോക്ത്യര്ഥാന്തരന്യാസാവിതി സ്യാത്തു ചതുര്വിധമ് ।। ൩൪൪.

സാമ്യം, പൊതുവായ ഗുണം, ഉപമ, രൂപകം, സഹോക്തി, അർത്ഥാന്തരന്യാസം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് നാലു വിധം ഉണ്ട്.

ഉപമാ നാമ സാ യസ്യാമുപമാനോപമേയയോഃ । സത്താ ചാന്തരസാമാന്യയോഗിത്വേപി വിവക്ഷിതം ।। ൩൪൪.

ഉപമ എന്നത്, ഉപമാനവും ഉപമേയവും തമ്മിൽ, പൊതുവായ സാമ്യം മാത്രമുണ്ടെങ്കിലും ഉദ്ദേശിച്ച ബന്ധം കാണിക്കുന്നതാണു.

കിഞ്ചിദാദായ സാരൂപ്യം ലോകയാത്രാ പ്രവര്ത്തതേ । സമാസേനാസമാസേന സാ ദ്വിധാ പ്രതിയോഗിനഃ ।। ൩൪൪.

കുറെ സാമ്യം എടുത്ത് ലോകം സംസാരിക്കുന്നു; സംക്ഷിപ്തമായോ വിശദമായോ, ഉപമാനങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്.

വിഗ്രഹാദഭിധാനശ്യ സസഭാസാഽന്യഥോത്തരാ । ഉപമാദ്യോതകപദേനോപമേയപദേന ച ।। ൩൪൪.

വാക്യത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ, സാമ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന വാക്ക് ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതും, ഉപമേയത്തിന്റെ പേരും ഉപയോഗിച്ചും—

താഭ്യാഞ്ച വിഗ്രഹാത് ത്രേധാ സസമാസാന്തിമാത് ത്രിധാ । വിശിഷ്യമാണാ ഉപമാ ഭവന്ത്യഷ്ടാദശ സ്ഫുടാഃ ।। ൩൪൪.

ഇവ രണ്ടിലും വ്യാഖ്യാനത്തിൽ മൂന്നു; സംയുക്തമായോ അല്ലാതെയോ മൂന്നു; അങ്ങനെ, പ്രധാനപ്പെട്ട ഉപമകൾ പതിനെട്ട് വിധം വ്യക്തമാണ്.

യത്ര സാധാരണോ ധര്മ്മഃ കഥ്യതേ ഗമ്യതേഽപി വാ । തേ ധര്മ്മവസ്തുപ്രാധാന്യാദ്ധര്മ്മവസ്തൂപമേ ഉഭേ ।। ൩൪൪.

പൊതുവായ ഗുണം പറഞ്ഞാലോ സൂചിപ്പിച്ചാലോ, ഗുണം പ്രധാനമാണോ വസ്തു പ്രധാനമാണോ എന്നതനുസരിച്ച്, ഗുണോപമയോ വസ്തൂപമയോ എന്നു വിളിക്കും.

തുല്യമേവോപമീയേതേ യത്രാന്യോന്യേന ധര്മ്മണൌ । പരസ്പരോപമാ സാ സ്യാത് പ്രസിദ്ധേരന്യഥാ തയോ ।। ൩൪൪.

രണ്ടും ഒരുപോലെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഗുണത്തിൽ ഉപമയാകുമ്പോൾ, അതാണ് പരസ്പരോപമ; അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയില്ല.