അഗ്നിപുരാണമ്

ദ്വിധാ ഗോമൂത്രികാം പൂര്വ്വാമാഹുരശ്വപദാം പരേ । അന്ത്യാങ്ഗോമൂത്രികാം ധേനും ജാലബന്ധം വദന്തി ഹി ।। ൩൪൩.

ഗോമൂത്രിക രണ്ട് വിധം ആണെന്ന് പറയുന്നു: ഒന്നാമത്തേത് അശ്വപദാ എന്നും, രണ്ടാമത്തേത് ഗോമൂത്രിക അവസാനിക്കുന്നതായാൽ ധേനു എന്നും പറയുന്നു; കൂടാതെ ജാലബന്ധവും ഉണ്ട്.

അര്ദ്ധാഭ്യാമര്ധപാദൈശ്ച കുര്യ്യാദ്വിന്യാസമേതയോഃ । ന്യസ്താനാമിഹ വര്ണാനാമധോധഃ ക്രമഭാഗിനാം ।। ൩൪൩.

അർദ്ധങ്ങൾക്കും അർദ്ധപാദങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിച്ച് ഈ രണ്ടിന്റെയും അക്ഷരങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ താഴേക്ക് ക്രമീകരിക്കണം.

അധോധഃ സ്ഥിതവര്ണാനാം യാവത്തൂര്യ്യപദന്നയേത് । തുര്യ്യപാദാന്നയേദൂദ്‌ര്ധ്വം പാദാര്ദ്ധം പ്രാതിലോമ്യതഃ ।। ൩൪൩.

താഴെ ക്രമീകരിച്ച അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്ന് നാലാം പാദം വരെ എത്തിക്കണം; നാലാം പാദത്തിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക്, പാദത്തിന്റെ അർദ്ധം മറിച്ചുക്രമത്തിൽ എത്തിക്കണം.

തദേവ സര്വ്വതോഭദ്രം ത്രിവിധം സരസീരുഹം । ചതുഷ്പത്രം തതോ വിഘ്നം ചതുഷ്പത്രേ ഉഭേ അപി ।। ൩൪൩.

സർവ്വതോഭദ്രം മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്, അമ്പുജവും അതുപോലെ മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്; നാലു ദളമുള്ള രൂപം വിഘ്നം എന്നു വിളിക്കുന്നു, രണ്ടും നാലു ദളത്തിലുള്ള ക്രമീകരണത്തിൽ കാണാം.

അഥ പ്രഥമപാദസ്യ മൂര്ദ്ധന്യസ്ത്രിപദാക്ഷരം । സര്വ്വേഷാമേവ പാദാനാമന്തേ തദുപജായതേ ।। ൩൪൩.

ഇപ്പോൾ, ആദ്യ പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലെ മൂന്നു അക്ഷരങ്ങൾ എല്ലാ പാദങ്ങളുടെയും അവസാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

പ്രാക്പദസ്യാന്തിമം പ്രത്യക് പാദാദൌ പ്രാതിലോമ്യതഃ । അന്ത്യപാദാന്തിമഞ്ചാദ്യപാദാദാവക്ഷരദ്വയം ।। ൩൪൩.

മുൻപത്തെ പാദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരം, അടുത്ത പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മറിച്ചുക്രമത്തിൽ ഇടുന്നു; അവസാന പാദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരവും ആദ്യ പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ രണ്ടു അക്ഷരങ്ങളായി ഇടുന്നു.

ചതുശ്ഛദേ ഭവേദഷ്ടച്ഛദേ വര്ണത്രയം പുനഃ । സ്യാത് ഷോड़ശച്ഛദേ ത്വേകാന്തരഞ്ചേദേകമക്ഷരം ।। ൩൪൩.

നാലു വശമുള്ള രൂപത്തിൽ മൂന്നു അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ട്, എട്ടു വശത്തിലും അതുപോലെ; പതിനാറു വശമുള്ളതിൽ ഇടവേള ഉണ്ടെങ്കിൽ ഒരു അക്ഷരമേ ഉണ്ടാകൂ.

കര്ണികാം തോലയേദൂദ്‌ര്ധ്വം പത്രാകാരാക്ഷരാവലിം । പ്രവേശയേത് കര്ണികായാഞ്ചതുഷ്പത്രസരോരുഹേ ।। ൩൪൩.

പൂവിന്റെ നടുവിലുള്ള ഭാഗം മേലോട്ട് ഉയർത്തി, ഇലകളെപ്പോലെയുള്ള അക്ഷരങ്ങളുടെ നിരയോടെ, അതിനെ നാലു ഇലകളുള്ള താമരയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കണം.

കര്ണികായാം ലിഖേദേകം ദ്വേ ദ്വേ ദിക്ഷു വിദിക്ഷു ച । പ്രവേശനിര്ഗമൌ ദിക്ഷു കുര്യ്യാദഷ്ടച്ഛദേഽമ്ബുജേ ।। ൩൪൩.

നടുവിലുള്ള ഭാഗത്ത് ഒരു അക്ഷരം എഴുതണം; ദിക്കുകളിലും ഇടക്കിടയിലും രണ്ട് വീതം അക്ഷരങ്ങൾ; പ്രവേശനവും പുറത്തേക്കുള്ള വഴിയും എട്ടു ഇലകളുള്ള താമരയിൽ വേണം.

വിശ്വഗ്വിഷമവര്ണാനാം താവത് പത്രാബലീജുഷാം । മധ്യേ സമാക്ഷരന്യാസഃ സരോജേ ഷോड़ശച്ഛദേ ।। ൩൪൩.

എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ എത്ര ഇലകളുണ്ടോ അത്രയും എണ്ണത്തിൽ, ആ അക്ഷരക്രമം പതിനാറു ഇലകളുള്ള താമരയുടെ നടുവിൽ വെക്കണം.

ദ്വിധാ ചക്രം ചതുരരം ഷड़രന്തത്ര ചാദിമം । പൂര്വ്വാര്ദ്ധേ സദൃശാ വര്ണാഃ പാദപ്രഥമപഞ്ചമാ ।। ൩൪൩.

ചക്രം രണ്ടു ഭാഗമാക്കി, നാലു അറ്റങ്ങളോടെ, ആദ്യം അവിടെ വേണം; കിഴക്കേ ഭാഗത്ത്, ആദ്യവും അഞ്ചാമതുമായ പാദത്തിലെ സമാനമായ അക്ഷരങ്ങൾ വേണം.

അയുജോഽശ്വയുജശ്ചൈവ തുര്യ്യാവപ്യഷ്ടമാവപി । തസ്യോപപാദപ്രാക്പ്രത്യഗരേഷു ച യഥാക്രമം ।। ൩൪൩.

വ്യത്യസ്തമായവയും സമമായവയും, നാലാമത്തേയും എട്ടാമത്തേയും, അതത് ഭാഗങ്ങളിൽ ക്രമമായി വെക്കണം.

സ്യാത്പാദാര്ദ്ധചതുഷ്കന്തു നാഭൌ തസ്യാദ്യമക്ഷരം । പശ്ചിമാരാവധി നയേന്നേമൌ ശേഷേ പദദ്വയീ ।। ൩൪൩.

പാദത്തിന്റെ പകുതി നാലായി വേണം, അതിന്റെ ആദ്യത്തെ അക്ഷരം നാഭിയിൽ വെക്കണം; ഈ രണ്ടെണ്ണം പടിഞ്ഞാറ് അറ്റം വരെ കൊണ്ടുപോകണം, ശേഷിക്കുന്ന രണ്ട് പാദങ്ങൾ ശേഷിച്ച ഭാഗങ്ങളിൽ വേണം.

തൃതീയം തുര്യ്യപാദാന്തേ പ്രഥമൌ സദൃശാവുഭൌ । വര്ണൌ പാढ़ത്രയസ്യാപി ദശമഃ സദൃശോ യദി ।। ൩൪൩.

മൂന്നാമത്തേത് നാലാമത്തെ പാദത്തിന്റെ അവസാനം, ആദ്യത്തെ രണ്ട് സമാനമായവയും, അതുപോലെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളിലേയും പത്താമത്തെ അക്ഷരം സമാനമായിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ.

പ്രഥമേ ചരമേ തസ്യ ഷഡ്‌വര്ണാഃ പശ്ചിമേ യദി । ഭവന്തി ദ്വ്യന്തരം തര്ഹി വൃഹച്ചക്രമുദാഹൃതം ।। ൩൪൩.

ആദ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും പടിഞ്ഞാറ് ആറു അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, രണ്ടിന്റെ ഇടവേളയുണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ വലിയ ചക്രം എന്ന് പറയുന്നു.

സമ്മുഖാദ്വയേ പാദമേകൈകം ക്രമശോ ലിഖേത് । നാഭൌ തു വര്ണം ദശമം നേമൌ തുര്യ്യപദന്നയേത് ।। ൩൪൩.

രണ്ട് പാദങ്ങൾ പരസ്പരം നേരെ നോക്കിയുള്ളതുപോലെ ഓരോന്നായി എഴുതണം; നാഭിയിൽ പത്താമത്തെ അക്ഷരം, ഇവ നാലാമത്തെ പാദത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകരുത്.

ശ്ലോകസ്യാദ്യന്തദശമാഃ സമാ ആദ്യന്തിമൌ യുജോഃ । ആദൌ വര്ണഃ സമൌ തുര്യ്യപഞ്ചമാവാദ്യതുര്യ്യയോഃ ।। ൩൪൩.

ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യത്തേത്, അവസാനം, പത്താമത്തേത് സമമാണ്; സമവായികളിൽ ആദ്യവും അവസാനവും; തുടക്കത്തിൽ നാലാമത്തിലും അഞ്ചാമത്തിലും അക്ഷരങ്ങൾ സമമാണ്, നാലാമത്തിൻ്റെ തുടക്കത്തിൽ.

ദ്വിതായപ്രാതിലോമ്യേന തൃതീയം ജായതേ യദി । പദം വിദധ്യാത് പത്രസ്യ ദണ്ഡശ്ചക്രാബ്ജകം കൃതേഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് മറിച്ച് മൂന്നാമത്തേത് ഉണ്ടാകുന്നുവെങ്കിൽ, പാദം ഇലയിൽ വെക്കണം, ദണ്ഡം ചക്ര-താമര ക്രമത്തിൽ വേണം.

ദ്വിതീയൌ പ്രാഗ്ദലേ തുല്യൌ സപ്തമൌ ച തഥാപരൌ । സട്ടശാവുത്തരദലൌ ദ്വിതീയാഭ്യാമഥാര്ദ്ധയോഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് കിഴക്കൻ ഇലയിൽ, ഏഴാമത്തേത് അടുത്തതിൽ; ആറാമത്തേയും ഏഴാമത്തേയും വടക്കൻ ഇലയിൽ, രണ്ടാമത്തേത് പകുതികളായും.

ദ്വിതീയഷഷ്ഠാഃ സട്ടശാശ്ചതുര്ഥപഞ്ചമാവപി । ആദ്യന്തപാദയോസ്തുല്യൌ പരാര്ദ്ധസപ്തമാവപി ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേയും ആറാമത്തേയും, ആറാമത്തേയും ഏഴാമത്തേയും, നാലാമത്തേയും അഞ്ചാമത്തേയും; ആദ്യത്തിലും അവസാനം പാദങ്ങളിലും, രണ്ടാംപകുതിയിൽ ഏഴാമത്തേത്.

സമൌ തുര്യ്യം പഞ്ചമന്തു ക്രമേണ വിനിയോജയേത് । തുര്യ്യൌ യോജ്യൌ തു തദ്വച്ച ദലാന്താഃ ക്രമപാദയോഃ ।। ൩൪൩.

നാലാമത്തേയും അഞ്ചാമത്തേയും സമമായവ ക്രമത്തിൽ വെക്കണം; നാലാമത്തേത് ഇലയുടെ അറ്റങ്ങളിൽ പാദക്രമത്തിൽ ചേർക്കണം.

അര്ദ്ധയോരന്തിമാദ്യൌ തു മുരജേ സദൃശാവുഭൌ । പാദാര്ദ്ധപതിതോ വര്ണഃ പ്രാതിലോമ്യാനുലോമതഃ ।। ൩൪൩.

പകുതികളുടെ അവസാനം, ആദ്യവും അവസാനവും, ഇരുവരും ഒരുപോലെയുള്ളത് മുരജാകൃതിയിൽ; പാദത്തിന്റെ പകുതിയിൽ അക്ഷരം, മറിച്ചും നേരായും.

അന്തിമം പരിബധ്നീയാദ്യാവത്തുര്യ്യമിഹാദിമത് । പാദാത്തുര്യ്യാദ്യദേവാദ്യം നവമാത് ഷോड़ശാദപി ।। ൩൪൩.

അവസാനം നാലാമത്തേത് വരെ ബന്ധിക്കണം, ആദ്യത്തേത് തുടങ്ങിക്കൊണ്ട്; നാലാമത്തെ പാദത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യത്തേത്, ഒൻപതാം മുതൽ പതിനാറാം വരെ.

അക്ഷരാത് പുടകേ മധ്യേ മദ്യേഽക്ഷരചതുഷ്ടയമ് । കൃത്വാ കുര്യ്യാദ്യഥൈതസ്യ മുരജാകാരതാ ഭവേത് ।। ൩൪൩.

അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന്, മടക്കത്തിന്റെ നടുവിൽ, നാലു അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടം നടുവിൽ വെച്ച്, അതിന് മുരജാകൃതി വരുത്തണം.

ദ്വിതീയം ചക്രശാര്ദൂലവിക്രീഡിതകസമ്പദമ് । ഗോമൂത്രികാ സര്വവൃത്തൈരന്യേ ബന്ധാസ്ത്വനുഷ്ടുഭാ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് ചക്രം, കടുവയുടെ കളി, ഗോമൂത്രിക, എല്ലാം വൃത്തങ്ങളിൽ പൂർത്തിയാക്കാം; മറ്റു ബന്ധങ്ങൾ അനുഷ്ടുപ് ചന്ദസ്സിനാണ്.

നാമധേയം യദി ന ചേദമീഷു കവികാവ്യയോഃ । മിത്രധേയാഭിതുഷ്യന്തി നാമിത്രഃ ഖിദ്യതേ തഥാ ।। ൩൪൩.

പദത്തിന് പേരില്ലെങ്കിൽ, കവിതയിലോ കവിയിലോ, സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് പേരിടുന്നത് സന്തോഷം നൽകും; പക്ഷേ ശത്രുക്കൾക്ക് അതു ദു:ഖം മാത്രം.

വാണബാണാസനവ്യോമഖഡ്ഗമുദ്ഗരശക്തയഃ । ദ്വിചതുര്ഥത്രിശ്രൃങ്ഗാടാ ദമ്ഭോലിമുഷ്ലാങ്കുശാഃ ।। ൩൪൩.

അമ്പുകൾ, വില്ലുകൾ, അമ്പൊരുക്കാനുള്ള പെട്ടികൾ, വാൾ, ഗദ, കുന്തം, ഇരട്ട, മൂന്നുമുന, നാലുമുന കുരുവടി, മൃദംഗം, ഉരുകുടം, ആങ്കുഷം എന്നിവ—

പദം രഥസ്യ നാഗസ്യ പുഷ്കരിണ്യസിപുത്രികാ । ഏതേ ബന്ധാസ്തഥാ ചാന്യേ ഏവം ജ്ഞേയാഃ സ്വയം ബുധൈഃ ।। ൩൪൩.

രഥത്തിന്റെ ചക്രം, ആന, കുളം, വാൾപെട്ടി—ഇവയും മറ്റു പലതും ബന്ധങ്ങൾ തന്നെയാണ്; ഇതെല്ലാം ജ്ഞാനികൾ സ്വയം മനസ്സിലാക്കണം.

അഗ്നിരുവാച അലങ്കരണമര്ഥാനാമര്ഥാലങ്കാര ഇഷ്യതേ । തം വിനാ ശബ്ദസൌന്ദര്യ്യമപി നാസ്തി മനോഹരമ് ।। ൩൪൪.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അർത്ഥങ്ങൾക്ക് അലങ്കാരം എന്നത് അർത്ഥത്തിന്റെ അലങ്കാരമാണ്; അതില്ലെങ്കിൽ, വാക്കിന്റെ സൗന്ദര്യവും മനോഹരമാകില്ല.