അഗ്നിപുരാണമ്

തദങ്ഗവിഹിതാകാങ്ക്ഷസ്തച്ചുതം സ്യാച്ചതുര്വിധമ് । സ്വരവ്യഞ്ജനവിന്ദൂനാം വിസര്ഗസ്യ ച വിച്യുതേഃ ।। ൩൪൩.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗം പ്രതീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അതു കാണാതാകുന്നത് നാലു വിധമാണ്: സ്വരം, വ്യഞ്ജനം, ബിന്ദു, വിസർഗം എന്നിവയിൽ ഒന്നിനെ ഒഴിവാക്കുന്നത്.

ദത്തേപി യത്ര വാക്യാങ്ഗേ ദ്വിതീയോര്ഥഃ പ്രതീയതേ । തദ്ദ്ന്തദാഹുസ്തദ്ഭേദാഃ സ്വരാദ്യൈഃ പൂര്വ്വവന്മതാഃ ।। ൩൪൩.

വാക്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഉണ്ടെങ്കിലും, അതിൽ നിന്ന് രണ്ടാമത്തെ അർത്ഥം മനസ്സിലാവുകയാണെങ്കിൽ, അതിനാണ് ഈ പേര് നൽകുന്നത്. അതിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വരം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

അപനീതാക്ഷരസ്ഥാനേ ന്യസ്തേ വര്ണാന്തരേഽപി ച । ഭാസതേഽര്ഥാന്തരം യത്ര ച്യുതദത്തം തദുച്യതേ ।। ൩൪൩.

ഒഴിവാക്കിയ അക്ഷരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മറ്റൊരു അക്ഷരം ഇടുമ്പോൾ, അതിലൂടെ വേറൊരു അർത്ഥം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ, അതിനെ 'ച്യുതദത്തം' എന്നു പറയുന്നു.

സുശ്ലിഷ്ടപദ്യമേകം യന്നാനാശ്ലോകാംശനിര്മ്മിതമ് । സാ മമസ്യാ പരസ്യാത്മപരയോഃ കൃതിസങ്കരാത് ।। ൩൪൩.

നന്നായി ചേർത്തെടുത്ത ഒരു പദ്യത്തിൽ വിവിധ ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങൾ ചേർത്തുണ്ടാക്കിയാൽ, അതിനെ 'മമസ്യാ' എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം അതിൽ സ്വയം എഴുതിയതും മറ്റുള്ളവരുടെ കൃതികളും കലർന്നിരിക്കുന്നു.

ദുഃഖേന കൃതമത്യര്ഥം കവിസാമര്ഥ്യസൂചകമ് । ദുഷ്കരം നീരസത്വേപി വിദഗ്ധാനാം മഹോത്സവഃ ।। ൩൪൩.

അത്യന്തം പ്രയാസത്തോടെ രചിക്കേണ്ടതും കവിയുടെ കഴിവ് വ്യക്തമാക്കുന്നതുമായ ഈ രചന, ആകർഷണം കുറവായിരുന്നാലും, പണ്ഡിതന്മാർക്ക് വലിയ ആനന്ദമാണ്.

നിയമാച്ച വിദര്ബാച്ച ബന്ധാച്ച ഭവതി ത്രിധാ । കവേഃ പ്രതിജ്ഞാ നിര്മ്മാണരമ്യസ്യ നിയമഃ സമൃതഃ ।। ൩൪൩.

നിയമം, ക്രമീകരണം, ഘടന എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിൽ ഇതിന് വിഭജനം ഉണ്ട്. ഒരു കവിയുടെ മനോഹരമായ കാവ്യസൃഷ്ടിക്ക് വേണ്ട നിയമം ഇതാണ്.

പ്രാതിലോമ്യാനുലോമ്യഞ്ച ശബ്ദേനാര്ഥേന ജായതേ । അനേകധാവൃത്തവര്ണവിന്യാസൈഃ ശില്പകല്പനാ ।। ൩൪൩.

വാക്കിലും അർത്ഥത്തിലും നേരിട്ടോ മറിച്ചോ ക്രമത്തിൽ, പലവിധം വൃത്തവും അക്ഷരക്രമവും ചേർത്ത് കാവ്യകല്പന ഉണ്ടാക്കുന്നു.

പ്രാതിലോമ്യാനുലോമ്യഞ്ച ശബ്ദേനാര്ഥേന ജായതേ । അനേകധാവൃത്തവര്ണവിന്യാസൈഃ ശില്പകല്പനാ ।। ൩൪൩.

വാക്കിലും അർത്ഥത്തിലും നേരിട്ടോ മറിച്ചോ ക്രമത്തിൽ, പലവിധം വൃത്തവും അക്ഷരക്രമവും ചേർത്ത് കാവ്യകല്പന ഉണ്ടാക്കുന്നു.

തത്തത്പ്രസിദ്ധവസ്തൂനാം ബന്ധ ഇത്യഭിധീയതേ । ഗോമൂത്രികാര്ദ്ധഭ്രമണേ സര്വ്വതോഭദ്രമമ്ബുജമ് ।। ൩൪൩.

പ്രസിദ്ധമായ രൂപങ്ങളുടെ ക്രമീകരണത്തെ 'ബന്ധം' എന്നു പറയുന്നു; ഇതിൽ ഗോമൂത്രിക, അർദ്ധഭ്രമണം, സർവ്വതോഭദ്രം, അമ്പുജം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ചക്രഞ്ചക്രാബ്ജകം ദണ്ഡോ മുരജാശ്ചേതി ചാഷ്ടധാ । പ്രത്യര്ധം പ്രതിപാദം സ്യാദേകാന്തരസമാക്ഷരാ ।। ൩൪൩.

ചക്രം, ചക്രാബ്ജകം, ദണ്ഡം, മുരജം എന്നിവയെ എട്ടു വിധമായി പറയുന്നു; അർദ്ധം അർദ്ധമായി, പാദം പാദമായി, അല്ലെങ്കിൽ മാറിമാറി അക്ഷരങ്ങൾ ചേർത്ത് ക്രമീകരണം നടത്തുന്നു.

ദ്വിധാ ഗോമൂത്രികാം പൂര്വ്വാമാഹുരശ്വപദാം പരേ । അന്ത്യാങ്ഗോമൂത്രികാം ധേനും ജാലബന്ധം വദന്തി ഹി ।। ൩൪൩.

ഗോമൂത്രിക രണ്ട് വിധം ആണെന്ന് പറയുന്നു: ഒന്നാമത്തേത് അശ്വപദാ എന്നും, രണ്ടാമത്തേത് ഗോമൂത്രിക അവസാനിക്കുന്നതായാൽ ധേനു എന്നും പറയുന്നു; കൂടാതെ ജാലബന്ധവും ഉണ്ട്.

അര്ദ്ധാഭ്യാമര്ധപാദൈശ്ച കുര്യ്യാദ്വിന്യാസമേതയോഃ । ന്യസ്താനാമിഹ വര്ണാനാമധോധഃ ക്രമഭാഗിനാം ।। ൩൪൩.

അർദ്ധങ്ങൾക്കും അർദ്ധപാദങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിച്ച് ഈ രണ്ടിന്റെയും അക്ഷരങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ താഴേക്ക് ക്രമീകരിക്കണം.

അധോധഃ സ്ഥിതവര്ണാനാം യാവത്തൂര്യ്യപദന്നയേത് । തുര്യ്യപാദാന്നയേദൂദ്‌ര്ധ്വം പാദാര്ദ്ധം പ്രാതിലോമ്യതഃ ।। ൩൪൩.

താഴെ ക്രമീകരിച്ച അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്ന് നാലാം പാദം വരെ എത്തിക്കണം; നാലാം പാദത്തിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക്, പാദത്തിന്റെ അർദ്ധം മറിച്ചുക്രമത്തിൽ എത്തിക്കണം.

തദേവ സര്വ്വതോഭദ്രം ത്രിവിധം സരസീരുഹം । ചതുഷ്പത്രം തതോ വിഘ്നം ചതുഷ്പത്രേ ഉഭേ അപി ।। ൩൪൩.

സർവ്വതോഭദ്രം മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്, അമ്പുജവും അതുപോലെ മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്; നാലു ദളമുള്ള രൂപം വിഘ്നം എന്നു വിളിക്കുന്നു, രണ്ടും നാലു ദളത്തിലുള്ള ക്രമീകരണത്തിൽ കാണാം.

അഥ പ്രഥമപാദസ്യ മൂര്ദ്ധന്യസ്ത്രിപദാക്ഷരം । സര്വ്വേഷാമേവ പാദാനാമന്തേ തദുപജായതേ ।। ൩൪൩.

ഇപ്പോൾ, ആദ്യ പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലെ മൂന്നു അക്ഷരങ്ങൾ എല്ലാ പാദങ്ങളുടെയും അവസാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

പ്രാക്പദസ്യാന്തിമം പ്രത്യക് പാദാദൌ പ്രാതിലോമ്യതഃ । അന്ത്യപാദാന്തിമഞ്ചാദ്യപാദാദാവക്ഷരദ്വയം ।। ൩൪൩.

മുൻപത്തെ പാദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരം, അടുത്ത പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മറിച്ചുക്രമത്തിൽ ഇടുന്നു; അവസാന പാദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരവും ആദ്യ പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ രണ്ടു അക്ഷരങ്ങളായി ഇടുന്നു.

ചതുശ്ഛദേ ഭവേദഷ്ടച്ഛദേ വര്ണത്രയം പുനഃ । സ്യാത് ഷോड़ശച്ഛദേ ത്വേകാന്തരഞ്ചേദേകമക്ഷരം ।। ൩൪൩.

നാലു വശമുള്ള രൂപത്തിൽ മൂന്നു അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ട്, എട്ടു വശത്തിലും അതുപോലെ; പതിനാറു വശമുള്ളതിൽ ഇടവേള ഉണ്ടെങ്കിൽ ഒരു അക്ഷരമേ ഉണ്ടാകൂ.

കര്ണികാം തോലയേദൂദ്‌ര്ധ്വം പത്രാകാരാക്ഷരാവലിം । പ്രവേശയേത് കര്ണികായാഞ്ചതുഷ്പത്രസരോരുഹേ ।। ൩൪൩.

പൂവിന്റെ നടുവിലുള്ള ഭാഗം മേലോട്ട് ഉയർത്തി, ഇലകളെപ്പോലെയുള്ള അക്ഷരങ്ങളുടെ നിരയോടെ, അതിനെ നാലു ഇലകളുള്ള താമരയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കണം.

കര്ണികായാം ലിഖേദേകം ദ്വേ ദ്വേ ദിക്ഷു വിദിക്ഷു ച । പ്രവേശനിര്ഗമൌ ദിക്ഷു കുര്യ്യാദഷ്ടച്ഛദേഽമ്ബുജേ ।। ൩൪൩.

നടുവിലുള്ള ഭാഗത്ത് ഒരു അക്ഷരം എഴുതണം; ദിക്കുകളിലും ഇടക്കിടയിലും രണ്ട് വീതം അക്ഷരങ്ങൾ; പ്രവേശനവും പുറത്തേക്കുള്ള വഴിയും എട്ടു ഇലകളുള്ള താമരയിൽ വേണം.

വിശ്വഗ്വിഷമവര്ണാനാം താവത് പത്രാബലീജുഷാം । മധ്യേ സമാക്ഷരന്യാസഃ സരോജേ ഷോड़ശച്ഛദേ ।। ൩൪൩.

എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ എത്ര ഇലകളുണ്ടോ അത്രയും എണ്ണത്തിൽ, ആ അക്ഷരക്രമം പതിനാറു ഇലകളുള്ള താമരയുടെ നടുവിൽ വെക്കണം.

ദ്വിധാ ചക്രം ചതുരരം ഷड़രന്തത്ര ചാദിമം । പൂര്വ്വാര്ദ്ധേ സദൃശാ വര്ണാഃ പാദപ്രഥമപഞ്ചമാ ।। ൩൪൩.

ചക്രം രണ്ടു ഭാഗമാക്കി, നാലു അറ്റങ്ങളോടെ, ആദ്യം അവിടെ വേണം; കിഴക്കേ ഭാഗത്ത്, ആദ്യവും അഞ്ചാമതുമായ പാദത്തിലെ സമാനമായ അക്ഷരങ്ങൾ വേണം.

അയുജോഽശ്വയുജശ്ചൈവ തുര്യ്യാവപ്യഷ്ടമാവപി । തസ്യോപപാദപ്രാക്പ്രത്യഗരേഷു ച യഥാക്രമം ।। ൩൪൩.

വ്യത്യസ്തമായവയും സമമായവയും, നാലാമത്തേയും എട്ടാമത്തേയും, അതത് ഭാഗങ്ങളിൽ ക്രമമായി വെക്കണം.

സ്യാത്പാദാര്ദ്ധചതുഷ്കന്തു നാഭൌ തസ്യാദ്യമക്ഷരം । പശ്ചിമാരാവധി നയേന്നേമൌ ശേഷേ പദദ്വയീ ।। ൩൪൩.

പാദത്തിന്റെ പകുതി നാലായി വേണം, അതിന്റെ ആദ്യത്തെ അക്ഷരം നാഭിയിൽ വെക്കണം; ഈ രണ്ടെണ്ണം പടിഞ്ഞാറ് അറ്റം വരെ കൊണ്ടുപോകണം, ശേഷിക്കുന്ന രണ്ട് പാദങ്ങൾ ശേഷിച്ച ഭാഗങ്ങളിൽ വേണം.

തൃതീയം തുര്യ്യപാദാന്തേ പ്രഥമൌ സദൃശാവുഭൌ । വര്ണൌ പാढ़ത്രയസ്യാപി ദശമഃ സദൃശോ യദി ।। ൩൪൩.

മൂന്നാമത്തേത് നാലാമത്തെ പാദത്തിന്റെ അവസാനം, ആദ്യത്തെ രണ്ട് സമാനമായവയും, അതുപോലെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളിലേയും പത്താമത്തെ അക്ഷരം സമാനമായിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ.

പ്രഥമേ ചരമേ തസ്യ ഷഡ്‌വര്ണാഃ പശ്ചിമേ യദി । ഭവന്തി ദ്വ്യന്തരം തര്ഹി വൃഹച്ചക്രമുദാഹൃതം ।। ൩൪൩.

ആദ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും പടിഞ്ഞാറ് ആറു അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, രണ്ടിന്റെ ഇടവേളയുണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ വലിയ ചക്രം എന്ന് പറയുന്നു.

സമ്മുഖാദ്വയേ പാദമേകൈകം ക്രമശോ ലിഖേത് । നാഭൌ തു വര്ണം ദശമം നേമൌ തുര്യ്യപദന്നയേത് ।। ൩൪൩.

രണ്ട് പാദങ്ങൾ പരസ്പരം നേരെ നോക്കിയുള്ളതുപോലെ ഓരോന്നായി എഴുതണം; നാഭിയിൽ പത്താമത്തെ അക്ഷരം, ഇവ നാലാമത്തെ പാദത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകരുത്.

ശ്ലോകസ്യാദ്യന്തദശമാഃ സമാ ആദ്യന്തിമൌ യുജോഃ । ആദൌ വര്ണഃ സമൌ തുര്യ്യപഞ്ചമാവാദ്യതുര്യ്യയോഃ ।। ൩൪൩.

ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യത്തേത്, അവസാനം, പത്താമത്തേത് സമമാണ്; സമവായികളിൽ ആദ്യവും അവസാനവും; തുടക്കത്തിൽ നാലാമത്തിലും അഞ്ചാമത്തിലും അക്ഷരങ്ങൾ സമമാണ്, നാലാമത്തിൻ്റെ തുടക്കത്തിൽ.

ദ്വിതായപ്രാതിലോമ്യേന തൃതീയം ജായതേ യദി । പദം വിദധ്യാത് പത്രസ്യ ദണ്ഡശ്ചക്രാബ്ജകം കൃതേഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് മറിച്ച് മൂന്നാമത്തേത് ഉണ്ടാകുന്നുവെങ്കിൽ, പാദം ഇലയിൽ വെക്കണം, ദണ്ഡം ചക്ര-താമര ക്രമത്തിൽ വേണം.

ദ്വിതീയൌ പ്രാഗ്ദലേ തുല്യൌ സപ്തമൌ ച തഥാപരൌ । സട്ടശാവുത്തരദലൌ ദ്വിതീയാഭ്യാമഥാര്ദ്ധയോഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടാമത്തേത് കിഴക്കൻ ഇലയിൽ, ഏഴാമത്തേത് അടുത്തതിൽ; ആറാമത്തേയും ഏഴാമത്തേയും വടക്കൻ ഇലയിൽ, രണ്ടാമത്തേത് പകുതികളായും.