അഗ്നിപുരാണമ്

സ്വതന്ത്രസ്യാന്യതന്ത്രസ്യ പദസ്യാവര്ത്തനാ ദ്വിധാ । ഭിന്നപ്രയോജനപദസ്യാവൃത്തിം ത്വേകത്ര വിഗ്രാഹാത് ।। ൩൪൩.

സ്വതന്ത്രമായോ ആശ്രിതമായോ ഒരു പദം ആവർത്തിക്കുന്നത് രണ്ടുവിധമാണ്; എന്നാൽ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ദേശം ഉള്ള പദം വേർതിരിച്ച് ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഒറ്റയെന്നു കണക്കാക്കുന്നു.

ദ്വയോരാവൃത്തപദയോഃ സമസ്താ സ്യാത്സമാസതഃ । അസമാസാത്തയോര്വ്യസ്താ പാദേ ത്വേകത്ര വിഗ്രഹാത് ।। ൩൪൩.

രണ്ടു ആവർത്തിച്ച പദങ്ങൾ ചേർന്ന് വരുമ്പോൾ അതിനെ ‘സമസ്തം’ എന്നു പറയുന്നു; ചേർന്നില്ലെങ്കിൽ ‘വ്യസ്തം’ എന്നും, ഒരു പാദത്തിനുള്ളിൽ വേർപിരിഞ്ഞാൽ ഒറ്റയായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.

വാക്യസ്യാവൃത്തിരപ്യേവം യഥാസമ്ഭവമിഷ്യതേ । അലങ്കാരാദ്യനുപ്രാസോ ലഘുമധ്യേവമര്ഹണാത് ।। ൩൪൩.

വാക്യത്തിന്റെ ആവർത്തനവും ഇതുപോലെ അംഗീകരിക്കാം. അലങ്കാരങ്ങളിൽ ‘അനുപ്രാസം’ ലഘു, മധ്യം, ഉത്തമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിൽ കണക്കാക്കുന്നു.

യയാ കയാചിദ്‌വൃത്യാ യത് സമാനമനുഭൂയതേ । തദ്രൂപാദിപദാസത്തിഃ സാനുപ്രാസാ രസാവഹാ ।। ൩൪൩.

ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള ആവർത്തനത്തിലൂടെ സമാനത അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, ആ പദങ്ങളുടെ ബന്ധം ‘അനുപ്രാസം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതാണ് രസത്തെ ഉണർത്തുന്നത്.

ഗോഷ്ഠ്യാം കുതൂഹലാധ്യായീ വാഗ്ബന്ധശ്ചിത്രമുച്യതേ । പ്രശ്നഃ പ്രഹേലികാ ഗുപ്തം ച്യുതദക്തേ തഥോഭയമ് ।। ൩൪൩.

സഭയിൽ കൗതുകത്താൽ വായിക്കുന്ന കാവ്യരചനയെ ‘ചിത്രം’ എന്നു പറയുന്നു. ചോദ്യം, പ്രഹേളിക, മറഞ്ഞത്, ഒഴിവാക്കിയത്, രണ്ടും ചേർന്നത് എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

സമസ്യാ സപ്ത തദ്‌ഭേദാ നാനാര്ഥസ്യാനുയോഗതഃ । യത്ര പ്രദീയതേ തുല്യവര്ണവിന്യാസമുത്തരം ।। ൩൪൩.

‘സമസ്യ’ എന്നത് ഏഴുവിധമാണ്; പല അർത്ഥങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ വിഭജനം. ഒരേ അക്ഷരക്രമത്തിൽ മറുപടി നൽകുമ്പോൾ അതാണ് സമസ്യ.

സ പ്രശ്നഃ സ്യാദേകപൃഷ്ടദ്വപൃഷ്ടോത്തരഭേദതഃ । ദ്വിധൈകപൃഷ്ടോ ദ്വിവിധഃ സമസ്തോ വ്യസ്ത ഏവ ച ।। ൩൪൩.

അത് ചോദ്യം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മറുപടിക്ക് ഒരു ഭാഗമോ രണ്ടോ ഉള്ളതനുസരിച്ച് വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരുഭാഗം ഉള്ളത് രണ്ടുവിധം; സമസ്തവും വ്യസ്തവും രണ്ടും ഉണ്ട്.

ദ്വയോരപ്യര്ഥയോര്ഗുഹ്യമാനശബ്ദാ പ്രഹേലികാ । സാ ദ്വിധാര്ഥീ ച ശാബ്ദീ ച തത്രാര്ഥീ ചാര്ഥബോധതഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടു അർത്ഥമുള്ള പദങ്ങൾ മറച്ചു വെച്ചിരിക്കുന്നതിനെ ‘പ്രഹേളിക’ എന്നു പറയുന്നു. അതിന് അർത്ഥം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതും പദം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവിധം ഉണ്ട്; അർത്ഥം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതിൽ അർത്ഥം കൊണ്ടാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ശബ്ദാവബോധതഃ ശാബ്ദീ പ്രാഹുഃ ഷോഢാ പ്രഹേലികാം । യസ്മിന് ഗുപ്തേഽപി വലാക്യാങ്ഗേ ബാവ്യര്ഥോഽപാരമാര്ഥികഃ ।। ൩൪൩.

പദം കൊണ്ടു മനസ്സിലാക്കുന്നത് ‘ശാബ്ദി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ, പ്രഹേളിക ആറ് വകഭേദങ്ങളുണ്ട്. അതിൽ, വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളിൽ മറച്ചു വെച്ചിട്ടും, ഉദ്ദേശിച്ച അർത്ഥം നേരിട്ട് കാണുന്ന അർത്ഥം അല്ല.

തദങ്ഗവിഹിതാകാങ്‌ക്ഷസ്തദ്‌ഗുപ്തം ഗൂढ़മപ്യദഃ । യത്രാര്ഥാന്തരനിര്ബാസോ വാക്യാങ്ഗച്യവനാദിഭിഃ ।। ൩൪൩.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗം പ്രതീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അതു മറഞ്ഞോ രഹസ്യമായോ ഇരിക്കുമ്പോഴും, വാക്യത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഭാഗം ഒഴിവാക്കിയതിലൂടെയോ മാറ്റിയതിലൂടെയോ അർത്ഥം വെളിപ്പെടുമ്പോൾ, അതിനാണ് ഈ പേര് നൽകുന്നത്.

തദങ്ഗവിഹിതാകാങ്ക്ഷസ്തച്ചുതം സ്യാച്ചതുര്വിധമ് । സ്വരവ്യഞ്ജനവിന്ദൂനാം വിസര്ഗസ്യ ച വിച്യുതേഃ ।। ൩൪൩.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗം പ്രതീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അതു കാണാതാകുന്നത് നാലു വിധമാണ്: സ്വരം, വ്യഞ്ജനം, ബിന്ദു, വിസർഗം എന്നിവയിൽ ഒന്നിനെ ഒഴിവാക്കുന്നത്.

ദത്തേപി യത്ര വാക്യാങ്ഗേ ദ്വിതീയോര്ഥഃ പ്രതീയതേ । തദ്ദ്ന്തദാഹുസ്തദ്ഭേദാഃ സ്വരാദ്യൈഃ പൂര്വ്വവന്മതാഃ ।। ൩൪൩.

വാക്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഉണ്ടെങ്കിലും, അതിൽ നിന്ന് രണ്ടാമത്തെ അർത്ഥം മനസ്സിലാവുകയാണെങ്കിൽ, അതിനാണ് ഈ പേര് നൽകുന്നത്. അതിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വരം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

അപനീതാക്ഷരസ്ഥാനേ ന്യസ്തേ വര്ണാന്തരേഽപി ച । ഭാസതേഽര്ഥാന്തരം യത്ര ച്യുതദത്തം തദുച്യതേ ।। ൩൪൩.

ഒഴിവാക്കിയ അക്ഷരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മറ്റൊരു അക്ഷരം ഇടുമ്പോൾ, അതിലൂടെ വേറൊരു അർത്ഥം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ, അതിനെ 'ച്യുതദത്തം' എന്നു പറയുന്നു.

സുശ്ലിഷ്ടപദ്യമേകം യന്നാനാശ്ലോകാംശനിര്മ്മിതമ് । സാ മമസ്യാ പരസ്യാത്മപരയോഃ കൃതിസങ്കരാത് ।। ൩൪൩.

നന്നായി ചേർത്തെടുത്ത ഒരു പദ്യത്തിൽ വിവിധ ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങൾ ചേർത്തുണ്ടാക്കിയാൽ, അതിനെ 'മമസ്യാ' എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം അതിൽ സ്വയം എഴുതിയതും മറ്റുള്ളവരുടെ കൃതികളും കലർന്നിരിക്കുന്നു.

ദുഃഖേന കൃതമത്യര്ഥം കവിസാമര്ഥ്യസൂചകമ് । ദുഷ്കരം നീരസത്വേപി വിദഗ്ധാനാം മഹോത്സവഃ ।। ൩൪൩.

അത്യന്തം പ്രയാസത്തോടെ രചിക്കേണ്ടതും കവിയുടെ കഴിവ് വ്യക്തമാക്കുന്നതുമായ ഈ രചന, ആകർഷണം കുറവായിരുന്നാലും, പണ്ഡിതന്മാർക്ക് വലിയ ആനന്ദമാണ്.

നിയമാച്ച വിദര്ബാച്ച ബന്ധാച്ച ഭവതി ത്രിധാ । കവേഃ പ്രതിജ്ഞാ നിര്മ്മാണരമ്യസ്യ നിയമഃ സമൃതഃ ।। ൩൪൩.

നിയമം, ക്രമീകരണം, ഘടന എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിൽ ഇതിന് വിഭജനം ഉണ്ട്. ഒരു കവിയുടെ മനോഹരമായ കാവ്യസൃഷ്ടിക്ക് വേണ്ട നിയമം ഇതാണ്.

പ്രാതിലോമ്യാനുലോമ്യഞ്ച ശബ്ദേനാര്ഥേന ജായതേ । അനേകധാവൃത്തവര്ണവിന്യാസൈഃ ശില്പകല്പനാ ।। ൩൪൩.

വാക്കിലും അർത്ഥത്തിലും നേരിട്ടോ മറിച്ചോ ക്രമത്തിൽ, പലവിധം വൃത്തവും അക്ഷരക്രമവും ചേർത്ത് കാവ്യകല്പന ഉണ്ടാക്കുന്നു.

പ്രാതിലോമ്യാനുലോമ്യഞ്ച ശബ്ദേനാര്ഥേന ജായതേ । അനേകധാവൃത്തവര്ണവിന്യാസൈഃ ശില്പകല്പനാ ।। ൩൪൩.

വാക്കിലും അർത്ഥത്തിലും നേരിട്ടോ മറിച്ചോ ക്രമത്തിൽ, പലവിധം വൃത്തവും അക്ഷരക്രമവും ചേർത്ത് കാവ്യകല്പന ഉണ്ടാക്കുന്നു.

തത്തത്പ്രസിദ്ധവസ്തൂനാം ബന്ധ ഇത്യഭിധീയതേ । ഗോമൂത്രികാര്ദ്ധഭ്രമണേ സര്വ്വതോഭദ്രമമ്ബുജമ് ।। ൩൪൩.

പ്രസിദ്ധമായ രൂപങ്ങളുടെ ക്രമീകരണത്തെ 'ബന്ധം' എന്നു പറയുന്നു; ഇതിൽ ഗോമൂത്രിക, അർദ്ധഭ്രമണം, സർവ്വതോഭദ്രം, അമ്പുജം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ചക്രഞ്ചക്രാബ്ജകം ദണ്ഡോ മുരജാശ്ചേതി ചാഷ്ടധാ । പ്രത്യര്ധം പ്രതിപാദം സ്യാദേകാന്തരസമാക്ഷരാ ।। ൩൪൩.

ചക്രം, ചക്രാബ്ജകം, ദണ്ഡം, മുരജം എന്നിവയെ എട്ടു വിധമായി പറയുന്നു; അർദ്ധം അർദ്ധമായി, പാദം പാദമായി, അല്ലെങ്കിൽ മാറിമാറി അക്ഷരങ്ങൾ ചേർത്ത് ക്രമീകരണം നടത്തുന്നു.

ദ്വിധാ ഗോമൂത്രികാം പൂര്വ്വാമാഹുരശ്വപദാം പരേ । അന്ത്യാങ്ഗോമൂത്രികാം ധേനും ജാലബന്ധം വദന്തി ഹി ।। ൩൪൩.

ഗോമൂത്രിക രണ്ട് വിധം ആണെന്ന് പറയുന്നു: ഒന്നാമത്തേത് അശ്വപദാ എന്നും, രണ്ടാമത്തേത് ഗോമൂത്രിക അവസാനിക്കുന്നതായാൽ ധേനു എന്നും പറയുന്നു; കൂടാതെ ജാലബന്ധവും ഉണ്ട്.

അര്ദ്ധാഭ്യാമര്ധപാദൈശ്ച കുര്യ്യാദ്വിന്യാസമേതയോഃ । ന്യസ്താനാമിഹ വര്ണാനാമധോധഃ ക്രമഭാഗിനാം ।। ൩൪൩.

അർദ്ധങ്ങൾക്കും അർദ്ധപാദങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിച്ച് ഈ രണ്ടിന്റെയും അക്ഷരങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ താഴേക്ക് ക്രമീകരിക്കണം.

അധോധഃ സ്ഥിതവര്ണാനാം യാവത്തൂര്യ്യപദന്നയേത് । തുര്യ്യപാദാന്നയേദൂദ്‌ര്ധ്വം പാദാര്ദ്ധം പ്രാതിലോമ്യതഃ ।। ൩൪൩.

താഴെ ക്രമീകരിച്ച അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്ന് നാലാം പാദം വരെ എത്തിക്കണം; നാലാം പാദത്തിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക്, പാദത്തിന്റെ അർദ്ധം മറിച്ചുക്രമത്തിൽ എത്തിക്കണം.

തദേവ സര്വ്വതോഭദ്രം ത്രിവിധം സരസീരുഹം । ചതുഷ്പത്രം തതോ വിഘ്നം ചതുഷ്പത്രേ ഉഭേ അപി ।। ൩൪൩.

സർവ്വതോഭദ്രം മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്, അമ്പുജവും അതുപോലെ മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്; നാലു ദളമുള്ള രൂപം വിഘ്നം എന്നു വിളിക്കുന്നു, രണ്ടും നാലു ദളത്തിലുള്ള ക്രമീകരണത്തിൽ കാണാം.

അഥ പ്രഥമപാദസ്യ മൂര്ദ്ധന്യസ്ത്രിപദാക്ഷരം । സര്വ്വേഷാമേവ പാദാനാമന്തേ തദുപജായതേ ।। ൩൪൩.

ഇപ്പോൾ, ആദ്യ പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലെ മൂന്നു അക്ഷരങ്ങൾ എല്ലാ പാദങ്ങളുടെയും അവസാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

പ്രാക്പദസ്യാന്തിമം പ്രത്യക് പാദാദൌ പ്രാതിലോമ്യതഃ । അന്ത്യപാദാന്തിമഞ്ചാദ്യപാദാദാവക്ഷരദ്വയം ।। ൩൪൩.

മുൻപത്തെ പാദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരം, അടുത്ത പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മറിച്ചുക്രമത്തിൽ ഇടുന്നു; അവസാന പാദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരവും ആദ്യ പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ രണ്ടു അക്ഷരങ്ങളായി ഇടുന്നു.

ചതുശ്ഛദേ ഭവേദഷ്ടച്ഛദേ വര്ണത്രയം പുനഃ । സ്യാത് ഷോड़ശച്ഛദേ ത്വേകാന്തരഞ്ചേദേകമക്ഷരം ।। ൩൪൩.

നാലു വശമുള്ള രൂപത്തിൽ മൂന്നു അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ട്, എട്ടു വശത്തിലും അതുപോലെ; പതിനാറു വശമുള്ളതിൽ ഇടവേള ഉണ്ടെങ്കിൽ ഒരു അക്ഷരമേ ഉണ്ടാകൂ.

കര്ണികാം തോലയേദൂദ്‌ര്ധ്വം പത്രാകാരാക്ഷരാവലിം । പ്രവേശയേത് കര്ണികായാഞ്ചതുഷ്പത്രസരോരുഹേ ।। ൩൪൩.

പൂവിന്റെ നടുവിലുള്ള ഭാഗം മേലോട്ട് ഉയർത്തി, ഇലകളെപ്പോലെയുള്ള അക്ഷരങ്ങളുടെ നിരയോടെ, അതിനെ നാലു ഇലകളുള്ള താമരയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കണം.

കര്ണികായാം ലിഖേദേകം ദ്വേ ദ്വേ ദിക്ഷു വിദിക്ഷു ച । പ്രവേശനിര്ഗമൌ ദിക്ഷു കുര്യ്യാദഷ്ടച്ഛദേഽമ്ബുജേ ।। ൩൪൩.

നടുവിലുള്ള ഭാഗത്ത് ഒരു അക്ഷരം എഴുതണം; ദിക്കുകളിലും ഇടക്കിടയിലും രണ്ട് വീതം അക്ഷരങ്ങൾ; പ്രവേശനവും പുറത്തേക്കുള്ള വഴിയും എട്ടു ഇലകളുള്ള താമരയിൽ വേണം.