അഗ്നിപുരാണമ്

അകാരവര്ജ്ജമാവൃത്തിഃ സ്വരാണാമതിഭൂയസീ । അനുസ്വാരവിശര്ഗൌ ച പാരുഷ്യായ നിരന്തരൌ ।। ൩൪൩.

'അ' ഒഴികെയുള്ള സ്വരങ്ങളുടെ അതിരുകടന്ന ആവർത്തനവും, അനുസ്വാരവും വിശർഗ്ഗവും അടുത്തടുത്ത് വരുന്നതും കഠിനത്വം ഉളവാക്കുന്നു.

ശഷസാ രേഫസംയുക്താശ്ചാകാരശ്ചാപി ഭൂയസാ । അന്തസ്ഥാഭിന്നമാഭ്യാഞ്ച ഹഃ പാരുഷ്യായ സംയുതഃ ।। ൩൪൩.

‘ഷ’ എന്ന അക്ഷരം ‘ര’യുമായി ചേർന്ന് വരുമ്പോഴും, ‘ക’ എന്ന അക്ഷരം പലപ്പോഴും വരുമ്പോഴും, അവ ഒരു വാക്കിനുള്ളിൽ വേർപെടാതെ ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, ‘ഹ’ എന്നത് കടുപ്പത്തോടെ ഉച്ചരിക്കുമ്പോഴും, ഇവയെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം.

അന്യഥാപി ഗുരുര്വര്ണഃ സംയുക്തേ പരിപന്ഥിനി । പാരുഷ്യായാദിമാംസ്തത്ര പൂജിതാ ന തു പഞ്ചമീ ।। ൩൪൩.

മറ്റുവിധത്തിൽ, രണ്ട് വ്യഞ്ജനങ്ങൾ ചേർന്ന് ഉച്ചരിക്കേണ്ടി വരുന്ന ദുഷ്കരമായ സംയുക്തങ്ങളിൽ, അഞ്ചാമത്തെ അക്ഷരത്തെ ആദരിക്കുമ്പോഴൊഴികെ, അതിനെ കടുപ്പമുള്ളതായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.

ദ്രാവണി മാധവീ പഞ്ചവര്ണാന്തസ്ഥോഷ്മഭിഃ ക്രമാത് । അനേകവര്ണാവൃത്തിര്യാ ഭിന്നാര്ഥപ്രതിപാദികാ ।। ൩൪൩.

ദ്രാവണസ്വരം, ‘മ’ എന്ന അക്ഷരം, അഞ്ചു അക്ഷരങ്ങളുള്ള ‘മാധവീ’, ഇവ ക്രമത്തിൽ ഉഷ്മങ്ങളോടൊപ്പം വരുമ്പോഴും, പല അക്ഷരങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് വ്യത്യസ്ത അർത്ഥം നൽകുമ്പോഴും, അതിനെ ‘യമകം’ എന്നു പറയുന്നു.

യമകം സാവ്യപേതഞ്ച വ്യപേതഞ്ചേതി തദ്‌ദ്വിധാ । ആനന്തര്യാദവ്യപേതം വ്യപേതം വ്യവധാനതഃ ।। ൩൪൩.

‘യമകം’ എന്നത് രണ്ടുവിധമാണ് — ഇടവേളയില്ലാതെ ഉള്ളതും ഇടവേളയോടെ ഉള്ളതും. ഇടവേളയില്ലാത്തത് ‘അവ്യാപേതം’ എന്നും ഇടവേളയുള്ളത് ‘വ്യാപേതം’ എന്നും പറയുന്നു.

ദ്വൈവിധ്യേനാനയോഃ സ്ഥാനപാദഭേദാച്ചതുര്വിധമ് । ആദിപാദാദിമധ്യാന്തേഷ്വേകദ്വിത്രിനിയോഗതഃ ।। ൩൪൩.

ഈ രണ്ടുവിധവും അക്ഷരങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദവും കാരണം, ആദിയിൽ, മധ്യേ, അവസാനം, അല്ലെങ്കിൽ ഒന്നിൽ, രണ്ടിൽ, മൂന്നിൽ എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം ഉണ്ട്.

സപ്തധാ സപ്തപൂര്വേണ൫ ചേത് പാദേനോത്തരോത്തരഃ । ഏകദ്വിത്രിപദാരമ്ഭസ്തുല്യഃ ഷോഢാ തദാപരം ।। ൩൪൩.

മുൻപുള്ള ഏഴുവിധം ചേർന്ന്, ഓരോ പാദവും ഒന്ന്, രണ്ട്, മൂന്ന് എന്നിങ്ങനെ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ അടുത്ത വിഭജനം ആറുവിധം ആയി തുല്യമായി വരുന്നു.

തൃതീയം ത്രിവിധം പാദസ്യാദിമധ്യാന്തഗോചരമ് । പാദാന്തയമകഞ്ചൈവ കാഞ്ചീയമകമേവ ച ।। ൩൪൩.

മൂന്നാമത്തേതിന് മൂന്ന് വകഭേദങ്ങളുണ്ട് — പാദത്തിന്റെ ആദിയിൽ, മധ്യേ, അവസാനം. കൂടാതെ ‘പാദാന്ത-യമകം’ എന്നും ‘കാഞ്ചി-യമകം’ എന്നും ഉണ്ട്.

സംസര്ഗയമകഞ്ചൈവ വിക്രാന്തയമകന്തഥാ । പാദാദിയമകഞ്ചൈവ തഥാമ്രേഡിതമേവ ച ।। ൩൪൩.

‘സംസർഗ-യമകം’, ‘വിക്രാന്ത-യമകം’, ‘പാദാദി-യമകം’, അതുപോലെ ‘അമ്രേഡിത-യമകം’ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ചതുര്വ്യവസിതഞ്ചൈവ മാലായമകമേവ ച । ദശധാ യമകം ശ്രേഷ്ഠം തദ്ഭേദാ ബഹവോഽപരേ ।। ൩൪൩.

‘ചതുര്‍വ്യവസിത’യും ‘മാലാ-യമകം’ എന്നതും ഉണ്ട്. അങ്ങനെ, യമകം പത്തു വകഭേദങ്ങളായി വിഭജിക്കാം; ഇതിന് പുറമേ അനേകം ഉപഭേദങ്ങളും ഉണ്ട്.

സ്വതന്ത്രസ്യാന്യതന്ത്രസ്യ പദസ്യാവര്ത്തനാ ദ്വിധാ । ഭിന്നപ്രയോജനപദസ്യാവൃത്തിം ത്വേകത്ര വിഗ്രാഹാത് ।। ൩൪൩.

സ്വതന്ത്രമായോ ആശ്രിതമായോ ഒരു പദം ആവർത്തിക്കുന്നത് രണ്ടുവിധമാണ്; എന്നാൽ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ദേശം ഉള്ള പദം വേർതിരിച്ച് ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഒറ്റയെന്നു കണക്കാക്കുന്നു.

ദ്വയോരാവൃത്തപദയോഃ സമസ്താ സ്യാത്സമാസതഃ । അസമാസാത്തയോര്വ്യസ്താ പാദേ ത്വേകത്ര വിഗ്രഹാത് ।। ൩൪൩.

രണ്ടു ആവർത്തിച്ച പദങ്ങൾ ചേർന്ന് വരുമ്പോൾ അതിനെ ‘സമസ്തം’ എന്നു പറയുന്നു; ചേർന്നില്ലെങ്കിൽ ‘വ്യസ്തം’ എന്നും, ഒരു പാദത്തിനുള്ളിൽ വേർപിരിഞ്ഞാൽ ഒറ്റയായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.

വാക്യസ്യാവൃത്തിരപ്യേവം യഥാസമ്ഭവമിഷ്യതേ । അലങ്കാരാദ്യനുപ്രാസോ ലഘുമധ്യേവമര്ഹണാത് ।। ൩൪൩.

വാക്യത്തിന്റെ ആവർത്തനവും ഇതുപോലെ അംഗീകരിക്കാം. അലങ്കാരങ്ങളിൽ ‘അനുപ്രാസം’ ലഘു, മധ്യം, ഉത്തമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിൽ കണക്കാക്കുന്നു.

യയാ കയാചിദ്‌വൃത്യാ യത് സമാനമനുഭൂയതേ । തദ്രൂപാദിപദാസത്തിഃ സാനുപ്രാസാ രസാവഹാ ।। ൩൪൩.

ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള ആവർത്തനത്തിലൂടെ സമാനത അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, ആ പദങ്ങളുടെ ബന്ധം ‘അനുപ്രാസം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതാണ് രസത്തെ ഉണർത്തുന്നത്.

ഗോഷ്ഠ്യാം കുതൂഹലാധ്യായീ വാഗ്ബന്ധശ്ചിത്രമുച്യതേ । പ്രശ്നഃ പ്രഹേലികാ ഗുപ്തം ച്യുതദക്തേ തഥോഭയമ് ।। ൩൪൩.

സഭയിൽ കൗതുകത്താൽ വായിക്കുന്ന കാവ്യരചനയെ ‘ചിത്രം’ എന്നു പറയുന്നു. ചോദ്യം, പ്രഹേളിക, മറഞ്ഞത്, ഒഴിവാക്കിയത്, രണ്ടും ചേർന്നത് എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

സമസ്യാ സപ്ത തദ്‌ഭേദാ നാനാര്ഥസ്യാനുയോഗതഃ । യത്ര പ്രദീയതേ തുല്യവര്ണവിന്യാസമുത്തരം ।। ൩൪൩.

‘സമസ്യ’ എന്നത് ഏഴുവിധമാണ്; പല അർത്ഥങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ വിഭജനം. ഒരേ അക്ഷരക്രമത്തിൽ മറുപടി നൽകുമ്പോൾ അതാണ് സമസ്യ.

സ പ്രശ്നഃ സ്യാദേകപൃഷ്ടദ്വപൃഷ്ടോത്തരഭേദതഃ । ദ്വിധൈകപൃഷ്ടോ ദ്വിവിധഃ സമസ്തോ വ്യസ്ത ഏവ ച ।। ൩൪൩.

അത് ചോദ്യം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മറുപടിക്ക് ഒരു ഭാഗമോ രണ്ടോ ഉള്ളതനുസരിച്ച് വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരുഭാഗം ഉള്ളത് രണ്ടുവിധം; സമസ്തവും വ്യസ്തവും രണ്ടും ഉണ്ട്.

ദ്വയോരപ്യര്ഥയോര്ഗുഹ്യമാനശബ്ദാ പ്രഹേലികാ । സാ ദ്വിധാര്ഥീ ച ശാബ്ദീ ച തത്രാര്ഥീ ചാര്ഥബോധതഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടു അർത്ഥമുള്ള പദങ്ങൾ മറച്ചു വെച്ചിരിക്കുന്നതിനെ ‘പ്രഹേളിക’ എന്നു പറയുന്നു. അതിന് അർത്ഥം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതും പദം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവിധം ഉണ്ട്; അർത്ഥം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതിൽ അർത്ഥം കൊണ്ടാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ശബ്ദാവബോധതഃ ശാബ്ദീ പ്രാഹുഃ ഷോഢാ പ്രഹേലികാം । യസ്മിന് ഗുപ്തേഽപി വലാക്യാങ്ഗേ ബാവ്യര്ഥോഽപാരമാര്ഥികഃ ।। ൩൪൩.

പദം കൊണ്ടു മനസ്സിലാക്കുന്നത് ‘ശാബ്ദി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ, പ്രഹേളിക ആറ് വകഭേദങ്ങളുണ്ട്. അതിൽ, വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളിൽ മറച്ചു വെച്ചിട്ടും, ഉദ്ദേശിച്ച അർത്ഥം നേരിട്ട് കാണുന്ന അർത്ഥം അല്ല.

തദങ്ഗവിഹിതാകാങ്‌ക്ഷസ്തദ്‌ഗുപ്തം ഗൂढ़മപ്യദഃ । യത്രാര്ഥാന്തരനിര്ബാസോ വാക്യാങ്ഗച്യവനാദിഭിഃ ।। ൩൪൩.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗം പ്രതീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അതു മറഞ്ഞോ രഹസ്യമായോ ഇരിക്കുമ്പോഴും, വാക്യത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഭാഗം ഒഴിവാക്കിയതിലൂടെയോ മാറ്റിയതിലൂടെയോ അർത്ഥം വെളിപ്പെടുമ്പോൾ, അതിനാണ് ഈ പേര് നൽകുന്നത്.

തദങ്ഗവിഹിതാകാങ്ക്ഷസ്തച്ചുതം സ്യാച്ചതുര്വിധമ് । സ്വരവ്യഞ്ജനവിന്ദൂനാം വിസര്ഗസ്യ ച വിച്യുതേഃ ।। ൩൪൩.

ഒരു വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗം പ്രതീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അതു കാണാതാകുന്നത് നാലു വിധമാണ്: സ്വരം, വ്യഞ്ജനം, ബിന്ദു, വിസർഗം എന്നിവയിൽ ഒന്നിനെ ഒഴിവാക്കുന്നത്.

ദത്തേപി യത്ര വാക്യാങ്ഗേ ദ്വിതീയോര്ഥഃ പ്രതീയതേ । തദ്ദ്ന്തദാഹുസ്തദ്ഭേദാഃ സ്വരാദ്യൈഃ പൂര്വ്വവന്മതാഃ ।। ൩൪൩.

വാക്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഉണ്ടെങ്കിലും, അതിൽ നിന്ന് രണ്ടാമത്തെ അർത്ഥം മനസ്സിലാവുകയാണെങ്കിൽ, അതിനാണ് ഈ പേര് നൽകുന്നത്. അതിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വരം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

അപനീതാക്ഷരസ്ഥാനേ ന്യസ്തേ വര്ണാന്തരേഽപി ച । ഭാസതേഽര്ഥാന്തരം യത്ര ച്യുതദത്തം തദുച്യതേ ।। ൩൪൩.

ഒഴിവാക്കിയ അക്ഷരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മറ്റൊരു അക്ഷരം ഇടുമ്പോൾ, അതിലൂടെ വേറൊരു അർത്ഥം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ, അതിനെ 'ച്യുതദത്തം' എന്നു പറയുന്നു.

സുശ്ലിഷ്ടപദ്യമേകം യന്നാനാശ്ലോകാംശനിര്മ്മിതമ് । സാ മമസ്യാ പരസ്യാത്മപരയോഃ കൃതിസങ്കരാത് ।। ൩൪൩.

നന്നായി ചേർത്തെടുത്ത ഒരു പദ്യത്തിൽ വിവിധ ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങൾ ചേർത്തുണ്ടാക്കിയാൽ, അതിനെ 'മമസ്യാ' എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം അതിൽ സ്വയം എഴുതിയതും മറ്റുള്ളവരുടെ കൃതികളും കലർന്നിരിക്കുന്നു.

ദുഃഖേന കൃതമത്യര്ഥം കവിസാമര്ഥ്യസൂചകമ് । ദുഷ്കരം നീരസത്വേപി വിദഗ്ധാനാം മഹോത്സവഃ ।। ൩൪൩.

അത്യന്തം പ്രയാസത്തോടെ രചിക്കേണ്ടതും കവിയുടെ കഴിവ് വ്യക്തമാക്കുന്നതുമായ ഈ രചന, ആകർഷണം കുറവായിരുന്നാലും, പണ്ഡിതന്മാർക്ക് വലിയ ആനന്ദമാണ്.

നിയമാച്ച വിദര്ബാച്ച ബന്ധാച്ച ഭവതി ത്രിധാ । കവേഃ പ്രതിജ്ഞാ നിര്മ്മാണരമ്യസ്യ നിയമഃ സമൃതഃ ।। ൩൪൩.

നിയമം, ക്രമീകരണം, ഘടന എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിൽ ഇതിന് വിഭജനം ഉണ്ട്. ഒരു കവിയുടെ മനോഹരമായ കാവ്യസൃഷ്ടിക്ക് വേണ്ട നിയമം ഇതാണ്.

പ്രാതിലോമ്യാനുലോമ്യഞ്ച ശബ്ദേനാര്ഥേന ജായതേ । അനേകധാവൃത്തവര്ണവിന്യാസൈഃ ശില്പകല്പനാ ।। ൩൪൩.

വാക്കിലും അർത്ഥത്തിലും നേരിട്ടോ മറിച്ചോ ക്രമത്തിൽ, പലവിധം വൃത്തവും അക്ഷരക്രമവും ചേർത്ത് കാവ്യകല്പന ഉണ്ടാക്കുന്നു.

പ്രാതിലോമ്യാനുലോമ്യഞ്ച ശബ്ദേനാര്ഥേന ജായതേ । അനേകധാവൃത്തവര്ണവിന്യാസൈഃ ശില്പകല്പനാ ।। ൩൪൩.

വാക്കിലും അർത്ഥത്തിലും നേരിട്ടോ മറിച്ചോ ക്രമത്തിൽ, പലവിധം വൃത്തവും അക്ഷരക്രമവും ചേർത്ത് കാവ്യകല്പന ഉണ്ടാക്കുന്നു.

തത്തത്പ്രസിദ്ധവസ്തൂനാം ബന്ധ ഇത്യഭിധീയതേ । ഗോമൂത്രികാര്ദ്ധഭ്രമണേ സര്വ്വതോഭദ്രമമ്ബുജമ് ।। ൩൪൩.

പ്രസിദ്ധമായ രൂപങ്ങളുടെ ക്രമീകരണത്തെ 'ബന്ധം' എന്നു പറയുന്നു; ഇതിൽ ഗോമൂത്രിക, അർദ്ധഭ്രമണം, സർവ്വതോഭദ്രം, അമ്പുജം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.