അഗ്നിപുരാണമ്

അയുക്തയോരിവ മിഥോ വാച്യവാചകയോര്ദ്വയോഃ । യോജനായൈ കല്പ്യമാനാ യുക്തിരുത്താ മനീഷിഭിഃ ।। ൩൪൨.

രണ്ടു ബന്ധമില്ലാത്ത കാര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ, പറയേണ്ടതും പറയുന്നതും തമ്മിൽ, ബന്ധം കാണിക്കുന്നതിനെ ബുദ്ധിമാന്മാർ ഉപായം എന്നു പറയുന്നു.

പദഞ്ചൈവ പദാര്ഥശ്ച വാക്യാര്ഥമേവ ച । വിഷ്യോഽസ്യാഃ പ്രകാരണം പ്രപഞ്ചശ്ചേതി ഷഡ്‌വിധഃ ।। ൩൪൨.

ഒരു പദം, അതിന്റെ അർത്ഥം, വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം, വിഷയം, പ്രസംഗം, വിശദീകരണം—ഇവയാണ് അതിന്റെ ആറു മേഖലകൾ.

ഗുമ്ഫനാ രചനാചര്യ്യാ ശബ്ദാര്ഥക്രമഗോചരാ । ശബ്ദാനുകാരാദര്ഥാനുപൂര്വ്വാര്ഥേയം ക്രമാത്ത്രിധാ ।। ൩൪൨.

ക്രമീകരണം, രചനാശൈലി, ശബ്ദവും അർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ക്രമം—ശബ്ദത്തിന്റെ അനുകരണം, അർത്ഥത്തിന്റെ അനുക്രമം, ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിൽ ഇത് കാണാം.

ഉക്തിപത്യുക്തിമദ്വാക്യം വാകോവാക്യം ദ്വിധൈവ തത് । ഋജുവക്രോക്തിഭേദേന തത്രാദ്യം സഹജം വചഃ ।। ൩൪൨.

ഒരു പ്രയോഗത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രയോഗം ഉദിക്കുന്നതിനെ ഉക്തിപത്യം എന്നു പറയുന്നു. അത് നേരിട്ടുള്ളതും പരോക്ഷവുമായ രണ്ടു വിധമാണ്. അതിൽ ആദ്യം സ്വാഭാവികമായ വാക്കുകളാണ്.

അഗ്നിരുവാച സ്യാദാവൃത്തിരനുപ്രാസോ വര്ണാനാം പദവാക്യയോഃ । ഏകവര്ണാഽനേകവര്ണാവൃത്തേര്വ്വര്ണഗുണോ ദ്വിധാ ।। ൩൪൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അക്ഷരങ്ങളിലും പദങ്ങളിലും വാക്യങ്ങളിലും ആവർത്തനം ഉണ്ടാകുന്നതാണ് അനുപ്രാസം. ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ ആവർത്തനവും പല അക്ഷരങ്ങളുടെ ആവർത്തനവും അക്ഷരഗുണം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി.

ഏകവര്ണഗതാവൃത്തേര്ജ്ജായന്തേ പഞ്ച വൃത്തയഃ । മധുരാ ലലിതാ പ്രൌഢാ ഭദ്രാ പരുഷയാ സഹ ।। ൩൪൩.

ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ശൈലികൾ ഉണ്ടാകുന്നു: മധുരം, ലളിതം, പ്രൗഢം, ഭദ്രം, കഠിനം.

മധുരായാശ്ച വര്ഗാന്താദധോ വര്ഗ്യാ രണൌ സ്വനൌ। ഹ്രസ്വസ്വരേണാന്തരിതൌ സംയുക്തത്വം നകാരയോഃ ।। ൩൪൩.

മധുരശൈലിയിൽ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ വർഗ്ഗത്തിന്റെ അവസാനം, അതിനുമുകളിൽ, യുദ്ധശബ്ദങ്ങളിൽ, ഹ്രസ്വസ്വരത്തിൽ വേർതിരിച്ചിട്ടുള്ളതും നസികയുമായി ചേർന്നതുമാണ്.

ന കാര്യ്യാ വര്ണ്യവര്ണാനാമാവൃത്തിഃ പഞ്ചമാധികാ । മ്ഹാപ്രാണോഷ്മസംയോഗപ്രവിമുക്തലഘൂത്തരൌ ।। ൩൪൩.

ഉച്ചരിപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്ത അക്ഷരങ്ങൾ അഞ്ചിലധികം ആവർത്തിക്കരുത്. ഭാരം കുറഞ്ഞവയിൽ മഹാപ്രാണവും ഉഷ്മവും ചേർന്നതില്ല.

ലലിതാ ബലഭൂയിഷ്ഠാ പ്രൌഢാ യാ പണവര്ഗജാ । ഊദ്‌ര്ധ്വം രേഫേണ യുജ്യന്തേ നടവര്ഗോനപഞ്ചമാഃ ।। ൩൪൩.

ലളിതശൈലി ഏറ്റവും ശക്തമായതാണ്. പ്രൗഢശൈലി പണവർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നാണ്. മുകളിൽ 'ര'യുമായി ചേർന്നതും, നട്ടുവർഗ്ഗത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ അക്ഷരമല്ലാത്തതുമാണ്.

ഭദ്രായാം പരിശിഷ്ടാഃ സ്യുഃ പരുഷാ സാഽഭിധീയതേ । ഭവന്തി യസ്യാമൂഷ്മാണഃ സംയുക്താസ്തത്തദക്ഷരൈഃ ।। ൩൪൩.

ഭദ്രശൈലിയിൽ ശേഷിക്കുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. കഠിനം എന്നു പറയുന്നതിൽ ഉഷ്മങ്ങൾ അതതു അക്ഷരങ്ങളുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

അകാരവര്ജ്ജമാവൃത്തിഃ സ്വരാണാമതിഭൂയസീ । അനുസ്വാരവിശര്ഗൌ ച പാരുഷ്യായ നിരന്തരൌ ।। ൩൪൩.

'അ' ഒഴികെയുള്ള സ്വരങ്ങളുടെ അതിരുകടന്ന ആവർത്തനവും, അനുസ്വാരവും വിശർഗ്ഗവും അടുത്തടുത്ത് വരുന്നതും കഠിനത്വം ഉളവാക്കുന്നു.

ശഷസാ രേഫസംയുക്താശ്ചാകാരശ്ചാപി ഭൂയസാ । അന്തസ്ഥാഭിന്നമാഭ്യാഞ്ച ഹഃ പാരുഷ്യായ സംയുതഃ ।। ൩൪൩.

‘ഷ’ എന്ന അക്ഷരം ‘ര’യുമായി ചേർന്ന് വരുമ്പോഴും, ‘ക’ എന്ന അക്ഷരം പലപ്പോഴും വരുമ്പോഴും, അവ ഒരു വാക്കിനുള്ളിൽ വേർപെടാതെ ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, ‘ഹ’ എന്നത് കടുപ്പത്തോടെ ഉച്ചരിക്കുമ്പോഴും, ഇവയെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം.

അന്യഥാപി ഗുരുര്വര്ണഃ സംയുക്തേ പരിപന്ഥിനി । പാരുഷ്യായാദിമാംസ്തത്ര പൂജിതാ ന തു പഞ്ചമീ ।। ൩൪൩.

മറ്റുവിധത്തിൽ, രണ്ട് വ്യഞ്ജനങ്ങൾ ചേർന്ന് ഉച്ചരിക്കേണ്ടി വരുന്ന ദുഷ്കരമായ സംയുക്തങ്ങളിൽ, അഞ്ചാമത്തെ അക്ഷരത്തെ ആദരിക്കുമ്പോഴൊഴികെ, അതിനെ കടുപ്പമുള്ളതായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.

ദ്രാവണി മാധവീ പഞ്ചവര്ണാന്തസ്ഥോഷ്മഭിഃ ക്രമാത് । അനേകവര്ണാവൃത്തിര്യാ ഭിന്നാര്ഥപ്രതിപാദികാ ।। ൩൪൩.

ദ്രാവണസ്വരം, ‘മ’ എന്ന അക്ഷരം, അഞ്ചു അക്ഷരങ്ങളുള്ള ‘മാധവീ’, ഇവ ക്രമത്തിൽ ഉഷ്മങ്ങളോടൊപ്പം വരുമ്പോഴും, പല അക്ഷരങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് വ്യത്യസ്ത അർത്ഥം നൽകുമ്പോഴും, അതിനെ ‘യമകം’ എന്നു പറയുന്നു.

യമകം സാവ്യപേതഞ്ച വ്യപേതഞ്ചേതി തദ്‌ദ്വിധാ । ആനന്തര്യാദവ്യപേതം വ്യപേതം വ്യവധാനതഃ ।। ൩൪൩.

‘യമകം’ എന്നത് രണ്ടുവിധമാണ് — ഇടവേളയില്ലാതെ ഉള്ളതും ഇടവേളയോടെ ഉള്ളതും. ഇടവേളയില്ലാത്തത് ‘അവ്യാപേതം’ എന്നും ഇടവേളയുള്ളത് ‘വ്യാപേതം’ എന്നും പറയുന്നു.

ദ്വൈവിധ്യേനാനയോഃ സ്ഥാനപാദഭേദാച്ചതുര്വിധമ് । ആദിപാദാദിമധ്യാന്തേഷ്വേകദ്വിത്രിനിയോഗതഃ ।। ൩൪൩.

ഈ രണ്ടുവിധവും അക്ഷരങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദവും കാരണം, ആദിയിൽ, മധ്യേ, അവസാനം, അല്ലെങ്കിൽ ഒന്നിൽ, രണ്ടിൽ, മൂന്നിൽ എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം ഉണ്ട്.

സപ്തധാ സപ്തപൂര്വേണ൫ ചേത് പാദേനോത്തരോത്തരഃ । ഏകദ്വിത്രിപദാരമ്ഭസ്തുല്യഃ ഷോഢാ തദാപരം ।। ൩൪൩.

മുൻപുള്ള ഏഴുവിധം ചേർന്ന്, ഓരോ പാദവും ഒന്ന്, രണ്ട്, മൂന്ന് എന്നിങ്ങനെ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ അടുത്ത വിഭജനം ആറുവിധം ആയി തുല്യമായി വരുന്നു.

തൃതീയം ത്രിവിധം പാദസ്യാദിമധ്യാന്തഗോചരമ് । പാദാന്തയമകഞ്ചൈവ കാഞ്ചീയമകമേവ ച ।। ൩൪൩.

മൂന്നാമത്തേതിന് മൂന്ന് വകഭേദങ്ങളുണ്ട് — പാദത്തിന്റെ ആദിയിൽ, മധ്യേ, അവസാനം. കൂടാതെ ‘പാദാന്ത-യമകം’ എന്നും ‘കാഞ്ചി-യമകം’ എന്നും ഉണ്ട്.

സംസര്ഗയമകഞ്ചൈവ വിക്രാന്തയമകന്തഥാ । പാദാദിയമകഞ്ചൈവ തഥാമ്രേഡിതമേവ ച ।। ൩൪൩.

‘സംസർഗ-യമകം’, ‘വിക്രാന്ത-യമകം’, ‘പാദാദി-യമകം’, അതുപോലെ ‘അമ്രേഡിത-യമകം’ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ചതുര്വ്യവസിതഞ്ചൈവ മാലായമകമേവ ച । ദശധാ യമകം ശ്രേഷ്ഠം തദ്ഭേദാ ബഹവോഽപരേ ।। ൩൪൩.

‘ചതുര്‍വ്യവസിത’യും ‘മാലാ-യമകം’ എന്നതും ഉണ്ട്. അങ്ങനെ, യമകം പത്തു വകഭേദങ്ങളായി വിഭജിക്കാം; ഇതിന് പുറമേ അനേകം ഉപഭേദങ്ങളും ഉണ്ട്.

സ്വതന്ത്രസ്യാന്യതന്ത്രസ്യ പദസ്യാവര്ത്തനാ ദ്വിധാ । ഭിന്നപ്രയോജനപദസ്യാവൃത്തിം ത്വേകത്ര വിഗ്രാഹാത് ।। ൩൪൩.

സ്വതന്ത്രമായോ ആശ്രിതമായോ ഒരു പദം ആവർത്തിക്കുന്നത് രണ്ടുവിധമാണ്; എന്നാൽ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ദേശം ഉള്ള പദം വേർതിരിച്ച് ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഒറ്റയെന്നു കണക്കാക്കുന്നു.

ദ്വയോരാവൃത്തപദയോഃ സമസ്താ സ്യാത്സമാസതഃ । അസമാസാത്തയോര്വ്യസ്താ പാദേ ത്വേകത്ര വിഗ്രഹാത് ।। ൩൪൩.

രണ്ടു ആവർത്തിച്ച പദങ്ങൾ ചേർന്ന് വരുമ്പോൾ അതിനെ ‘സമസ്തം’ എന്നു പറയുന്നു; ചേർന്നില്ലെങ്കിൽ ‘വ്യസ്തം’ എന്നും, ഒരു പാദത്തിനുള്ളിൽ വേർപിരിഞ്ഞാൽ ഒറ്റയായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.

വാക്യസ്യാവൃത്തിരപ്യേവം യഥാസമ്ഭവമിഷ്യതേ । അലങ്കാരാദ്യനുപ്രാസോ ലഘുമധ്യേവമര്ഹണാത് ।। ൩൪൩.

വാക്യത്തിന്റെ ആവർത്തനവും ഇതുപോലെ അംഗീകരിക്കാം. അലങ്കാരങ്ങളിൽ ‘അനുപ്രാസം’ ലഘു, മധ്യം, ഉത്തമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിൽ കണക്കാക്കുന്നു.

യയാ കയാചിദ്‌വൃത്യാ യത് സമാനമനുഭൂയതേ । തദ്രൂപാദിപദാസത്തിഃ സാനുപ്രാസാ രസാവഹാ ।। ൩൪൩.

ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള ആവർത്തനത്തിലൂടെ സമാനത അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, ആ പദങ്ങളുടെ ബന്ധം ‘അനുപ്രാസം’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതാണ് രസത്തെ ഉണർത്തുന്നത്.

ഗോഷ്ഠ്യാം കുതൂഹലാധ്യായീ വാഗ്ബന്ധശ്ചിത്രമുച്യതേ । പ്രശ്നഃ പ്രഹേലികാ ഗുപ്തം ച്യുതദക്തേ തഥോഭയമ് ।। ൩൪൩.

സഭയിൽ കൗതുകത്താൽ വായിക്കുന്ന കാവ്യരചനയെ ‘ചിത്രം’ എന്നു പറയുന്നു. ചോദ്യം, പ്രഹേളിക, മറഞ്ഞത്, ഒഴിവാക്കിയത്, രണ്ടും ചേർന്നത് എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

സമസ്യാ സപ്ത തദ്‌ഭേദാ നാനാര്ഥസ്യാനുയോഗതഃ । യത്ര പ്രദീയതേ തുല്യവര്ണവിന്യാസമുത്തരം ।। ൩൪൩.

‘സമസ്യ’ എന്നത് ഏഴുവിധമാണ്; പല അർത്ഥങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ വിഭജനം. ഒരേ അക്ഷരക്രമത്തിൽ മറുപടി നൽകുമ്പോൾ അതാണ് സമസ്യ.

സ പ്രശ്നഃ സ്യാദേകപൃഷ്ടദ്വപൃഷ്ടോത്തരഭേദതഃ । ദ്വിധൈകപൃഷ്ടോ ദ്വിവിധഃ സമസ്തോ വ്യസ്ത ഏവ ച ।। ൩൪൩.

അത് ചോദ്യം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മറുപടിക്ക് ഒരു ഭാഗമോ രണ്ടോ ഉള്ളതനുസരിച്ച് വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരുഭാഗം ഉള്ളത് രണ്ടുവിധം; സമസ്തവും വ്യസ്തവും രണ്ടും ഉണ്ട്.

ദ്വയോരപ്യര്ഥയോര്ഗുഹ്യമാനശബ്ദാ പ്രഹേലികാ । സാ ദ്വിധാര്ഥീ ച ശാബ്ദീ ച തത്രാര്ഥീ ചാര്ഥബോധതഃ ।। ൩൪൩.

രണ്ടു അർത്ഥമുള്ള പദങ്ങൾ മറച്ചു വെച്ചിരിക്കുന്നതിനെ ‘പ്രഹേളിക’ എന്നു പറയുന്നു. അതിന് അർത്ഥം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതും പദം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവിധം ഉണ്ട്; അർത്ഥം അടിസ്ഥാനമാക്കിയതിൽ അർത്ഥം കൊണ്ടാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ശബ്ദാവബോധതഃ ശാബ്ദീ പ്രാഹുഃ ഷോഢാ പ്രഹേലികാം । യസ്മിന് ഗുപ്തേഽപി വലാക്യാങ്ഗേ ബാവ്യര്ഥോഽപാരമാര്ഥികഃ ।। ൩൪൩.

പദം കൊണ്ടു മനസ്സിലാക്കുന്നത് ‘ശാബ്ദി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ, പ്രഹേളിക ആറ് വകഭേദങ്ങളുണ്ട്. അതിൽ, വാക്യത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളിൽ മറച്ചു വെച്ചിട്ടും, ഉദ്ദേശിച്ച അർത്ഥം നേരിട്ട് കാണുന്ന അർത്ഥം അല്ല.