അഗ്നിപുരാണമ്

ശബ്ദാലങ്കാരമാഹുസ്താന് കാവ്യമീമാംസകാ വിദഃ । ഛായാ മുദ്രാ തഥോക്തിശ്ച യുക്തിര്ഗുമ്ഫനയാ സഹ ।। ൩൪൨.

കാവ്യശാസ്ത്രജ്ഞർ ശബ്ദത്തിന്റെ അലങ്കാരങ്ങൾ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്: ഛായ, മുദ്ര, ഉക്തി, യോഗം, കൂടാതെ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ എന്നിവയാണ്.

വാകോവാക്യമനുപ്രാസശ്ചിത്രം ദുഷ്കരമേവ ച । ക്ഷേയാ നവാലങ്കൃതയഃ ശബ്ദാനാമിത്യസങ്കരാത് ।। ൩൪൨.

അനുപ്രാസം, വാക്യക്രമം, ചിത്രരചന, ദുഷ്കരം എന്നിവ ചേർന്ന് ശബ്ദത്തിന്റെ ഒൻപതു അലങ്കാരങ്ങൾ അറിയേണ്ടതാണ്, തമ്മിൽ കലക്കമില്ലാതെ.

തത്രാന്യോക്തേരനുകൃതിശ്ഛായാ സാപി ചതുര്വ്വിധാ । ലോകച്ഛേകാര്ഭകോക്തീനാമേകോക്തേരനുകാരതഃ ।। ൩൪൨.

അവിടെ മറ്റൊരാളുടെ വാക്കുകൾ അനുകരിക്കുന്നത് ഛായ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അത് നാലു വിധമാണ്: ലോകവാക്ക്, ബാലവാക്ക്, ഒരാളുടെ വാക്ക് എന്നിവയുടെ അനുകരണം.

ആഭാണകോക്തിര്ലോകോക്തിഃ സര്വ്വസാമാന്യ ഏവ താഃ । യാനുധാവതി ലോകോക്തിശ്ഛായാമിച്ഛന്തി താം ബുധാഃ ।। ൩൪൨.

ജനങ്ങൾ പൊതുവായി പറയുന്ന പ്രയോഗങ്ങളാണ് ജനപ്രിയമായ ഉപമകൾ. അത്തരം പ്രയോഗങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ബാധകമാണ്. ബുദ്ധിമാന്മാർ അത്തരം ജനപ്രയോഗങ്ങളുടെ നിഴലിനെ തേടുന്നു.

ഛേകാ വിദഗ്ധാ വൈദഗ്ധയം കലാസു കുശലാ മതിഃ । താമുല്ലിഖന്തീ ഛേകോക്തിശ്ഛായാ കവിഭിരിഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

കലയിലുമുള്ള കഴിവും ചതുരത്വവും ഉള്ള മനസ്സാണ് ചതുരത്വം. അതിൽ നിന്നു ഉദിക്കുന്ന ചതുരമായ പ്രയോഗം കവിൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിഴലാണ്.

അവ്യുത്പന്നോക്തിരഖിലൈരര്ഭകോക്ത്യോപലക്ഷ്യതേ । തേനാര്ഭകോക്തിശ്ഛായാ തന്മാത്രോക്തിമനുകുര്വ്യതീ ।। ൩൪൨.

പൂർണ്ണമായ അറിവില്ലാത്ത, കുട്ടികൾ പറയുന്ന പോലെ ഉള്ള വാക്കുകളാണ് ബാലപ്രയോഗം. അതിന്റെ നിഴൽ അത്തരം കുട്ടികളുടെ ഭാഷയെ മാത്രം അനുകരിക്കുന്നു.

വിപ്ലുതാക്ഷരമശ്ലീലം വചോ മത്തസ്യ താദൃശീ । യാ സാ ഭവതി മത്തോക്തിശ്ഛായോക്താപ്യതിശോഭതേ ।। ൩൪൨.

അക്ഷരക്രമം തെറ്റിയതും അശ്ലീലവുമായ, മദ്യപാനിയുടെ ഭാഷപോലെയുള്ള വാക്കുകളാണ് മദപ്രയോഗം. അതിന്റെ നിഴൽപോലും സംസാരിക്കുമ്പോൾ വളരെ പ്രകാശമാനമാകും.

അഭിപ്രായവിശേഷേണ കവിശക്തിം വിവൃണ്വതീ । മുത്‌പ്രദായിനീതി സാ മുദ്രാ സൈവ ശയ്യാപി നോ മതേ ।। ൩൪൨.

കവിയുടെ പ്രത്യേക ഉദ്ദേശം വെളിപ്പെടുത്തി ആനന്ദം നൽകുന്നതാണ് മുദ്ര. എന്നാൽ ആ മുദ്രയെ ഞങ്ങൾ വിശ്രമസ്ഥലമായി കരുതുന്നില്ല.

ഉക്തിഃ സാ കഥ്യതേ യസ്വാമര്ഥകോഽപ്യുപപത്തിമാന് । ലോകയാത്രാര്ഥവിധിനാ ധിനോതി ഹൃദയം സതാം ।। ൩൪൨.

സ്വന്തമായി അർത്ഥമുള്ളതും യുക്തിയുള്ളതുമായ, ലോകചര്യയുടെ നിയമപ്രകാരം സന്മാർഗ്ഗികൾക്ക് ഹൃദയം സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതുമായ പ്രയോഗം തന്നെയാണ് ഉക്തി.

ഉഭൌ വിധിനിഷേധൌ ച നിയമാനിയമാവപി । പികല്പപരിസങ്ഖ്യേ ച തദീയാഃ പड़ഥോക്തയഃ ।। ൩൪൨.

നിർദ്ദേശവും നിരോധനവും, നിയമവും അനിയമവും, വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകളുടെ എണ്ണവും—ഇവയൊക്കെയുമായി അവയുടെ അനുയോജ്യമായ പ്രയോഗങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളണം.

അയുക്തയോരിവ മിഥോ വാച്യവാചകയോര്ദ്വയോഃ । യോജനായൈ കല്പ്യമാനാ യുക്തിരുത്താ മനീഷിഭിഃ ।। ൩൪൨.

രണ്ടു ബന്ധമില്ലാത്ത കാര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ, പറയേണ്ടതും പറയുന്നതും തമ്മിൽ, ബന്ധം കാണിക്കുന്നതിനെ ബുദ്ധിമാന്മാർ ഉപായം എന്നു പറയുന്നു.

പദഞ്ചൈവ പദാര്ഥശ്ച വാക്യാര്ഥമേവ ച । വിഷ്യോഽസ്യാഃ പ്രകാരണം പ്രപഞ്ചശ്ചേതി ഷഡ്‌വിധഃ ।। ൩൪൨.

ഒരു പദം, അതിന്റെ അർത്ഥം, വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം, വിഷയം, പ്രസംഗം, വിശദീകരണം—ഇവയാണ് അതിന്റെ ആറു മേഖലകൾ.

ഗുമ്ഫനാ രചനാചര്യ്യാ ശബ്ദാര്ഥക്രമഗോചരാ । ശബ്ദാനുകാരാദര്ഥാനുപൂര്വ്വാര്ഥേയം ക്രമാത്ത്രിധാ ।। ൩൪൨.

ക്രമീകരണം, രചനാശൈലി, ശബ്ദവും അർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ക്രമം—ശബ്ദത്തിന്റെ അനുകരണം, അർത്ഥത്തിന്റെ അനുക്രമം, ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിൽ ഇത് കാണാം.

ഉക്തിപത്യുക്തിമദ്വാക്യം വാകോവാക്യം ദ്വിധൈവ തത് । ഋജുവക്രോക്തിഭേദേന തത്രാദ്യം സഹജം വചഃ ।। ൩൪൨.

ഒരു പ്രയോഗത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രയോഗം ഉദിക്കുന്നതിനെ ഉക്തിപത്യം എന്നു പറയുന്നു. അത് നേരിട്ടുള്ളതും പരോക്ഷവുമായ രണ്ടു വിധമാണ്. അതിൽ ആദ്യം സ്വാഭാവികമായ വാക്കുകളാണ്.

അഗ്നിരുവാച സ്യാദാവൃത്തിരനുപ്രാസോ വര്ണാനാം പദവാക്യയോഃ । ഏകവര്ണാഽനേകവര്ണാവൃത്തേര്വ്വര്ണഗുണോ ദ്വിധാ ।। ൩൪൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അക്ഷരങ്ങളിലും പദങ്ങളിലും വാക്യങ്ങളിലും ആവർത്തനം ഉണ്ടാകുന്നതാണ് അനുപ്രാസം. ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ ആവർത്തനവും പല അക്ഷരങ്ങളുടെ ആവർത്തനവും അക്ഷരഗുണം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി.

ഏകവര്ണഗതാവൃത്തേര്ജ്ജായന്തേ പഞ്ച വൃത്തയഃ । മധുരാ ലലിതാ പ്രൌഢാ ഭദ്രാ പരുഷയാ സഹ ।। ൩൪൩.

ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ശൈലികൾ ഉണ്ടാകുന്നു: മധുരം, ലളിതം, പ്രൗഢം, ഭദ്രം, കഠിനം.

മധുരായാശ്ച വര്ഗാന്താദധോ വര്ഗ്യാ രണൌ സ്വനൌ। ഹ്രസ്വസ്വരേണാന്തരിതൌ സംയുക്തത്വം നകാരയോഃ ।। ൩൪൩.

മധുരശൈലിയിൽ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ വർഗ്ഗത്തിന്റെ അവസാനം, അതിനുമുകളിൽ, യുദ്ധശബ്ദങ്ങളിൽ, ഹ്രസ്വസ്വരത്തിൽ വേർതിരിച്ചിട്ടുള്ളതും നസികയുമായി ചേർന്നതുമാണ്.

ന കാര്യ്യാ വര്ണ്യവര്ണാനാമാവൃത്തിഃ പഞ്ചമാധികാ । മ്ഹാപ്രാണോഷ്മസംയോഗപ്രവിമുക്തലഘൂത്തരൌ ।। ൩൪൩.

ഉച്ചരിപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്ത അക്ഷരങ്ങൾ അഞ്ചിലധികം ആവർത്തിക്കരുത്. ഭാരം കുറഞ്ഞവയിൽ മഹാപ്രാണവും ഉഷ്മവും ചേർന്നതില്ല.

ലലിതാ ബലഭൂയിഷ്ഠാ പ്രൌഢാ യാ പണവര്ഗജാ । ഊദ്‌ര്ധ്വം രേഫേണ യുജ്യന്തേ നടവര്ഗോനപഞ്ചമാഃ ।। ൩൪൩.

ലളിതശൈലി ഏറ്റവും ശക്തമായതാണ്. പ്രൗഢശൈലി പണവർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നാണ്. മുകളിൽ 'ര'യുമായി ചേർന്നതും, നട്ടുവർഗ്ഗത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ അക്ഷരമല്ലാത്തതുമാണ്.

ഭദ്രായാം പരിശിഷ്ടാഃ സ്യുഃ പരുഷാ സാഽഭിധീയതേ । ഭവന്തി യസ്യാമൂഷ്മാണഃ സംയുക്താസ്തത്തദക്ഷരൈഃ ।। ൩൪൩.

ഭദ്രശൈലിയിൽ ശേഷിക്കുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. കഠിനം എന്നു പറയുന്നതിൽ ഉഷ്മങ്ങൾ അതതു അക്ഷരങ്ങളുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

അകാരവര്ജ്ജമാവൃത്തിഃ സ്വരാണാമതിഭൂയസീ । അനുസ്വാരവിശര്ഗൌ ച പാരുഷ്യായ നിരന്തരൌ ।। ൩൪൩.

'അ' ഒഴികെയുള്ള സ്വരങ്ങളുടെ അതിരുകടന്ന ആവർത്തനവും, അനുസ്വാരവും വിശർഗ്ഗവും അടുത്തടുത്ത് വരുന്നതും കഠിനത്വം ഉളവാക്കുന്നു.

ശഷസാ രേഫസംയുക്താശ്ചാകാരശ്ചാപി ഭൂയസാ । അന്തസ്ഥാഭിന്നമാഭ്യാഞ്ച ഹഃ പാരുഷ്യായ സംയുതഃ ।। ൩൪൩.

‘ഷ’ എന്ന അക്ഷരം ‘ര’യുമായി ചേർന്ന് വരുമ്പോഴും, ‘ക’ എന്ന അക്ഷരം പലപ്പോഴും വരുമ്പോഴും, അവ ഒരു വാക്കിനുള്ളിൽ വേർപെടാതെ ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, ‘ഹ’ എന്നത് കടുപ്പത്തോടെ ഉച്ചരിക്കുമ്പോഴും, ഇവയെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം.

അന്യഥാപി ഗുരുര്വര്ണഃ സംയുക്തേ പരിപന്ഥിനി । പാരുഷ്യായാദിമാംസ്തത്ര പൂജിതാ ന തു പഞ്ചമീ ।। ൩൪൩.

മറ്റുവിധത്തിൽ, രണ്ട് വ്യഞ്ജനങ്ങൾ ചേർന്ന് ഉച്ചരിക്കേണ്ടി വരുന്ന ദുഷ്കരമായ സംയുക്തങ്ങളിൽ, അഞ്ചാമത്തെ അക്ഷരത്തെ ആദരിക്കുമ്പോഴൊഴികെ, അതിനെ കടുപ്പമുള്ളതായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.

ദ്രാവണി മാധവീ പഞ്ചവര്ണാന്തസ്ഥോഷ്മഭിഃ ക്രമാത് । അനേകവര്ണാവൃത്തിര്യാ ഭിന്നാര്ഥപ്രതിപാദികാ ।। ൩൪൩.

ദ്രാവണസ്വരം, ‘മ’ എന്ന അക്ഷരം, അഞ്ചു അക്ഷരങ്ങളുള്ള ‘മാധവീ’, ഇവ ക്രമത്തിൽ ഉഷ്മങ്ങളോടൊപ്പം വരുമ്പോഴും, പല അക്ഷരങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് വ്യത്യസ്ത അർത്ഥം നൽകുമ്പോഴും, അതിനെ ‘യമകം’ എന്നു പറയുന്നു.

യമകം സാവ്യപേതഞ്ച വ്യപേതഞ്ചേതി തദ്‌ദ്വിധാ । ആനന്തര്യാദവ്യപേതം വ്യപേതം വ്യവധാനതഃ ।। ൩൪൩.

‘യമകം’ എന്നത് രണ്ടുവിധമാണ് — ഇടവേളയില്ലാതെ ഉള്ളതും ഇടവേളയോടെ ഉള്ളതും. ഇടവേളയില്ലാത്തത് ‘അവ്യാപേതം’ എന്നും ഇടവേളയുള്ളത് ‘വ്യാപേതം’ എന്നും പറയുന്നു.

ദ്വൈവിധ്യേനാനയോഃ സ്ഥാനപാദഭേദാച്ചതുര്വിധമ് । ആദിപാദാദിമധ്യാന്തേഷ്വേകദ്വിത്രിനിയോഗതഃ ।। ൩൪൩.

ഈ രണ്ടുവിധവും അക്ഷരങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദവും കാരണം, ആദിയിൽ, മധ്യേ, അവസാനം, അല്ലെങ്കിൽ ഒന്നിൽ, രണ്ടിൽ, മൂന്നിൽ എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം ഉണ്ട്.

സപ്തധാ സപ്തപൂര്വേണ൫ ചേത് പാദേനോത്തരോത്തരഃ । ഏകദ്വിത്രിപദാരമ്ഭസ്തുല്യഃ ഷോഢാ തദാപരം ।। ൩൪൩.

മുൻപുള്ള ഏഴുവിധം ചേർന്ന്, ഓരോ പാദവും ഒന്ന്, രണ്ട്, മൂന്ന് എന്നിങ്ങനെ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ അടുത്ത വിഭജനം ആറുവിധം ആയി തുല്യമായി വരുന്നു.

തൃതീയം ത്രിവിധം പാദസ്യാദിമധ്യാന്തഗോചരമ് । പാദാന്തയമകഞ്ചൈവ കാഞ്ചീയമകമേവ ച ।। ൩൪൩.

മൂന്നാമത്തേതിന് മൂന്ന് വകഭേദങ്ങളുണ്ട് — പാദത്തിന്റെ ആദിയിൽ, മധ്യേ, അവസാനം. കൂടാതെ ‘പാദാന്ത-യമകം’ എന്നും ‘കാഞ്ചി-യമകം’ എന്നും ഉണ്ട്.

സംസര്ഗയമകഞ്ചൈവ വിക്രാന്തയമകന്തഥാ । പാദാദിയമകഞ്ചൈവ തഥാമ്രേഡിതമേവ ച ।। ൩൪൩.

‘സംസർഗ-യമകം’, ‘വിക്രാന്ത-യമകം’, ‘പാദാദി-യമകം’, അതുപോലെ ‘അമ്രേഡിത-യമകം’ എന്നിവയും ഉണ്ട്.