അഗ്നിപുരാണമ്

ശ്രൃങ്ഗാരം ദ്വിവിധം വിദ്യാദ്വാങ്‌നേപഥ്യക്രിയാത്മകമ് । ഹാസശ്ചതുര്വ്വിധോഽലക്ഷയദന്തഃ സ്മിത ഇതീരിതഃ ।। ൩൪൨.

ശ്രംഗാരഭാവം രണ്ടു വിധമാണ്: വാക്കുകളിലൂടെയും വേഷം-പ്രവൃത്തികളിലൂടെയും. ചിരി നാലു വകയാണ് — സ്മിതം, ഹസിതം, വിഹസിതം, ഉപഹസിതം.

കിഞ്ചില്ലക്ഷിതദന്താഗ്രം ഹസിതം ഫുല്ലലോചനമ് । വിഹസിതം സസ്വനം സ്യാജ്ജിഹ്മോപഹസിതന്തു തത് ।। ൩൪൨.

പല്ലിന്റെ അഗ്രം മാത്രം കാണുന്ന ചെറുചിരി സ്മിതം; വിരിയുന്ന കണ്ണുകളോടെ ചിരിക്കുന്നതു ഹസിതം; ശബ്ദത്തോടെ ചിരിക്കുന്നതു വിഹസിതം; വളഞ്ഞോ പരിഹാസത്തോടെയുള്ള ചിരി ഉപഹസിതം.

സശബ്ദം പാപഹസിതമശബ്ദമതിഹാസിതം । യശ്ചാസൌ കരുണോ നാമ സ രസസ്ത്രിവിധോ ഭവേത് ।। ൩൪൨.

ശബ്ദമുള്ള പാപചിരി, ശബ്ദമില്ലാത്തതാണു അതിചിരി; കരുണയെന്നു പറയുന്ന ഭാവം മൂന്നു വകയാണ്.

ധര്മ്മോപഘാതജശ്ചിത്തവിലാസജനിതസ്തഥാ । ശോകഃ ശോകാദ്ഭവേത് സ്ഥായീകഃ ക്രോധഃ സ്വേദോ രോമാഞ്ചവേപഥുഃ ।। ൩൪൨.

ധർമ്മം നഷ്ടപ്പെടുന്നതിൽ നിന്നോ മനസ്സിന്റെ കളിയിലൂടെയോ ദുഃഖം ഉരുത്തിരിയുന്നു; ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായ ഭാവം, കോപം, വിയർപ്പ്, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.

അങ്കനേപഥ്യവാക്യൈശ്ച രൌദ്രോഽപി ത്രിവിധോ രസഃ । തസ്യ നിര്വര്ത്തകഃ ക്രോധഃ സ്വേദോ രോമാഞ്ചവേപഥുഃ ।। ൩൪൨.

അംഗപ്രവൃത്തി, വേഷം, വാക്കുകൾ എന്നിവയിലൂടെ ക്രോധഭാവം മൂന്നു വിധമാണ്; അതിന്റെ ഉത്ഭവം കോപം, വിയർപ്പ്, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ എന്നിവയാണ്.

ദാനവീരോ ധര്മവീരോ യുദ്ധവീര ഇതി ത്രയമ് । വീരസ്തസ്യ ച നിഷ്പത്തിഹേതുരുത്സാഹ ഇഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

ദാനവീരൻ, ധർമ്മവീരൻ, യുദ്ധവീരൻ എന്നിങ്ങനെ വീരഭാവം മൂന്നു വകയാണ്; അതിന്റെ ഉത്ഭവകാരണം ഉത്സാഹം എന്നാണ് കരുതുന്നത്.

ആരമ്ഭേഷു ഭവേദ്യത്ര വീരമേവാനുവര്ത്തതേ । ഭയാനകോ നാമ രസസ്തസ്യ നിര്വര്തകം ഭയം ।। ൩൪൨.

ആരംഭങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയുള്ളിടത്ത് വീരഭാവം നിലനിൽക്കും; ഭയാനകഭാവത്തിന് ഉത്ഭവം ഭയമാണ്.

ഉദ്വേജനഃ ക്ഷോഭണശ്യ വീഭത്സോ ദ്വിവിധഃ സ്മൃതഃ । ഉദ്വേജനഃ സ്യാത് പ്ലുത്യാദ്യൈഃ ക്ഷോഭണോ രുധിരാദിഭിഃ ।। ൩൪൨.

വികൃതഭാവം രണ്ടുവിധമാണ്: ഉണർത്തുന്നതും കലഹിപ്പിക്കുന്നതും. മലിനതയിലൂടെയാണ് ഉണർത്തൽ, രക്തം പോലുള്ളതിലൂടെയാണ് കലഹം.

ജുഗുപ്സാരമ്ഭികാ തസ്യ സാത്ത്വികാംശോ നിവര്ത്തതേ । കാവ്യശോഭാകരാന് ധര്മ്മാനലങ്കാരാന് പ്രചക്ഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

അവകാശം തുടങ്ങുന്നത് വെറുപ്പിലാണ്; അതിന്റെ സാത്വികഭാഗം ഇല്ലാതാകും; കാവ്യത്തിന് ഭംഗി നൽകുന്ന അലങ്കാരങ്ങൾ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കുന്നു.

അലങ്കരിഷ്ണവസ്തേ ച ശബ്ദമര്ഥമുഭൌ ത്രിധാ । യേ വ്യുത്പത്ത്യാദിനാ ശബ്ദമലങ്കര്ത്തുമിഹ ക്ഷമാഃ ।। ൩൪൨.

വാക്കിനെയും അർത്ഥത്തെയും അലങ്കരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ മൂന്നു വിധത്തിൽ അത് ചെയ്യുന്നു; പഠനം മുതലായവയിലൂടെ വാക്കുകൾ അലങ്കരിക്കാൻ കഴിയുന്നവരാണ് ഇവർ.

ശബ്ദാലങ്കാരമാഹുസ്താന് കാവ്യമീമാംസകാ വിദഃ । ഛായാ മുദ്രാ തഥോക്തിശ്ച യുക്തിര്ഗുമ്ഫനയാ സഹ ।। ൩൪൨.

കാവ്യശാസ്ത്രജ്ഞർ ശബ്ദത്തിന്റെ അലങ്കാരങ്ങൾ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്: ഛായ, മുദ്ര, ഉക്തി, യോഗം, കൂടാതെ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ എന്നിവയാണ്.

വാകോവാക്യമനുപ്രാസശ്ചിത്രം ദുഷ്കരമേവ ച । ക്ഷേയാ നവാലങ്കൃതയഃ ശബ്ദാനാമിത്യസങ്കരാത് ।। ൩൪൨.

അനുപ്രാസം, വാക്യക്രമം, ചിത്രരചന, ദുഷ്കരം എന്നിവ ചേർന്ന് ശബ്ദത്തിന്റെ ഒൻപതു അലങ്കാരങ്ങൾ അറിയേണ്ടതാണ്, തമ്മിൽ കലക്കമില്ലാതെ.

തത്രാന്യോക്തേരനുകൃതിശ്ഛായാ സാപി ചതുര്വ്വിധാ । ലോകച്ഛേകാര്ഭകോക്തീനാമേകോക്തേരനുകാരതഃ ।। ൩൪൨.

അവിടെ മറ്റൊരാളുടെ വാക്കുകൾ അനുകരിക്കുന്നത് ഛായ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അത് നാലു വിധമാണ്: ലോകവാക്ക്, ബാലവാക്ക്, ഒരാളുടെ വാക്ക് എന്നിവയുടെ അനുകരണം.

ആഭാണകോക്തിര്ലോകോക്തിഃ സര്വ്വസാമാന്യ ഏവ താഃ । യാനുധാവതി ലോകോക്തിശ്ഛായാമിച്ഛന്തി താം ബുധാഃ ।। ൩൪൨.

ജനങ്ങൾ പൊതുവായി പറയുന്ന പ്രയോഗങ്ങളാണ് ജനപ്രിയമായ ഉപമകൾ. അത്തരം പ്രയോഗങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ബാധകമാണ്. ബുദ്ധിമാന്മാർ അത്തരം ജനപ്രയോഗങ്ങളുടെ നിഴലിനെ തേടുന്നു.

ഛേകാ വിദഗ്ധാ വൈദഗ്ധയം കലാസു കുശലാ മതിഃ । താമുല്ലിഖന്തീ ഛേകോക്തിശ്ഛായാ കവിഭിരിഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

കലയിലുമുള്ള കഴിവും ചതുരത്വവും ഉള്ള മനസ്സാണ് ചതുരത്വം. അതിൽ നിന്നു ഉദിക്കുന്ന ചതുരമായ പ്രയോഗം കവിൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിഴലാണ്.

അവ്യുത്പന്നോക്തിരഖിലൈരര്ഭകോക്ത്യോപലക്ഷ്യതേ । തേനാര്ഭകോക്തിശ്ഛായാ തന്മാത്രോക്തിമനുകുര്വ്യതീ ।। ൩൪൨.

പൂർണ്ണമായ അറിവില്ലാത്ത, കുട്ടികൾ പറയുന്ന പോലെ ഉള്ള വാക്കുകളാണ് ബാലപ്രയോഗം. അതിന്റെ നിഴൽ അത്തരം കുട്ടികളുടെ ഭാഷയെ മാത്രം അനുകരിക്കുന്നു.

വിപ്ലുതാക്ഷരമശ്ലീലം വചോ മത്തസ്യ താദൃശീ । യാ സാ ഭവതി മത്തോക്തിശ്ഛായോക്താപ്യതിശോഭതേ ।। ൩൪൨.

അക്ഷരക്രമം തെറ്റിയതും അശ്ലീലവുമായ, മദ്യപാനിയുടെ ഭാഷപോലെയുള്ള വാക്കുകളാണ് മദപ്രയോഗം. അതിന്റെ നിഴൽപോലും സംസാരിക്കുമ്പോൾ വളരെ പ്രകാശമാനമാകും.

അഭിപ്രായവിശേഷേണ കവിശക്തിം വിവൃണ്വതീ । മുത്‌പ്രദായിനീതി സാ മുദ്രാ സൈവ ശയ്യാപി നോ മതേ ।। ൩൪൨.

കവിയുടെ പ്രത്യേക ഉദ്ദേശം വെളിപ്പെടുത്തി ആനന്ദം നൽകുന്നതാണ് മുദ്ര. എന്നാൽ ആ മുദ്രയെ ഞങ്ങൾ വിശ്രമസ്ഥലമായി കരുതുന്നില്ല.

ഉക്തിഃ സാ കഥ്യതേ യസ്വാമര്ഥകോഽപ്യുപപത്തിമാന് । ലോകയാത്രാര്ഥവിധിനാ ധിനോതി ഹൃദയം സതാം ।। ൩൪൨.

സ്വന്തമായി അർത്ഥമുള്ളതും യുക്തിയുള്ളതുമായ, ലോകചര്യയുടെ നിയമപ്രകാരം സന്മാർഗ്ഗികൾക്ക് ഹൃദയം സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതുമായ പ്രയോഗം തന്നെയാണ് ഉക്തി.

ഉഭൌ വിധിനിഷേധൌ ച നിയമാനിയമാവപി । പികല്പപരിസങ്ഖ്യേ ച തദീയാഃ പड़ഥോക്തയഃ ।। ൩൪൨.

നിർദ്ദേശവും നിരോധനവും, നിയമവും അനിയമവും, വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകളുടെ എണ്ണവും—ഇവയൊക്കെയുമായി അവയുടെ അനുയോജ്യമായ പ്രയോഗങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളണം.

അയുക്തയോരിവ മിഥോ വാച്യവാചകയോര്ദ്വയോഃ । യോജനായൈ കല്പ്യമാനാ യുക്തിരുത്താ മനീഷിഭിഃ ।। ൩൪൨.

രണ്ടു ബന്ധമില്ലാത്ത കാര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ, പറയേണ്ടതും പറയുന്നതും തമ്മിൽ, ബന്ധം കാണിക്കുന്നതിനെ ബുദ്ധിമാന്മാർ ഉപായം എന്നു പറയുന്നു.

പദഞ്ചൈവ പദാര്ഥശ്ച വാക്യാര്ഥമേവ ച । വിഷ്യോഽസ്യാഃ പ്രകാരണം പ്രപഞ്ചശ്ചേതി ഷഡ്‌വിധഃ ।। ൩൪൨.

ഒരു പദം, അതിന്റെ അർത്ഥം, വാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം, വിഷയം, പ്രസംഗം, വിശദീകരണം—ഇവയാണ് അതിന്റെ ആറു മേഖലകൾ.

ഗുമ്ഫനാ രചനാചര്യ്യാ ശബ്ദാര്ഥക്രമഗോചരാ । ശബ്ദാനുകാരാദര്ഥാനുപൂര്വ്വാര്ഥേയം ക്രമാത്ത്രിധാ ।। ൩൪൨.

ക്രമീകരണം, രചനാശൈലി, ശബ്ദവും അർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ക്രമം—ശബ്ദത്തിന്റെ അനുകരണം, അർത്ഥത്തിന്റെ അനുക്രമം, ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിൽ ഇത് കാണാം.

ഉക്തിപത്യുക്തിമദ്വാക്യം വാകോവാക്യം ദ്വിധൈവ തത് । ഋജുവക്രോക്തിഭേദേന തത്രാദ്യം സഹജം വചഃ ।। ൩൪൨.

ഒരു പ്രയോഗത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രയോഗം ഉദിക്കുന്നതിനെ ഉക്തിപത്യം എന്നു പറയുന്നു. അത് നേരിട്ടുള്ളതും പരോക്ഷവുമായ രണ്ടു വിധമാണ്. അതിൽ ആദ്യം സ്വാഭാവികമായ വാക്കുകളാണ്.

അഗ്നിരുവാച സ്യാദാവൃത്തിരനുപ്രാസോ വര്ണാനാം പദവാക്യയോഃ । ഏകവര്ണാഽനേകവര്ണാവൃത്തേര്വ്വര്ണഗുണോ ദ്വിധാ ।। ൩൪൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അക്ഷരങ്ങളിലും പദങ്ങളിലും വാക്യങ്ങളിലും ആവർത്തനം ഉണ്ടാകുന്നതാണ് അനുപ്രാസം. ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ ആവർത്തനവും പല അക്ഷരങ്ങളുടെ ആവർത്തനവും അക്ഷരഗുണം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി.

ഏകവര്ണഗതാവൃത്തേര്ജ്ജായന്തേ പഞ്ച വൃത്തയഃ । മധുരാ ലലിതാ പ്രൌഢാ ഭദ്രാ പരുഷയാ സഹ ।। ൩൪൩.

ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ശൈലികൾ ഉണ്ടാകുന്നു: മധുരം, ലളിതം, പ്രൗഢം, ഭദ്രം, കഠിനം.

മധുരായാശ്ച വര്ഗാന്താദധോ വര്ഗ്യാ രണൌ സ്വനൌ। ഹ്രസ്വസ്വരേണാന്തരിതൌ സംയുക്തത്വം നകാരയോഃ ।। ൩൪൩.

മധുരശൈലിയിൽ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ വർഗ്ഗത്തിന്റെ അവസാനം, അതിനുമുകളിൽ, യുദ്ധശബ്ദങ്ങളിൽ, ഹ്രസ്വസ്വരത്തിൽ വേർതിരിച്ചിട്ടുള്ളതും നസികയുമായി ചേർന്നതുമാണ്.

ന കാര്യ്യാ വര്ണ്യവര്ണാനാമാവൃത്തിഃ പഞ്ചമാധികാ । മ്ഹാപ്രാണോഷ്മസംയോഗപ്രവിമുക്തലഘൂത്തരൌ ।। ൩൪൩.

ഉച്ചരിപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്ത അക്ഷരങ്ങൾ അഞ്ചിലധികം ആവർത്തിക്കരുത്. ഭാരം കുറഞ്ഞവയിൽ മഹാപ്രാണവും ഉഷ്മവും ചേർന്നതില്ല.

ലലിതാ ബലഭൂയിഷ്ഠാ പ്രൌഢാ യാ പണവര്ഗജാ । ഊദ്‌ര്ധ്വം രേഫേണ യുജ്യന്തേ നടവര്ഗോനപഞ്ചമാഃ ।। ൩൪൩.

ലളിതശൈലി ഏറ്റവും ശക്തമായതാണ്. പ്രൗഢശൈലി പണവർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നാണ്. മുകളിൽ 'ര'യുമായി ചേർന്നതും, നട്ടുവർഗ്ഗത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ അക്ഷരമല്ലാത്തതുമാണ്.