അഗ്നിപുരാണമ്

ഗജദന്തോ വഹിസ്തമ്ഭോ വര്ദ്ധമാനോഽപരേ കരാഃ । ഉരഃ പഞ്ചവിധം സ്യാത്തു ആഭുഗ്നനര്ത്തനാദികമ് ।। ൩൪൧.

ഗജദന്തം, വഹിസ്ഥംഭം, വർദ്ധമാനം—ഇവയും മറ്റു കൈമുദ്രകളാണ്. നെഞ്ച് അഞ്ചുവിധമാണ്: ആലിംഗനം, നൃത്തം തുടങ്ങിയവ.

ഉദരന്ദുരതിക്ഷാമം ഖണ്ഡം പൂര്ണമിതി ത്രിധാ । പാര്ശ്വയോഃ പഞ്ചകര്മ്മാണി ജങ്ഘാകര്മ ച പഞ്ചവാ ।। ൩൪൧.

വയറ് മൂന്നു വിധമാണ്: താഴ്ന്നത്, ക്ഷീണിച്ചത്, നിറഞ്ഞത്. ഇരുവശങ്ങൾക്ക് അഞ്ചു പ്രവർത്തികൾ ഉണ്ട്; തൊണ്ടയുടെ പ്രവർത്തിയും അഞ്ചാണ്.

അഗ്നിരുവാച ആഭിമുഖ്യന്നയന്നര്ഥാന്വിജ്ഞേയോഽഭിനയോ ബുധൈഃ । ചതുര്ദ്ധാ സമ്ഭവഃ സത്ത്വാവാഗങ്ഗാഹരണാശ്രയഃ ।। ൩൪൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നേരിട്ട് അർത്ഥങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതാണു അഭിനയം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ മനസ്സിലാക്കണം. അതിന് നാലു രൂപങ്ങളുണ്ട്: ഭാവം, വാക്ക്, ശരീരം, അലങ്കാരം.

സ്തമ്ഭാദിഃ സാത്ത്വികോ വാഗാരമ്ഭോ വാചിക ആങ്ഗികഃ । ശരീരാരമ്ഭ ആഹാര്യ്യോ ബുദ്ധ്യാരമ്ഭപ്രവൃത്തയഃ ।। ൩൪൨.

സാത്വികം നില്ക്കലിൽ തുടങ്ങുന്നു, വാചികം വാക്കിൽ, ആംഗികം ശരീരചലനത്തിൽ, ആഹാര്യം ബുദ്ധിയുടെ പ്രവർത്തിയിൽ ആരംഭിക്കുന്നു.

രസാദിവിനിയോഗോഽഥ കഥ്യതേ ഹ്യഭിമാനതഃ । തമന്തരേണ സര്വ്വേഷാമപാര്ഥൈവ സ്വതന്ത്രതാ ।। ൩൪൨.

രസം തുടങ്ങിയവയുടെ പ്രയോഗം അഹങ്കാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പറയുന്നത്; അതില്ലാതെ എല്ലാം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല.

സമ്ഭോഗോ വിപ്രലമ്ഭശ്ച ശ്രൃങ്ഗാരഃ സ ചതുര്വിധഃ । പൂര്വ്വാനുരാഗമാനാഖ്യഃ പ്രവാസകരുണാത്മകഃ ।। ൩൪൨.

സമ്മേളനവും വേർപാടും ചേർന്ന്, ഈ ശ്രംഗാരഭാവം നാലു വകഭേദങ്ങളാണ്. ആദ്യം മുൻകൂർ ആസ്വാദനമാണ്, രണ്ടാമത് ആഗ്രഹം, മൂന്നാമത് പ്രതീക്ഷ, നാലാമത് വേർപാടിന്റെ ദുഃഖം.

വിപ്രലമ്ഭാഭിദാനോ യഃ ശ്രൃങ്ഗാര ഉപചീയതേ । ആലമ്വനവിശേഷൈശ്ച തദ്വിശേഷൈര്ന്നിരന്തരഃ ।। ൩൪൨.

വേർപാടെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ശ്രംഗാരഭാവം, വിവിധ ആശ്രയങ്ങളുടെയും അവയുടെ പ്രത്യേകതകളുടെയും വഴി തുടർച്ചയായി വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഏതേഭ്യോഽന്യതരം ജായമാനസമ്ഭോഗലക്ഷണമ് । വിവര്ത്തതേ ചതുര്ദ്ധൈവ ന ച പ്രാഗതിവര്ത്തതേ ।। ൩൪൨.

ഇവയിൽനിന്ന് ഒന്നോ മറ്റൊന്നോ, സംഗമത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളോടെ ഉദയിക്കുന്നു; ഇത് നാലു വിധത്തിൽ മാറുന്നു, മറ്റുവഴിയില്ല.

സ്ത്രീപുംസയോസ്തദുദയസ്തസ്യ നിര്വിര്ത്തികാരതിഃ । നിഖിലാഃ സാത്ത്വികാസ്തത്ര വൈവര്ണ്യപ്രലയൌ വിനാ ।। ൩൪൨.

സ്ത്രീയും പുരുഷനും തമ്മിൽ ഈ ഭാവം ഉദയിച്ചാൽ, അതിൽ പൂർണ്ണതയുണ്ടാകും; അവിടെ സാത്വികഭാവങ്ങൾ എല്ലാം ഉണ്ടാകും, പക്ഷേ വാടലും ബോധക്ഷയവും ഒഴികെ.

ധര്മ്മാര്ഥകാമമോക്ഷൈശ്ച ശ്രൃങ്ഗാര ഉപചീയതേ । ആലമ്വനവിശേഷൈശ്ച തദ്വിശേഷൈര്ന്നിരന്തരഃ ।। ൩൪൨.

ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവകൊണ്ടും, വിവിധ ആശ്രയങ്ങളുടെയും അവയുടെ പ്രത്യേകതകളുടെയും വഴി ശ്രംഗാരഭാവം വർദ്ധിക്കുന്നു.

ശ്രൃങ്ഗാരം ദ്വിവിധം വിദ്യാദ്വാങ്‌നേപഥ്യക്രിയാത്മകമ് । ഹാസശ്ചതുര്വ്വിധോഽലക്ഷയദന്തഃ സ്മിത ഇതീരിതഃ ।। ൩൪൨.

ശ്രംഗാരഭാവം രണ്ടു വിധമാണ്: വാക്കുകളിലൂടെയും വേഷം-പ്രവൃത്തികളിലൂടെയും. ചിരി നാലു വകയാണ് — സ്മിതം, ഹസിതം, വിഹസിതം, ഉപഹസിതം.

കിഞ്ചില്ലക്ഷിതദന്താഗ്രം ഹസിതം ഫുല്ലലോചനമ് । വിഹസിതം സസ്വനം സ്യാജ്ജിഹ്മോപഹസിതന്തു തത് ।। ൩൪൨.

പല്ലിന്റെ അഗ്രം മാത്രം കാണുന്ന ചെറുചിരി സ്മിതം; വിരിയുന്ന കണ്ണുകളോടെ ചിരിക്കുന്നതു ഹസിതം; ശബ്ദത്തോടെ ചിരിക്കുന്നതു വിഹസിതം; വളഞ്ഞോ പരിഹാസത്തോടെയുള്ള ചിരി ഉപഹസിതം.

സശബ്ദം പാപഹസിതമശബ്ദമതിഹാസിതം । യശ്ചാസൌ കരുണോ നാമ സ രസസ്ത്രിവിധോ ഭവേത് ।। ൩൪൨.

ശബ്ദമുള്ള പാപചിരി, ശബ്ദമില്ലാത്തതാണു അതിചിരി; കരുണയെന്നു പറയുന്ന ഭാവം മൂന്നു വകയാണ്.

ധര്മ്മോപഘാതജശ്ചിത്തവിലാസജനിതസ്തഥാ । ശോകഃ ശോകാദ്ഭവേത് സ്ഥായീകഃ ക്രോധഃ സ്വേദോ രോമാഞ്ചവേപഥുഃ ।। ൩൪൨.

ധർമ്മം നഷ്ടപ്പെടുന്നതിൽ നിന്നോ മനസ്സിന്റെ കളിയിലൂടെയോ ദുഃഖം ഉരുത്തിരിയുന്നു; ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായ ഭാവം, കോപം, വിയർപ്പ്, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.

അങ്കനേപഥ്യവാക്യൈശ്ച രൌദ്രോഽപി ത്രിവിധോ രസഃ । തസ്യ നിര്വര്ത്തകഃ ക്രോധഃ സ്വേദോ രോമാഞ്ചവേപഥുഃ ।। ൩൪൨.

അംഗപ്രവൃത്തി, വേഷം, വാക്കുകൾ എന്നിവയിലൂടെ ക്രോധഭാവം മൂന്നു വിധമാണ്; അതിന്റെ ഉത്ഭവം കോപം, വിയർപ്പ്, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ എന്നിവയാണ്.

ദാനവീരോ ധര്മവീരോ യുദ്ധവീര ഇതി ത്രയമ് । വീരസ്തസ്യ ച നിഷ്പത്തിഹേതുരുത്സാഹ ഇഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

ദാനവീരൻ, ധർമ്മവീരൻ, യുദ്ധവീരൻ എന്നിങ്ങനെ വീരഭാവം മൂന്നു വകയാണ്; അതിന്റെ ഉത്ഭവകാരണം ഉത്സാഹം എന്നാണ് കരുതുന്നത്.

ആരമ്ഭേഷു ഭവേദ്യത്ര വീരമേവാനുവര്ത്തതേ । ഭയാനകോ നാമ രസസ്തസ്യ നിര്വര്തകം ഭയം ।। ൩൪൨.

ആരംഭങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയുള്ളിടത്ത് വീരഭാവം നിലനിൽക്കും; ഭയാനകഭാവത്തിന് ഉത്ഭവം ഭയമാണ്.

ഉദ്വേജനഃ ക്ഷോഭണശ്യ വീഭത്സോ ദ്വിവിധഃ സ്മൃതഃ । ഉദ്വേജനഃ സ്യാത് പ്ലുത്യാദ്യൈഃ ക്ഷോഭണോ രുധിരാദിഭിഃ ।। ൩൪൨.

വികൃതഭാവം രണ്ടുവിധമാണ്: ഉണർത്തുന്നതും കലഹിപ്പിക്കുന്നതും. മലിനതയിലൂടെയാണ് ഉണർത്തൽ, രക്തം പോലുള്ളതിലൂടെയാണ് കലഹം.

ജുഗുപ്സാരമ്ഭികാ തസ്യ സാത്ത്വികാംശോ നിവര്ത്തതേ । കാവ്യശോഭാകരാന് ധര്മ്മാനലങ്കാരാന് പ്രചക്ഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

അവകാശം തുടങ്ങുന്നത് വെറുപ്പിലാണ്; അതിന്റെ സാത്വികഭാഗം ഇല്ലാതാകും; കാവ്യത്തിന് ഭംഗി നൽകുന്ന അലങ്കാരങ്ങൾ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കുന്നു.

അലങ്കരിഷ്ണവസ്തേ ച ശബ്ദമര്ഥമുഭൌ ത്രിധാ । യേ വ്യുത്പത്ത്യാദിനാ ശബ്ദമലങ്കര്ത്തുമിഹ ക്ഷമാഃ ।। ൩൪൨.

വാക്കിനെയും അർത്ഥത്തെയും അലങ്കരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ മൂന്നു വിധത്തിൽ അത് ചെയ്യുന്നു; പഠനം മുതലായവയിലൂടെ വാക്കുകൾ അലങ്കരിക്കാൻ കഴിയുന്നവരാണ് ഇവർ.

ശബ്ദാലങ്കാരമാഹുസ്താന് കാവ്യമീമാംസകാ വിദഃ । ഛായാ മുദ്രാ തഥോക്തിശ്ച യുക്തിര്ഗുമ്ഫനയാ സഹ ।। ൩൪൨.

കാവ്യശാസ്ത്രജ്ഞർ ശബ്ദത്തിന്റെ അലങ്കാരങ്ങൾ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്: ഛായ, മുദ്ര, ഉക്തി, യോഗം, കൂടാതെ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ എന്നിവയാണ്.

വാകോവാക്യമനുപ്രാസശ്ചിത്രം ദുഷ്കരമേവ ച । ക്ഷേയാ നവാലങ്കൃതയഃ ശബ്ദാനാമിത്യസങ്കരാത് ।। ൩൪൨.

അനുപ്രാസം, വാക്യക്രമം, ചിത്രരചന, ദുഷ്കരം എന്നിവ ചേർന്ന് ശബ്ദത്തിന്റെ ഒൻപതു അലങ്കാരങ്ങൾ അറിയേണ്ടതാണ്, തമ്മിൽ കലക്കമില്ലാതെ.

തത്രാന്യോക്തേരനുകൃതിശ്ഛായാ സാപി ചതുര്വ്വിധാ । ലോകച്ഛേകാര്ഭകോക്തീനാമേകോക്തേരനുകാരതഃ ।। ൩൪൨.

അവിടെ മറ്റൊരാളുടെ വാക്കുകൾ അനുകരിക്കുന്നത് ഛായ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അത് നാലു വിധമാണ്: ലോകവാക്ക്, ബാലവാക്ക്, ഒരാളുടെ വാക്ക് എന്നിവയുടെ അനുകരണം.

ആഭാണകോക്തിര്ലോകോക്തിഃ സര്വ്വസാമാന്യ ഏവ താഃ । യാനുധാവതി ലോകോക്തിശ്ഛായാമിച്ഛന്തി താം ബുധാഃ ।। ൩൪൨.

ജനങ്ങൾ പൊതുവായി പറയുന്ന പ്രയോഗങ്ങളാണ് ജനപ്രിയമായ ഉപമകൾ. അത്തരം പ്രയോഗങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ബാധകമാണ്. ബുദ്ധിമാന്മാർ അത്തരം ജനപ്രയോഗങ്ങളുടെ നിഴലിനെ തേടുന്നു.

ഛേകാ വിദഗ്ധാ വൈദഗ്ധയം കലാസു കുശലാ മതിഃ । താമുല്ലിഖന്തീ ഛേകോക്തിശ്ഛായാ കവിഭിരിഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

കലയിലുമുള്ള കഴിവും ചതുരത്വവും ഉള്ള മനസ്സാണ് ചതുരത്വം. അതിൽ നിന്നു ഉദിക്കുന്ന ചതുരമായ പ്രയോഗം കവിൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിഴലാണ്.

അവ്യുത്പന്നോക്തിരഖിലൈരര്ഭകോക്ത്യോപലക്ഷ്യതേ । തേനാര്ഭകോക്തിശ്ഛായാ തന്മാത്രോക്തിമനുകുര്വ്യതീ ।। ൩൪൨.

പൂർണ്ണമായ അറിവില്ലാത്ത, കുട്ടികൾ പറയുന്ന പോലെ ഉള്ള വാക്കുകളാണ് ബാലപ്രയോഗം. അതിന്റെ നിഴൽ അത്തരം കുട്ടികളുടെ ഭാഷയെ മാത്രം അനുകരിക്കുന്നു.

വിപ്ലുതാക്ഷരമശ്ലീലം വചോ മത്തസ്യ താദൃശീ । യാ സാ ഭവതി മത്തോക്തിശ്ഛായോക്താപ്യതിശോഭതേ ।। ൩൪൨.

അക്ഷരക്രമം തെറ്റിയതും അശ്ലീലവുമായ, മദ്യപാനിയുടെ ഭാഷപോലെയുള്ള വാക്കുകളാണ് മദപ്രയോഗം. അതിന്റെ നിഴൽപോലും സംസാരിക്കുമ്പോൾ വളരെ പ്രകാശമാനമാകും.

അഭിപ്രായവിശേഷേണ കവിശക്തിം വിവൃണ്വതീ । മുത്‌പ്രദായിനീതി സാ മുദ്രാ സൈവ ശയ്യാപി നോ മതേ ।। ൩൪൨.

കവിയുടെ പ്രത്യേക ഉദ്ദേശം വെളിപ്പെടുത്തി ആനന്ദം നൽകുന്നതാണ് മുദ്ര. എന്നാൽ ആ മുദ്രയെ ഞങ്ങൾ വിശ്രമസ്ഥലമായി കരുതുന്നില്ല.

ഉക്തിഃ സാ കഥ്യതേ യസ്വാമര്ഥകോഽപ്യുപപത്തിമാന് । ലോകയാത്രാര്ഥവിധിനാ ധിനോതി ഹൃദയം സതാം ।। ൩൪൨.

സ്വന്തമായി അർത്ഥമുള്ളതും യുക്തിയുള്ളതുമായ, ലോകചര്യയുടെ നിയമപ്രകാരം സന്മാർഗ്ഗികൾക്ക് ഹൃദയം സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതുമായ പ്രയോഗം തന്നെയാണ് ഉക്തി.