അഗ്നിപുരാണമ്

ലലിതഞ്ചേതി വിജ്ഞേയം ത്രയോദശവിധം ശിരഃ । ഭ്രൂകര്മ്മ സപ്തധാ ജ്ഞേയം പാതനം ഭ്രൂകുടീമുഖം ।। ൩൪൧.

ഇങ്ങനെ തലയിൽ പതിമൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള ചലനങ്ങളുണ്ട് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഭ്രൂവിന്റെ പ്രവർത്തികൾ ഏഴുവിധമാണ്: താഴ്ത്തൽ, കോപം കാണിക്കൽ, മറ്റ് ഭാവങ്ങൾ എന്നിവ.

ദൃഷ്ടിസ്ത്രിധാ രസസ്ഥായിസഞ്ചാരിപ്രതിബന്ധനാ । ഷട്‌ത്രിംശദ്‌ഭേദവിധുരാ രസജാ തത്ര ചാഷ്ടധാ ।। ൩൪൧.

കണ്ണോട്ടം മൂന്നു വിധമാണ്: സ്ഥിരമായ ഭാവം, ചലിക്കുന്ന ഭാവം, തടസ്സപ്പെട്ട ഭാവം. ഭാവപ്രകടനങ്ങൾ മുപ്പത്താറ് വിധമാണ്, അതിൽ എട്ട് ഭാവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവയും ഉണ്ട്.

നവധാ താരകാകര്മ്മ ഭ്രമണഞ്ചലനാദികം । ഷോढ़ാ ച നാസികാ ജ്ഞേയാ നിശ്വാസോ നവദാ മതഃ ।। ൩൪൧.

കണ്ണ് കുരുവിന്റെ പ്രവർത്തി ഒമ്പതുവിധമാണ്: ചുറ്റൽ, ചലനം തുടങ്ങിയവ. മൂക്കിന് പതിനാറ് വിധം പ്രവർത്തിയുണ്ട്. ശ്വാസം പുറത്തുവിടൽ ഒമ്പതുവിധമാണ്.

ഷോഢൌഷ്ഠകര്മ്മകം പാപം സപ്തധാ ചിവുകക്രിയാ । കലുഷാദിമുഖം ഷോढ़ാ ഗ്രീവാ നവവിധാ സ്മൃതാ ।। ൩൪൧.

തൊണ്ടയുടെ പ്രവർത്തി ആറുവിധമാണ്, നാവിന്റെ ചലനം ഏഴുവിധം. വായ്, മലിനതയോടെ തുടങ്ങുന്നവ, ആറുവിധം. കഴുത്ത് ഒമ്പതുവിധം എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

അസംയുതഃ സംയുതശ്ച ഭൂമ്നാ ഹസ്തഃ പ്രമുച്യതേ । പതാകസ്ത്രിപതാകശ്ച തഥാ വൈ കര്ത്തരീമുഖഃ ।। ൩൪൧.

കൈകൾ രണ്ട് വിധത്തിൽ പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു: ചേർക്കാത്തത്, ചേർത്തത്, പല രൂപങ്ങളിലും. പതാക, ത്രിപതാക, കർത്തരീമുഖം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

അര്ദ്ധചന്ദ്രോത്കരാലശ്ച ശുക്തുണ്ഡസ്തഥൈവ ച । മുഷ്ടിശ്ച ശിഖരശ്ചൈവ കപിത്ഥഃ ഖേടകാമുഖഃ ।। ൩൪൧.

അർദ്ധചന്ദ്രം, ഉത്കരാളം, ശുകതുണ്ടം, മുഷ്ടി, ശിഖരം, കപിത്തം, ഖേടകാമുഖം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

സൂച്യാസ്യഃ പദ്മകോഷോ ഹി ശിരാഃ സമൃഗശീര്ഷകാഃ । കാംമൂലകാലപദ്മൌ ച ചതുരഭ്രമരൌ തഥാ ।। ൩൪൧.

സൂച്യാസ്യം, പദ്മകോശം, ശിരാ, മൃഗശീർഷം, കാമ്മൂലം, ആലപദ്മം, നാലു ഭ്രമരങ്ങൾ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ഹംസാസ്യഹംസപക്ഷൌ ച സന്ദംശമുകുലൌ തഥാ । ഉര്ണനാഭസ്താത്രചൂഡശ്ചതുര്വിംശതിരിത്യമീ ।। ൩൪൧.

ഹംസാസ്യം, ഹംസപക്ഷം, സന്ധംശം, മുകുലം, ഊർണനാഭം, താത്രചൂഡം—ഇവ ഇരുപത്തിനാലാണ്.

അസംയുതകരാഃ പ്രോക്താഃ സംയുതാസ്തു ത്രയോദശ । അഞ്ജലിശ്ച കപോതശ്ച കര്കടഃ സ്വസ്തികസ്തഥാ ।। ൩൪൧.

ഇവ ചേർക്കാത്ത കൈമുദ്രകൾ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ചേർത്തത് പതിമൂന്നാണ്: അഞ്ജലി, കപോതം, കർക്കടകം, സ്വസ്തികം,

കടകോ വര്ദ്ധമാനശ്ചാപ്യസങ്ഗോ നിഷധസ്തഥാ । ദോലഃ പുഷ്പപുടശ്ചൈവ തഥാ മകര ഏവ ച ।। ൩൪൧.

കടകം, വർദ്ധമാനം, അസംഗം, നിഷധം, ദോലം, പുഷ്പപുടം, മകരം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ഗജദന്തോ വഹിസ്തമ്ഭോ വര്ദ്ധമാനോഽപരേ കരാഃ । ഉരഃ പഞ്ചവിധം സ്യാത്തു ആഭുഗ്നനര്ത്തനാദികമ് ।। ൩൪൧.

ഗജദന്തം, വഹിസ്ഥംഭം, വർദ്ധമാനം—ഇവയും മറ്റു കൈമുദ്രകളാണ്. നെഞ്ച് അഞ്ചുവിധമാണ്: ആലിംഗനം, നൃത്തം തുടങ്ങിയവ.

ഉദരന്ദുരതിക്ഷാമം ഖണ്ഡം പൂര്ണമിതി ത്രിധാ । പാര്ശ്വയോഃ പഞ്ചകര്മ്മാണി ജങ്ഘാകര്മ ച പഞ്ചവാ ।। ൩൪൧.

വയറ് മൂന്നു വിധമാണ്: താഴ്ന്നത്, ക്ഷീണിച്ചത്, നിറഞ്ഞത്. ഇരുവശങ്ങൾക്ക് അഞ്ചു പ്രവർത്തികൾ ഉണ്ട്; തൊണ്ടയുടെ പ്രവർത്തിയും അഞ്ചാണ്.

അഗ്നിരുവാച ആഭിമുഖ്യന്നയന്നര്ഥാന്വിജ്ഞേയോഽഭിനയോ ബുധൈഃ । ചതുര്ദ്ധാ സമ്ഭവഃ സത്ത്വാവാഗങ്ഗാഹരണാശ്രയഃ ।। ൩൪൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നേരിട്ട് അർത്ഥങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതാണു അഭിനയം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ മനസ്സിലാക്കണം. അതിന് നാലു രൂപങ്ങളുണ്ട്: ഭാവം, വാക്ക്, ശരീരം, അലങ്കാരം.

സ്തമ്ഭാദിഃ സാത്ത്വികോ വാഗാരമ്ഭോ വാചിക ആങ്ഗികഃ । ശരീരാരമ്ഭ ആഹാര്യ്യോ ബുദ്ധ്യാരമ്ഭപ്രവൃത്തയഃ ।। ൩൪൨.

സാത്വികം നില്ക്കലിൽ തുടങ്ങുന്നു, വാചികം വാക്കിൽ, ആംഗികം ശരീരചലനത്തിൽ, ആഹാര്യം ബുദ്ധിയുടെ പ്രവർത്തിയിൽ ആരംഭിക്കുന്നു.

രസാദിവിനിയോഗോഽഥ കഥ്യതേ ഹ്യഭിമാനതഃ । തമന്തരേണ സര്വ്വേഷാമപാര്ഥൈവ സ്വതന്ത്രതാ ।। ൩൪൨.

രസം തുടങ്ങിയവയുടെ പ്രയോഗം അഹങ്കാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പറയുന്നത്; അതില്ലാതെ എല്ലാം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല.

സമ്ഭോഗോ വിപ്രലമ്ഭശ്ച ശ്രൃങ്ഗാരഃ സ ചതുര്വിധഃ । പൂര്വ്വാനുരാഗമാനാഖ്യഃ പ്രവാസകരുണാത്മകഃ ।। ൩൪൨.

സമ്മേളനവും വേർപാടും ചേർന്ന്, ഈ ശ്രംഗാരഭാവം നാലു വകഭേദങ്ങളാണ്. ആദ്യം മുൻകൂർ ആസ്വാദനമാണ്, രണ്ടാമത് ആഗ്രഹം, മൂന്നാമത് പ്രതീക്ഷ, നാലാമത് വേർപാടിന്റെ ദുഃഖം.

വിപ്രലമ്ഭാഭിദാനോ യഃ ശ്രൃങ്ഗാര ഉപചീയതേ । ആലമ്വനവിശേഷൈശ്ച തദ്വിശേഷൈര്ന്നിരന്തരഃ ।। ൩൪൨.

വേർപാടെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ശ്രംഗാരഭാവം, വിവിധ ആശ്രയങ്ങളുടെയും അവയുടെ പ്രത്യേകതകളുടെയും വഴി തുടർച്ചയായി വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഏതേഭ്യോഽന്യതരം ജായമാനസമ്ഭോഗലക്ഷണമ് । വിവര്ത്തതേ ചതുര്ദ്ധൈവ ന ച പ്രാഗതിവര്ത്തതേ ।। ൩൪൨.

ഇവയിൽനിന്ന് ഒന്നോ മറ്റൊന്നോ, സംഗമത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളോടെ ഉദയിക്കുന്നു; ഇത് നാലു വിധത്തിൽ മാറുന്നു, മറ്റുവഴിയില്ല.

സ്ത്രീപുംസയോസ്തദുദയസ്തസ്യ നിര്വിര്ത്തികാരതിഃ । നിഖിലാഃ സാത്ത്വികാസ്തത്ര വൈവര്ണ്യപ്രലയൌ വിനാ ।। ൩൪൨.

സ്ത്രീയും പുരുഷനും തമ്മിൽ ഈ ഭാവം ഉദയിച്ചാൽ, അതിൽ പൂർണ്ണതയുണ്ടാകും; അവിടെ സാത്വികഭാവങ്ങൾ എല്ലാം ഉണ്ടാകും, പക്ഷേ വാടലും ബോധക്ഷയവും ഒഴികെ.

ധര്മ്മാര്ഥകാമമോക്ഷൈശ്ച ശ്രൃങ്ഗാര ഉപചീയതേ । ആലമ്വനവിശേഷൈശ്ച തദ്വിശേഷൈര്ന്നിരന്തരഃ ।। ൩൪൨.

ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവകൊണ്ടും, വിവിധ ആശ്രയങ്ങളുടെയും അവയുടെ പ്രത്യേകതകളുടെയും വഴി ശ്രംഗാരഭാവം വർദ്ധിക്കുന്നു.

ശ്രൃങ്ഗാരം ദ്വിവിധം വിദ്യാദ്വാങ്‌നേപഥ്യക്രിയാത്മകമ് । ഹാസശ്ചതുര്വ്വിധോഽലക്ഷയദന്തഃ സ്മിത ഇതീരിതഃ ।। ൩൪൨.

ശ്രംഗാരഭാവം രണ്ടു വിധമാണ്: വാക്കുകളിലൂടെയും വേഷം-പ്രവൃത്തികളിലൂടെയും. ചിരി നാലു വകയാണ് — സ്മിതം, ഹസിതം, വിഹസിതം, ഉപഹസിതം.

കിഞ്ചില്ലക്ഷിതദന്താഗ്രം ഹസിതം ഫുല്ലലോചനമ് । വിഹസിതം സസ്വനം സ്യാജ്ജിഹ്മോപഹസിതന്തു തത് ।। ൩൪൨.

പല്ലിന്റെ അഗ്രം മാത്രം കാണുന്ന ചെറുചിരി സ്മിതം; വിരിയുന്ന കണ്ണുകളോടെ ചിരിക്കുന്നതു ഹസിതം; ശബ്ദത്തോടെ ചിരിക്കുന്നതു വിഹസിതം; വളഞ്ഞോ പരിഹാസത്തോടെയുള്ള ചിരി ഉപഹസിതം.

സശബ്ദം പാപഹസിതമശബ്ദമതിഹാസിതം । യശ്ചാസൌ കരുണോ നാമ സ രസസ്ത്രിവിധോ ഭവേത് ।। ൩൪൨.

ശബ്ദമുള്ള പാപചിരി, ശബ്ദമില്ലാത്തതാണു അതിചിരി; കരുണയെന്നു പറയുന്ന ഭാവം മൂന്നു വകയാണ്.

ധര്മ്മോപഘാതജശ്ചിത്തവിലാസജനിതസ്തഥാ । ശോകഃ ശോകാദ്ഭവേത് സ്ഥായീകഃ ക്രോധഃ സ്വേദോ രോമാഞ്ചവേപഥുഃ ।। ൩൪൨.

ധർമ്മം നഷ്ടപ്പെടുന്നതിൽ നിന്നോ മനസ്സിന്റെ കളിയിലൂടെയോ ദുഃഖം ഉരുത്തിരിയുന്നു; ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായ ഭാവം, കോപം, വിയർപ്പ്, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.

അങ്കനേപഥ്യവാക്യൈശ്ച രൌദ്രോഽപി ത്രിവിധോ രസഃ । തസ്യ നിര്വര്ത്തകഃ ക്രോധഃ സ്വേദോ രോമാഞ്ചവേപഥുഃ ।। ൩൪൨.

അംഗപ്രവൃത്തി, വേഷം, വാക്കുകൾ എന്നിവയിലൂടെ ക്രോധഭാവം മൂന്നു വിധമാണ്; അതിന്റെ ഉത്ഭവം കോപം, വിയർപ്പ്, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ എന്നിവയാണ്.

ദാനവീരോ ധര്മവീരോ യുദ്ധവീര ഇതി ത്രയമ് । വീരസ്തസ്യ ച നിഷ്പത്തിഹേതുരുത്സാഹ ഇഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

ദാനവീരൻ, ധർമ്മവീരൻ, യുദ്ധവീരൻ എന്നിങ്ങനെ വീരഭാവം മൂന്നു വകയാണ്; അതിന്റെ ഉത്ഭവകാരണം ഉത്സാഹം എന്നാണ് കരുതുന്നത്.

ആരമ്ഭേഷു ഭവേദ്യത്ര വീരമേവാനുവര്ത്തതേ । ഭയാനകോ നാമ രസസ്തസ്യ നിര്വര്തകം ഭയം ।। ൩൪൨.

ആരംഭങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയുള്ളിടത്ത് വീരഭാവം നിലനിൽക്കും; ഭയാനകഭാവത്തിന് ഉത്ഭവം ഭയമാണ്.

ഉദ്വേജനഃ ക്ഷോഭണശ്യ വീഭത്സോ ദ്വിവിധഃ സ്മൃതഃ । ഉദ്വേജനഃ സ്യാത് പ്ലുത്യാദ്യൈഃ ക്ഷോഭണോ രുധിരാദിഭിഃ ।। ൩൪൨.

വികൃതഭാവം രണ്ടുവിധമാണ്: ഉണർത്തുന്നതും കലഹിപ്പിക്കുന്നതും. മലിനതയിലൂടെയാണ് ഉണർത്തൽ, രക്തം പോലുള്ളതിലൂടെയാണ് കലഹം.

ജുഗുപ്സാരമ്ഭികാ തസ്യ സാത്ത്വികാംശോ നിവര്ത്തതേ । കാവ്യശോഭാകരാന് ധര്മ്മാനലങ്കാരാന് പ്രചക്ഷ്യതേ ।। ൩൪൨.

അവകാശം തുടങ്ങുന്നത് വെറുപ്പിലാണ്; അതിന്റെ സാത്വികഭാഗം ഇല്ലാതാകും; കാവ്യത്തിന് ഭംഗി നൽകുന്ന അലങ്കാരങ്ങൾ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കുന്നു.