അഗ്നിപുരാണമ്

താപസാദേഃ പ്രഹസനം പരിഹാസപരം വചഃ । മായേന്ദ്രജാലയുദ്ധാദിബഹുലാരഭടീ സ്മൃതാ ।। ൩൪൦.

തപസ്സുകാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും തമാശയുള്ള സംസാരമാണ് പ്രഹസനം; മായാജാലം, യുദ്ധം തുടങ്ങിയവയാൽ സമൃദ്ധമായതാണ് ആരഭട്ടി ശൈലി.

സങ്‌ക്ഷിപ്തകാരപാതൌ ച വസ്തൂത്ഥാപനമേവ ച ।। ൩൪൦.

കൂടാതെ സംക്ഷിപ്തകാരപാതവും, വിഷയം സ്ഥാപിക്കുന്നതും ഉൾപ്പെടുന്നു.

അഗ്നിരുവാച ചേഷ്ടാവിശേഷമപ്യങ്ഗപ്രത്യങ്ഗേ കര്മ്മ ചാനയോഃ । ശരീരാരമ്ഭമിച്ഛന്തി പ്രായഃ പൂര്വ്വോഽവലാശ്രയഃ ।। ൩൪൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അവയവങ്ങളുടെയും അവയുടെ ഭാഗങ്ങളുടെയും പ്രത്യേക ചലനങ്ങളും പ്രവർത്തികളും ശരീരചലനങ്ങൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; സാധാരണയായി തുടക്കം ഉപരിതല ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നാണ്.

ലീലാ വിലാസോ വിച്ഛിത്തിര്വിഭ്രമം കിലകിഞ്ചിതം । മോട്ടായിതം കുട്ടമിതം വിവ്വോകോ ലലിതന്തഥാ ।। ൩൪൧.

ലീല, വിനോദം, വൈവിധ്യം, ആശയക്കുഴപ്പം, കിലകിഞ്ചിതം, മൊട്ടായിതം, കുട്ടമിതം, വിവ്വോകം, ലളിതം എന്നിവയാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.

വികൃതം ക്രീड़ിതം കേലിരിതി ദ്വാദശധൈവ സഃ । ലീലേഷ്ടജനചേഷ്ടാനുകരണം സംവൃതക്ഷയേ ।। ൩൪൧.

വികൃതം, ക്രൂരമായത്, കളി എന്നിങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടാണ്; കളിയുള്ളവരുടെ ചലനങ്ങൾ അനുകരിക്കുന്നത്, പ്രവർത്തി മറച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്നപ്പോൾ ഉൾപ്പെടുന്നു.

വിശേഷാന് ദര്ശയന് കിഞ്ചിദ്വിലാസഃ സദ്ഭിരിഷ്യതേ । ഹസിതക്രന്ദിതാദീനാം സങ്കരഃ കിലകിഞ്ചിതം ।। ൩൪൧.

ചില പ്രത്യേകതകൾ കാണിക്കുന്നത് ജ്ഞാനികൾക്ക് വിനോദം എന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്; ചിരി, കരയൽ തുടങ്ങിയവയുടെ കലവറയാണ് കിലകിഞ്ചിതം.

വികാരഃ കോപി വിവ്വോകോ ലലിതം സൌകുമാര്യ്യതഃ । ശിരഃ പാണിരുപഃ പാര്ശ്വങ്ഗടിരങ്‌ഘ്രിരിതി ക്രമാത് ।। ൩൪൧.

വികാരമെന്നത് ഒരു മാറ്റമാണ്; വിവ്വോകവും ലളിതവും സൗമ്യത കൊണ്ടാണ്; തല, കൈ, വശം, അര, കാൽ എന്നിങ്ങനെയാണ് ക്രമം.

അങ്ഗനി ഭ്രൂലതാദീനി പ്രത്യങ്ഗാന്യഭിജാനതേ । അഡ്ഗപ്രത്യങ്ഗയോഃ കര്മ്മ പ്രയലജനിതം വിനാ ।। ൩൪൧.

കണ്ണ്‌ഭ്രൂ എന്നിവയും അവയുടെ അനുബന്ധങ്ങളായ അവയവങ്ങളും മനുഷ്യർ തിരിച്ചറിയുന്നു; പക്ഷേ, അവയവങ്ങളുടെയും അനുബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തികൾ ഉദ്ദേശപൂർവ്വമായ അഭ്യാസം ഇല്ലാതെ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.

ന പ്രയോഗഃ ക്കചിന്മുഖ്യന്തിരശ്ചീനഞ്ച തത് ക്കചിച് । ആകമ്പിതം കമ്പിതഞ്ച൧ ധൂതം വിധൂതമേവ ച ।। ൩൪൧.

പ്രധാനമായ പ്രയോഗം എവിടെയും ഉണ്ടാകുന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ അതു വക്രമായി കാണാം. വിറയൽ, ചലനം, കുലുക്കൽ, ശക്തമായ കുലുക്കൽ എന്നിവയും ഇവിടെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പരിവാഹിനമാധൂതമവധൂതമഥാചിതം । നികുഞ്ചിതം പരവൃത്തമുത്‌ക്ഷിപ്തഞ്ചാപ്യധോഗതമ് ।। ൩൪൧.

വീണൊഴുകൽ, മൃദുവായ കുലുക്കൽ, ശക്തമായ കുലുക്കൽ, കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ, ചുരുങ്ങൽ, തിരിഞ്ഞുപോകൽ, ഉയർത്തൽ, താഴ്ത്തൽ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ലലിതഞ്ചേതി വിജ്ഞേയം ത്രയോദശവിധം ശിരഃ । ഭ്രൂകര്മ്മ സപ്തധാ ജ്ഞേയം പാതനം ഭ്രൂകുടീമുഖം ।। ൩൪൧.

ഇങ്ങനെ തലയിൽ പതിമൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള ചലനങ്ങളുണ്ട് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഭ്രൂവിന്റെ പ്രവർത്തികൾ ഏഴുവിധമാണ്: താഴ്ത്തൽ, കോപം കാണിക്കൽ, മറ്റ് ഭാവങ്ങൾ എന്നിവ.

ദൃഷ്ടിസ്ത്രിധാ രസസ്ഥായിസഞ്ചാരിപ്രതിബന്ധനാ । ഷട്‌ത്രിംശദ്‌ഭേദവിധുരാ രസജാ തത്ര ചാഷ്ടധാ ।। ൩൪൧.

കണ്ണോട്ടം മൂന്നു വിധമാണ്: സ്ഥിരമായ ഭാവം, ചലിക്കുന്ന ഭാവം, തടസ്സപ്പെട്ട ഭാവം. ഭാവപ്രകടനങ്ങൾ മുപ്പത്താറ് വിധമാണ്, അതിൽ എട്ട് ഭാവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവയും ഉണ്ട്.

നവധാ താരകാകര്മ്മ ഭ്രമണഞ്ചലനാദികം । ഷോढ़ാ ച നാസികാ ജ്ഞേയാ നിശ്വാസോ നവദാ മതഃ ।। ൩൪൧.

കണ്ണ് കുരുവിന്റെ പ്രവർത്തി ഒമ്പതുവിധമാണ്: ചുറ്റൽ, ചലനം തുടങ്ങിയവ. മൂക്കിന് പതിനാറ് വിധം പ്രവർത്തിയുണ്ട്. ശ്വാസം പുറത്തുവിടൽ ഒമ്പതുവിധമാണ്.

ഷോഢൌഷ്ഠകര്മ്മകം പാപം സപ്തധാ ചിവുകക്രിയാ । കലുഷാദിമുഖം ഷോढ़ാ ഗ്രീവാ നവവിധാ സ്മൃതാ ।। ൩൪൧.

തൊണ്ടയുടെ പ്രവർത്തി ആറുവിധമാണ്, നാവിന്റെ ചലനം ഏഴുവിധം. വായ്, മലിനതയോടെ തുടങ്ങുന്നവ, ആറുവിധം. കഴുത്ത് ഒമ്പതുവിധം എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

അസംയുതഃ സംയുതശ്ച ഭൂമ്നാ ഹസ്തഃ പ്രമുച്യതേ । പതാകസ്ത്രിപതാകശ്ച തഥാ വൈ കര്ത്തരീമുഖഃ ।। ൩൪൧.

കൈകൾ രണ്ട് വിധത്തിൽ പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു: ചേർക്കാത്തത്, ചേർത്തത്, പല രൂപങ്ങളിലും. പതാക, ത്രിപതാക, കർത്തരീമുഖം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

അര്ദ്ധചന്ദ്രോത്കരാലശ്ച ശുക്തുണ്ഡസ്തഥൈവ ച । മുഷ്ടിശ്ച ശിഖരശ്ചൈവ കപിത്ഥഃ ഖേടകാമുഖഃ ।। ൩൪൧.

അർദ്ധചന്ദ്രം, ഉത്കരാളം, ശുകതുണ്ടം, മുഷ്ടി, ശിഖരം, കപിത്തം, ഖേടകാമുഖം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

സൂച്യാസ്യഃ പദ്മകോഷോ ഹി ശിരാഃ സമൃഗശീര്ഷകാഃ । കാംമൂലകാലപദ്മൌ ച ചതുരഭ്രമരൌ തഥാ ।। ൩൪൧.

സൂച്യാസ്യം, പദ്മകോശം, ശിരാ, മൃഗശീർഷം, കാമ്മൂലം, ആലപദ്മം, നാലു ഭ്രമരങ്ങൾ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ഹംസാസ്യഹംസപക്ഷൌ ച സന്ദംശമുകുലൌ തഥാ । ഉര്ണനാഭസ്താത്രചൂഡശ്ചതുര്വിംശതിരിത്യമീ ।। ൩൪൧.

ഹംസാസ്യം, ഹംസപക്ഷം, സന്ധംശം, മുകുലം, ഊർണനാഭം, താത്രചൂഡം—ഇവ ഇരുപത്തിനാലാണ്.

അസംയുതകരാഃ പ്രോക്താഃ സംയുതാസ്തു ത്രയോദശ । അഞ്ജലിശ്ച കപോതശ്ച കര്കടഃ സ്വസ്തികസ്തഥാ ।। ൩൪൧.

ഇവ ചേർക്കാത്ത കൈമുദ്രകൾ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ചേർത്തത് പതിമൂന്നാണ്: അഞ്ജലി, കപോതം, കർക്കടകം, സ്വസ്തികം,

കടകോ വര്ദ്ധമാനശ്ചാപ്യസങ്ഗോ നിഷധസ്തഥാ । ദോലഃ പുഷ്പപുടശ്ചൈവ തഥാ മകര ഏവ ച ।। ൩൪൧.

കടകം, വർദ്ധമാനം, അസംഗം, നിഷധം, ദോലം, പുഷ്പപുടം, മകരം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ഗജദന്തോ വഹിസ്തമ്ഭോ വര്ദ്ധമാനോഽപരേ കരാഃ । ഉരഃ പഞ്ചവിധം സ്യാത്തു ആഭുഗ്നനര്ത്തനാദികമ് ।। ൩൪൧.

ഗജദന്തം, വഹിസ്ഥംഭം, വർദ്ധമാനം—ഇവയും മറ്റു കൈമുദ്രകളാണ്. നെഞ്ച് അഞ്ചുവിധമാണ്: ആലിംഗനം, നൃത്തം തുടങ്ങിയവ.

ഉദരന്ദുരതിക്ഷാമം ഖണ്ഡം പൂര്ണമിതി ത്രിധാ । പാര്ശ്വയോഃ പഞ്ചകര്മ്മാണി ജങ്ഘാകര്മ ച പഞ്ചവാ ।। ൩൪൧.

വയറ് മൂന്നു വിധമാണ്: താഴ്ന്നത്, ക്ഷീണിച്ചത്, നിറഞ്ഞത്. ഇരുവശങ്ങൾക്ക് അഞ്ചു പ്രവർത്തികൾ ഉണ്ട്; തൊണ്ടയുടെ പ്രവർത്തിയും അഞ്ചാണ്.

അഗ്നിരുവാച ആഭിമുഖ്യന്നയന്നര്ഥാന്വിജ്ഞേയോഽഭിനയോ ബുധൈഃ । ചതുര്ദ്ധാ സമ്ഭവഃ സത്ത്വാവാഗങ്ഗാഹരണാശ്രയഃ ।। ൩൪൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നേരിട്ട് അർത്ഥങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതാണു അഭിനയം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ മനസ്സിലാക്കണം. അതിന് നാലു രൂപങ്ങളുണ്ട്: ഭാവം, വാക്ക്, ശരീരം, അലങ്കാരം.

സ്തമ്ഭാദിഃ സാത്ത്വികോ വാഗാരമ്ഭോ വാചിക ആങ്ഗികഃ । ശരീരാരമ്ഭ ആഹാര്യ്യോ ബുദ്ധ്യാരമ്ഭപ്രവൃത്തയഃ ।। ൩൪൨.

സാത്വികം നില്ക്കലിൽ തുടങ്ങുന്നു, വാചികം വാക്കിൽ, ആംഗികം ശരീരചലനത്തിൽ, ആഹാര്യം ബുദ്ധിയുടെ പ്രവർത്തിയിൽ ആരംഭിക്കുന്നു.

രസാദിവിനിയോഗോഽഥ കഥ്യതേ ഹ്യഭിമാനതഃ । തമന്തരേണ സര്വ്വേഷാമപാര്ഥൈവ സ്വതന്ത്രതാ ।। ൩൪൨.

രസം തുടങ്ങിയവയുടെ പ്രയോഗം അഹങ്കാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പറയുന്നത്; അതില്ലാതെ എല്ലാം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല.

സമ്ഭോഗോ വിപ്രലമ്ഭശ്ച ശ്രൃങ്ഗാരഃ സ ചതുര്വിധഃ । പൂര്വ്വാനുരാഗമാനാഖ്യഃ പ്രവാസകരുണാത്മകഃ ।। ൩൪൨.

സമ്മേളനവും വേർപാടും ചേർന്ന്, ഈ ശ്രംഗാരഭാവം നാലു വകഭേദങ്ങളാണ്. ആദ്യം മുൻകൂർ ആസ്വാദനമാണ്, രണ്ടാമത് ആഗ്രഹം, മൂന്നാമത് പ്രതീക്ഷ, നാലാമത് വേർപാടിന്റെ ദുഃഖം.

വിപ്രലമ്ഭാഭിദാനോ യഃ ശ്രൃങ്ഗാര ഉപചീയതേ । ആലമ്വനവിശേഷൈശ്ച തദ്വിശേഷൈര്ന്നിരന്തരഃ ।। ൩൪൨.

വേർപാടെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ശ്രംഗാരഭാവം, വിവിധ ആശ്രയങ്ങളുടെയും അവയുടെ പ്രത്യേകതകളുടെയും വഴി തുടർച്ചയായി വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഏതേഭ്യോഽന്യതരം ജായമാനസമ്ഭോഗലക്ഷണമ് । വിവര്ത്തതേ ചതുര്ദ്ധൈവ ന ച പ്രാഗതിവര്ത്തതേ ।। ൩൪൨.

ഇവയിൽനിന്ന് ഒന്നോ മറ്റൊന്നോ, സംഗമത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളോടെ ഉദയിക്കുന്നു; ഇത് നാലു വിധത്തിൽ മാറുന്നു, മറ്റുവഴിയില്ല.

സ്ത്രീപുംസയോസ്തദുദയസ്തസ്യ നിര്വിര്ത്തികാരതിഃ । നിഖിലാഃ സാത്ത്വികാസ്തത്ര വൈവര്ണ്യപ്രലയൌ വിനാ ।। ൩൪൨.

സ്ത്രീയും പുരുഷനും തമ്മിൽ ഈ ഭാവം ഉദയിച്ചാൽ, അതിൽ പൂർണ്ണതയുണ്ടാകും; അവിടെ സാത്വികഭാവങ്ങൾ എല്ലാം ഉണ്ടാകും, പക്ഷേ വാടലും ബോധക്ഷയവും ഒഴികെ.