അഗ്നിപുരാണമ്

തസ്യ ഭേദാസ്ത്രയസ്തേ ച രീതിവൃത്തിപ്രവൃത്തയഃ ।। ൩൩൯.

ഇതിന്റെ മൂന്ന് വകഭേദങ്ങൾ ഉണ്ട്: ശൈലി, രീതിയും, പ്രവർത്തനരീതിയും.

അഗ്നിരുവാച വാഗ്വിദ്യാസമ്പ്രതിജ്ഞനേ രീതിഃ സാപി ചതുര്വിധാ । പാഞ്ചലീ ഗൌड़ദേശീയാ വൈദര്ഭീ ലാടജാ തഥാ ।। ൩൪൦.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വാക്കിന്റെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും അവതരണത്തിൽ ശൈലി നാലു തരമുണ്ട്: പാഞ്ചാലി, ഗൗഡീ, വൈദർഭി, ലാട്ടി എന്നിങ്ങനെ.

ഉപചാരയുതാ മൃദ്വീ പാഞ്ചാലീ ഹ്രസ്വവിഗ്രഹാ । അനവസ്ഥിതസന്ദര്ഭാ ഗൌഡീയാ ദീര്ഘവിഗ്രഹാ ।। ൩൪൦.

പാഞ്ചാലി ശൈലി മൃദുവും അലങ്കാരപൂർണ്ണവും ചുരുങ്ങിയ വാക്യങ്ങളുമാണ്; ഗൗഡീ ശൈലി സ്ഥിരതയില്ലാത്ത സന്ദർഭവും നീണ്ട വാക്യങ്ങളുമാണ്.

ഉപചാരൈര്ന്ന ബഹുഭിരുപചാരൈര്വിവര്ജ്ജിതാ । നാതികോമലസന്ദര്ഭാ വൈദര്ഭീ മുക്തവിംഗ്രഹാ ।। ൩൪൦.

വൈദർഭി ശൈലി വളരെ അധികം അലങ്കാരങ്ങളില്ലാത്തതും, അതിനൊപ്പമല്ലാതെയും, അത്ര മൃദുവല്ലാത്തതും, സ്വതന്ത്രമായ ഘടനയുമാണ്.

ലാജീയാ സ്ഫുജസന്ദര്ഭാ നാതിവിസ്ഫുരവിഗ്രാഹാ । പരിത്യക്താപി ഭൂയോഭിരുപചാരൈരുദാഹൃതാ ।। ൩൪൦.

ലാട്ടി ശൈലി സുതാര്യമായ സന്ദർഭവും അത്രയും വിപുലമായ ഘടനയില്ലാത്തതും, ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ അലങ്കാരങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചും കാണപ്പെടുന്നു.

ക്രിയാസ്വവിഷമാ വൃത്തിര്ഭാരത്യാരഭടീ തഥാ । കൌശികീ സാത്വതീ ചൈതി സാ ചതുര്ദ്ധാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ।। ൩൪൦.

പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ രീതിക്ക് അസമത്വം ഇല്ല; ഭാരതി, ആരഭട്ടി, കൗശികി, സാത്വതി എന്നിങ്ങനെ നാലു രീതികൾ സ്ഥാപിതമാണ്.

വാക്‌പ്രധാനാ നരപ്രായാ സ്ത്രീയുക്താ പ്രാകൃതോക്തിതാ । ഭരതേന പ്രണീതത്വാത് ഭാരതീ രീതിരുച്യതേ ।। ൩൪൦.

ഭാരതി ശൈലി വാക്ക് പ്രധാനമായതും, പുരുഷന്മാർ കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നതും, ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീകളും ഉപയോഗിക്കുന്നതും, പ്രാകൃത ഭാഷയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുമാണ്; ഭാരതൻ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ അതിന് ഭാരതി എന്ന പേരുണ്ട്.

ചത്വാര്യ്യങ്ഗാനി ഭാരത്യാ വീഥീ പ്രഹസനന്തഥാ । പ്രസ്താവനാ നാടകാദേര്വ്വീഥ്യങ്ഗാശ്ച ത്രയോദശ ।। ൩൪൦.

ഭാരതി ശൈലിക്ക് നാല് അംശങ്ങൾ ഉണ്ട്: വീഥി, പ്രഹസനം തുടങ്ങിയവ; നാടകത്തിന്റെ അവതാരികയും, വീഥിയുടെ പതിമൂന്ന് ഭാഗങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഉദ്‌ഘാതകം തഥൈവ സ്യാല്ലപിതം സ്യാദ്‌ദ്വിതീയകമ് । അസത്പ്രലാപോ വാക്‌ശ്രേണീ നാംനികാ വിപണന്തഥാ ।। ൩൪൦.

അവയിൽ: ഉദ്ഘാതകം, രണ്ടാം സ്ഥാനത്ത് ലപിതം, അസത്പ്രലാപം, വാക്ശ്രേണി, നാമ്നിക, വിപണ എന്നിങ്ങനെയാണ്.

വ്യാഹാരസ്രിമതഞ്ചൈവ ഛലാവസ്കന്ദിതേ തഥാ । ഗണ്ഡോഽഥ മൃദവശ്ചൈവ ത്രയോദശമഥാചിതമ് ।। ൩൪൦.

കൂടാതെ വ്യാഹാര, ശ്രീമതം, ചലാവസ്കന്ദിതം, ഗണ്ഡം, മൃദവം, പതിമൂന്നാമത്തേത് ആചിതം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

താപസാദേഃ പ്രഹസനം പരിഹാസപരം വചഃ । മായേന്ദ്രജാലയുദ്ധാദിബഹുലാരഭടീ സ്മൃതാ ।। ൩൪൦.

തപസ്സുകാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും തമാശയുള്ള സംസാരമാണ് പ്രഹസനം; മായാജാലം, യുദ്ധം തുടങ്ങിയവയാൽ സമൃദ്ധമായതാണ് ആരഭട്ടി ശൈലി.

സങ്‌ക്ഷിപ്തകാരപാതൌ ച വസ്തൂത്ഥാപനമേവ ച ।। ൩൪൦.

കൂടാതെ സംക്ഷിപ്തകാരപാതവും, വിഷയം സ്ഥാപിക്കുന്നതും ഉൾപ്പെടുന്നു.

അഗ്നിരുവാച ചേഷ്ടാവിശേഷമപ്യങ്ഗപ്രത്യങ്ഗേ കര്മ്മ ചാനയോഃ । ശരീരാരമ്ഭമിച്ഛന്തി പ്രായഃ പൂര്വ്വോഽവലാശ്രയഃ ।। ൩൪൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അവയവങ്ങളുടെയും അവയുടെ ഭാഗങ്ങളുടെയും പ്രത്യേക ചലനങ്ങളും പ്രവർത്തികളും ശരീരചലനങ്ങൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; സാധാരണയായി തുടക്കം ഉപരിതല ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നാണ്.

ലീലാ വിലാസോ വിച്ഛിത്തിര്വിഭ്രമം കിലകിഞ്ചിതം । മോട്ടായിതം കുട്ടമിതം വിവ്വോകോ ലലിതന്തഥാ ।। ൩൪൧.

ലീല, വിനോദം, വൈവിധ്യം, ആശയക്കുഴപ്പം, കിലകിഞ്ചിതം, മൊട്ടായിതം, കുട്ടമിതം, വിവ്വോകം, ലളിതം എന്നിവയാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.

വികൃതം ക്രീड़ിതം കേലിരിതി ദ്വാദശധൈവ സഃ । ലീലേഷ്ടജനചേഷ്ടാനുകരണം സംവൃതക്ഷയേ ।। ൩൪൧.

വികൃതം, ക്രൂരമായത്, കളി എന്നിങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടാണ്; കളിയുള്ളവരുടെ ചലനങ്ങൾ അനുകരിക്കുന്നത്, പ്രവർത്തി മറച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്നപ്പോൾ ഉൾപ്പെടുന്നു.

വിശേഷാന് ദര്ശയന് കിഞ്ചിദ്വിലാസഃ സദ്ഭിരിഷ്യതേ । ഹസിതക്രന്ദിതാദീനാം സങ്കരഃ കിലകിഞ്ചിതം ।। ൩൪൧.

ചില പ്രത്യേകതകൾ കാണിക്കുന്നത് ജ്ഞാനികൾക്ക് വിനോദം എന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്; ചിരി, കരയൽ തുടങ്ങിയവയുടെ കലവറയാണ് കിലകിഞ്ചിതം.

വികാരഃ കോപി വിവ്വോകോ ലലിതം സൌകുമാര്യ്യതഃ । ശിരഃ പാണിരുപഃ പാര്ശ്വങ്ഗടിരങ്‌ഘ്രിരിതി ക്രമാത് ।। ൩൪൧.

വികാരമെന്നത് ഒരു മാറ്റമാണ്; വിവ്വോകവും ലളിതവും സൗമ്യത കൊണ്ടാണ്; തല, കൈ, വശം, അര, കാൽ എന്നിങ്ങനെയാണ് ക്രമം.

അങ്ഗനി ഭ്രൂലതാദീനി പ്രത്യങ്ഗാന്യഭിജാനതേ । അഡ്ഗപ്രത്യങ്ഗയോഃ കര്മ്മ പ്രയലജനിതം വിനാ ।। ൩൪൧.

കണ്ണ്‌ഭ്രൂ എന്നിവയും അവയുടെ അനുബന്ധങ്ങളായ അവയവങ്ങളും മനുഷ്യർ തിരിച്ചറിയുന്നു; പക്ഷേ, അവയവങ്ങളുടെയും അനുബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തികൾ ഉദ്ദേശപൂർവ്വമായ അഭ്യാസം ഇല്ലാതെ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.

ന പ്രയോഗഃ ക്കചിന്മുഖ്യന്തിരശ്ചീനഞ്ച തത് ക്കചിച് । ആകമ്പിതം കമ്പിതഞ്ച൧ ധൂതം വിധൂതമേവ ച ।। ൩൪൧.

പ്രധാനമായ പ്രയോഗം എവിടെയും ഉണ്ടാകുന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ അതു വക്രമായി കാണാം. വിറയൽ, ചലനം, കുലുക്കൽ, ശക്തമായ കുലുക്കൽ എന്നിവയും ഇവിടെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പരിവാഹിനമാധൂതമവധൂതമഥാചിതം । നികുഞ്ചിതം പരവൃത്തമുത്‌ക്ഷിപ്തഞ്ചാപ്യധോഗതമ് ।। ൩൪൧.

വീണൊഴുകൽ, മൃദുവായ കുലുക്കൽ, ശക്തമായ കുലുക്കൽ, കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ, ചുരുങ്ങൽ, തിരിഞ്ഞുപോകൽ, ഉയർത്തൽ, താഴ്ത്തൽ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ലലിതഞ്ചേതി വിജ്ഞേയം ത്രയോദശവിധം ശിരഃ । ഭ്രൂകര്മ്മ സപ്തധാ ജ്ഞേയം പാതനം ഭ്രൂകുടീമുഖം ।। ൩൪൧.

ഇങ്ങനെ തലയിൽ പതിമൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള ചലനങ്ങളുണ്ട് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഭ്രൂവിന്റെ പ്രവർത്തികൾ ഏഴുവിധമാണ്: താഴ്ത്തൽ, കോപം കാണിക്കൽ, മറ്റ് ഭാവങ്ങൾ എന്നിവ.

ദൃഷ്ടിസ്ത്രിധാ രസസ്ഥായിസഞ്ചാരിപ്രതിബന്ധനാ । ഷട്‌ത്രിംശദ്‌ഭേദവിധുരാ രസജാ തത്ര ചാഷ്ടധാ ।। ൩൪൧.

കണ്ണോട്ടം മൂന്നു വിധമാണ്: സ്ഥിരമായ ഭാവം, ചലിക്കുന്ന ഭാവം, തടസ്സപ്പെട്ട ഭാവം. ഭാവപ്രകടനങ്ങൾ മുപ്പത്താറ് വിധമാണ്, അതിൽ എട്ട് ഭാവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവയും ഉണ്ട്.

നവധാ താരകാകര്മ്മ ഭ്രമണഞ്ചലനാദികം । ഷോढ़ാ ച നാസികാ ജ്ഞേയാ നിശ്വാസോ നവദാ മതഃ ।। ൩൪൧.

കണ്ണ് കുരുവിന്റെ പ്രവർത്തി ഒമ്പതുവിധമാണ്: ചുറ്റൽ, ചലനം തുടങ്ങിയവ. മൂക്കിന് പതിനാറ് വിധം പ്രവർത്തിയുണ്ട്. ശ്വാസം പുറത്തുവിടൽ ഒമ്പതുവിധമാണ്.

ഷോഢൌഷ്ഠകര്മ്മകം പാപം സപ്തധാ ചിവുകക്രിയാ । കലുഷാദിമുഖം ഷോढ़ാ ഗ്രീവാ നവവിധാ സ്മൃതാ ।। ൩൪൧.

തൊണ്ടയുടെ പ്രവർത്തി ആറുവിധമാണ്, നാവിന്റെ ചലനം ഏഴുവിധം. വായ്, മലിനതയോടെ തുടങ്ങുന്നവ, ആറുവിധം. കഴുത്ത് ഒമ്പതുവിധം എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

അസംയുതഃ സംയുതശ്ച ഭൂമ്നാ ഹസ്തഃ പ്രമുച്യതേ । പതാകസ്ത്രിപതാകശ്ച തഥാ വൈ കര്ത്തരീമുഖഃ ।। ൩൪൧.

കൈകൾ രണ്ട് വിധത്തിൽ പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു: ചേർക്കാത്തത്, ചേർത്തത്, പല രൂപങ്ങളിലും. പതാക, ത്രിപതാക, കർത്തരീമുഖം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

അര്ദ്ധചന്ദ്രോത്കരാലശ്ച ശുക്തുണ്ഡസ്തഥൈവ ച । മുഷ്ടിശ്ച ശിഖരശ്ചൈവ കപിത്ഥഃ ഖേടകാമുഖഃ ।। ൩൪൧.

അർദ്ധചന്ദ്രം, ഉത്കരാളം, ശുകതുണ്ടം, മുഷ്ടി, ശിഖരം, കപിത്തം, ഖേടകാമുഖം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

സൂച്യാസ്യഃ പദ്മകോഷോ ഹി ശിരാഃ സമൃഗശീര്ഷകാഃ । കാംമൂലകാലപദ്മൌ ച ചതുരഭ്രമരൌ തഥാ ।। ൩൪൧.

സൂച്യാസ്യം, പദ്മകോശം, ശിരാ, മൃഗശീർഷം, കാമ്മൂലം, ആലപദ്മം, നാലു ഭ്രമരങ്ങൾ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ഹംസാസ്യഹംസപക്ഷൌ ച സന്ദംശമുകുലൌ തഥാ । ഉര്ണനാഭസ്താത്രചൂഡശ്ചതുര്വിംശതിരിത്യമീ ।। ൩൪൧.

ഹംസാസ്യം, ഹംസപക്ഷം, സന്ധംശം, മുകുലം, ഊർണനാഭം, താത്രചൂഡം—ഇവ ഇരുപത്തിനാലാണ്.

അസംയുതകരാഃ പ്രോക്താഃ സംയുതാസ്തു ത്രയോദശ । അഞ്ജലിശ്ച കപോതശ്ച കര്കടഃ സ്വസ്തികസ്തഥാ ।। ൩൪൧.

ഇവ ചേർക്കാത്ത കൈമുദ്രകൾ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ചേർത്തത് പതിമൂന്നാണ്: അഞ്ജലി, കപോതം, കർക്കടകം, സ്വസ്തികം,