അഗ്നിപുരാണമ്

ആലമ്ബനവിഭാവസ്യ ഭാവൈരുദ്വുദ്ധസംസ്കൃതൈഃ । മനോവാഗ്‌ബുദ്ധിവപുഷാം സ്മൃതീച്ഛാദ്വേഷയത്നത ।। ൩൩൯.

ആലംബനവിഭാവം വഴി സംസ്കരിച്ച ഭാവങ്ങൾ മനസ്സ്, വാക്ക്, ബുദ്ധി, ശരീരം എന്നിവയെ ഓർമ്മ, ആഗ്രഹം, വിരോധം, ശ്രമം എന്നിവകൊണ്ട് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

ആരമ്ഭ ഏവ വിദുഷാമനുഭാവ ഇതി സ്മൃതഃ । സ ചാനുഭൂയതേ ചാത്ര ഭവത്യുത നിരുച്യതേ ।। ൩൩൯.

പണ്ഡിതന്മാർക്ക് ആരംഭം തന്നെയാണ് 'അനുഭവം' എന്ന് പറയുന്നത്. അതു ഇവിടെ അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്.

മനോവ്യാപാരഭൂയിഷ്ഠോ മന ആരമ്ഭ ഉച്യതേ । ദ്വിവിധഃ പൌരുഷസ്ത്രൈണ ഈട്ടശോഽപി പ്രസിധ്യതി ।। ൩൩൯.

മനസ്സിന്റെ ആരംഭം പ്രധാനമായ മനോവ്യപാരം എന്നാണ് പറയുന്നത്. അത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ്, പുരുഷഗുണങ്ങൾ മൂന്നായി അറിയപ്പെടുന്നു.

ശോഭാ വിലാസോ മാധുര്യ്യം സ്ഥൈര്യ്യം ഗാമ്ഭീര്യ്യമേവ ച । ലലിതഞ്ച തഥൌദാര്യ്യന്തേജോഽഷ്ടാവിതി പൌരുഷാഃ ।। ൩൩൯.

കാന്തി, ലാളിത്യം, മാധുര്യം, സ്ഥിരത, ഗൗരവം, കളികൂടിയത്വം, ഉദാരത, തേജസ് — ഇവയാണ് പുരുഷഗുണങ്ങൾ.

നീചനിന്ദോത്തമസ്പര്ദ്ധാ ശൌര്യ്യം ദാക്ഷാദികാരണം । മനോധര്മ്മേ ഭവേച്ഛോഭാ ശോഭതേ ഭവനം യഥാ ।। ൩൩൯.

നീചന്മാരുടെയും അപമാനിതരുടെയും ഉത്തമരുടെ ഇടയിലെ മത്സരം, വീര്യം, കൂശലം മുതലായ കാരണങ്ങൾ — മനസ്സിലെ ഗുണങ്ങളിൽ കാന്തി വീടുപോലെ തെളിയുന്നു.

ഭാവോ ഹാവശ്ച ഹേലാ ച ശോഭാ കാന്തിസ്തഥൈവ ച । ദീപ്തിര്മ്മാധുര്യ്യശൌര്യ്യേ ച പ്രാഗലൂഭ്യം സ്യാദുദാരതാ ।। ൩൩൯.

ഭാവം, ഹാവം, കളികൂടിയ പെരുമാറ്റം, കാന്തി, സൗന്ദര്യം, പ്രകാശം, മാധുര്യം, വീര്യം, ധൈര്യം, ഉദാരത — ഇവയൊക്കെയും കാണാം.

സ്ഥൈര്യ്യം ഗമ്ഭീരതാ സ്ത്രീണാം വിഭാവാ ദ്വാദശേരിതാഃ । ഭാവോ വിലാസോ ഹാവഃ സ്യാദ്ഭാവഃ കിഞ്ചിച്ച ഹര്ഷജഃ ।। ൩൩൯.

സ്ഥിരതയും ഗൗരവവും സ്ത്രീകളുടെ വിഭാവങ്ങൾ ആകുന്നു, ഇവ പന്ത്രണ്ടായി പറയപ്പെടുന്നു. ഭാവം, ലാളിത്യം, ഹാവം എന്നിവയാണ് ഭാവങ്ങൾ; ചിലത് സന്തോഷത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

വിലാപോ ദുഃഖവചനമനുലാപോഽസകൃദ്വചഃ । സംലാപ ഉക്തപ്രത്യുക്തമപലാപോഽന്യഥാവചഃ ।। ൩൩൯.

വിലാപം ദുഃഖം പറയുന്ന വാക്കാണ്. ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നത് അനുലാപം, ചോദ്യം-ഉത്തരം ചേർന്ന സംഭാഷണം സംലാപം, മറ്റൊന്നിനായി പറയുന്നത് അപലാപം.

വാര്ത്താപ്രയാണം സന്ദേശോ നിര്ദേശഃ പ്രതിപാദനമ് । തത്ത്വദേശോഽതിദേശോഽയമപദേശോഽന്യവര്ണനമ് ।। ൩൩൯.

വാർത്ത, യാത്ര, സന്ദേശം, നിർദ്ദേശം, വിശദീകരണം, സത്യവാക്യം, അധികവിവരണം, പരോക്ഷമായി പറയുന്നത് — ഇവയൊക്കെയാണ് വിവിധ തരത്തിലുള്ള വാക്കുകൾ.

ഉപദേശശ്ച ശിക്ഷാവാക് വ്യാജോക്തിര്വ്യപദേശകഃ । വോധായ ഏഷ വ്യാപാരഃ സുബുദ്ധ്യാരമ്ഭ ഇഷ്യതേ ।। ൩൩൯.

ബോധം പകരാൻ ഉപദേശം, പഠിപ്പിക്കൽ, പരോക്ഷമായി പറയൽ, നിർദ്ദേശം എന്നിവയാണ് സുതാര്യമായ ബുദ്ധിയോടെ സ്വീകരിക്കേണ്ട പ്രവർത്തികൾ.

തസ്യ ഭേദാസ്ത്രയസ്തേ ച രീതിവൃത്തിപ്രവൃത്തയഃ ।। ൩൩൯.

ഇതിന്റെ മൂന്ന് വകഭേദങ്ങൾ ഉണ്ട്: ശൈലി, രീതിയും, പ്രവർത്തനരീതിയും.

അഗ്നിരുവാച വാഗ്വിദ്യാസമ്പ്രതിജ്ഞനേ രീതിഃ സാപി ചതുര്വിധാ । പാഞ്ചലീ ഗൌड़ദേശീയാ വൈദര്ഭീ ലാടജാ തഥാ ।। ൩൪൦.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വാക്കിന്റെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും അവതരണത്തിൽ ശൈലി നാലു തരമുണ്ട്: പാഞ്ചാലി, ഗൗഡീ, വൈദർഭി, ലാട്ടി എന്നിങ്ങനെ.

ഉപചാരയുതാ മൃദ്വീ പാഞ്ചാലീ ഹ്രസ്വവിഗ്രഹാ । അനവസ്ഥിതസന്ദര്ഭാ ഗൌഡീയാ ദീര്ഘവിഗ്രഹാ ।। ൩൪൦.

പാഞ്ചാലി ശൈലി മൃദുവും അലങ്കാരപൂർണ്ണവും ചുരുങ്ങിയ വാക്യങ്ങളുമാണ്; ഗൗഡീ ശൈലി സ്ഥിരതയില്ലാത്ത സന്ദർഭവും നീണ്ട വാക്യങ്ങളുമാണ്.

ഉപചാരൈര്ന്ന ബഹുഭിരുപചാരൈര്വിവര്ജ്ജിതാ । നാതികോമലസന്ദര്ഭാ വൈദര്ഭീ മുക്തവിംഗ്രഹാ ।। ൩൪൦.

വൈദർഭി ശൈലി വളരെ അധികം അലങ്കാരങ്ങളില്ലാത്തതും, അതിനൊപ്പമല്ലാതെയും, അത്ര മൃദുവല്ലാത്തതും, സ്വതന്ത്രമായ ഘടനയുമാണ്.

ലാജീയാ സ്ഫുജസന്ദര്ഭാ നാതിവിസ്ഫുരവിഗ്രാഹാ । പരിത്യക്താപി ഭൂയോഭിരുപചാരൈരുദാഹൃതാ ।। ൩൪൦.

ലാട്ടി ശൈലി സുതാര്യമായ സന്ദർഭവും അത്രയും വിപുലമായ ഘടനയില്ലാത്തതും, ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ അലങ്കാരങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചും കാണപ്പെടുന്നു.

ക്രിയാസ്വവിഷമാ വൃത്തിര്ഭാരത്യാരഭടീ തഥാ । കൌശികീ സാത്വതീ ചൈതി സാ ചതുര്ദ്ധാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ।। ൩൪൦.

പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ രീതിക്ക് അസമത്വം ഇല്ല; ഭാരതി, ആരഭട്ടി, കൗശികി, സാത്വതി എന്നിങ്ങനെ നാലു രീതികൾ സ്ഥാപിതമാണ്.

വാക്‌പ്രധാനാ നരപ്രായാ സ്ത്രീയുക്താ പ്രാകൃതോക്തിതാ । ഭരതേന പ്രണീതത്വാത് ഭാരതീ രീതിരുച്യതേ ।। ൩൪൦.

ഭാരതി ശൈലി വാക്ക് പ്രധാനമായതും, പുരുഷന്മാർ കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നതും, ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീകളും ഉപയോഗിക്കുന്നതും, പ്രാകൃത ഭാഷയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുമാണ്; ഭാരതൻ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ അതിന് ഭാരതി എന്ന പേരുണ്ട്.

ചത്വാര്യ്യങ്ഗാനി ഭാരത്യാ വീഥീ പ്രഹസനന്തഥാ । പ്രസ്താവനാ നാടകാദേര്വ്വീഥ്യങ്ഗാശ്ച ത്രയോദശ ।। ൩൪൦.

ഭാരതി ശൈലിക്ക് നാല് അംശങ്ങൾ ഉണ്ട്: വീഥി, പ്രഹസനം തുടങ്ങിയവ; നാടകത്തിന്റെ അവതാരികയും, വീഥിയുടെ പതിമൂന്ന് ഭാഗങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഉദ്‌ഘാതകം തഥൈവ സ്യാല്ലപിതം സ്യാദ്‌ദ്വിതീയകമ് । അസത്പ്രലാപോ വാക്‌ശ്രേണീ നാംനികാ വിപണന്തഥാ ।। ൩൪൦.

അവയിൽ: ഉദ്ഘാതകം, രണ്ടാം സ്ഥാനത്ത് ലപിതം, അസത്പ്രലാപം, വാക്ശ്രേണി, നാമ്നിക, വിപണ എന്നിങ്ങനെയാണ്.

വ്യാഹാരസ്രിമതഞ്ചൈവ ഛലാവസ്കന്ദിതേ തഥാ । ഗണ്ഡോഽഥ മൃദവശ്ചൈവ ത്രയോദശമഥാചിതമ് ।। ൩൪൦.

കൂടാതെ വ്യാഹാര, ശ്രീമതം, ചലാവസ്കന്ദിതം, ഗണ്ഡം, മൃദവം, പതിമൂന്നാമത്തേത് ആചിതം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

താപസാദേഃ പ്രഹസനം പരിഹാസപരം വചഃ । മായേന്ദ്രജാലയുദ്ധാദിബഹുലാരഭടീ സ്മൃതാ ।। ൩൪൦.

തപസ്സുകാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും തമാശയുള്ള സംസാരമാണ് പ്രഹസനം; മായാജാലം, യുദ്ധം തുടങ്ങിയവയാൽ സമൃദ്ധമായതാണ് ആരഭട്ടി ശൈലി.

സങ്‌ക്ഷിപ്തകാരപാതൌ ച വസ്തൂത്ഥാപനമേവ ച ।। ൩൪൦.

കൂടാതെ സംക്ഷിപ്തകാരപാതവും, വിഷയം സ്ഥാപിക്കുന്നതും ഉൾപ്പെടുന്നു.

അഗ്നിരുവാച ചേഷ്ടാവിശേഷമപ്യങ്ഗപ്രത്യങ്ഗേ കര്മ്മ ചാനയോഃ । ശരീരാരമ്ഭമിച്ഛന്തി പ്രായഃ പൂര്വ്വോഽവലാശ്രയഃ ।। ൩൪൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: അവയവങ്ങളുടെയും അവയുടെ ഭാഗങ്ങളുടെയും പ്രത്യേക ചലനങ്ങളും പ്രവർത്തികളും ശരീരചലനങ്ങൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; സാധാരണയായി തുടക്കം ഉപരിതല ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നാണ്.

ലീലാ വിലാസോ വിച്ഛിത്തിര്വിഭ്രമം കിലകിഞ്ചിതം । മോട്ടായിതം കുട്ടമിതം വിവ്വോകോ ലലിതന്തഥാ ।। ൩൪൧.

ലീല, വിനോദം, വൈവിധ്യം, ആശയക്കുഴപ്പം, കിലകിഞ്ചിതം, മൊട്ടായിതം, കുട്ടമിതം, വിവ്വോകം, ലളിതം എന്നിവയാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.

വികൃതം ക്രീड़ിതം കേലിരിതി ദ്വാദശധൈവ സഃ । ലീലേഷ്ടജനചേഷ്ടാനുകരണം സംവൃതക്ഷയേ ।। ൩൪൧.

വികൃതം, ക്രൂരമായത്, കളി എന്നിങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടാണ്; കളിയുള്ളവരുടെ ചലനങ്ങൾ അനുകരിക്കുന്നത്, പ്രവർത്തി മറച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്നപ്പോൾ ഉൾപ്പെടുന്നു.

വിശേഷാന് ദര്ശയന് കിഞ്ചിദ്വിലാസഃ സദ്ഭിരിഷ്യതേ । ഹസിതക്രന്ദിതാദീനാം സങ്കരഃ കിലകിഞ്ചിതം ।। ൩൪൧.

ചില പ്രത്യേകതകൾ കാണിക്കുന്നത് ജ്ഞാനികൾക്ക് വിനോദം എന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്; ചിരി, കരയൽ തുടങ്ങിയവയുടെ കലവറയാണ് കിലകിഞ്ചിതം.

വികാരഃ കോപി വിവ്വോകോ ലലിതം സൌകുമാര്യ്യതഃ । ശിരഃ പാണിരുപഃ പാര്ശ്വങ്ഗടിരങ്‌ഘ്രിരിതി ക്രമാത് ।। ൩൪൧.

വികാരമെന്നത് ഒരു മാറ്റമാണ്; വിവ്വോകവും ലളിതവും സൗമ്യത കൊണ്ടാണ്; തല, കൈ, വശം, അര, കാൽ എന്നിങ്ങനെയാണ് ക്രമം.

അങ്ഗനി ഭ്രൂലതാദീനി പ്രത്യങ്ഗാന്യഭിജാനതേ । അഡ്ഗപ്രത്യങ്ഗയോഃ കര്മ്മ പ്രയലജനിതം വിനാ ।। ൩൪൧.

കണ്ണ്‌ഭ്രൂ എന്നിവയും അവയുടെ അനുബന്ധങ്ങളായ അവയവങ്ങളും മനുഷ്യർ തിരിച്ചറിയുന്നു; പക്ഷേ, അവയവങ്ങളുടെയും അനുബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തികൾ ഉദ്ദേശപൂർവ്വമായ അഭ്യാസം ഇല്ലാതെ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.

ന പ്രയോഗഃ ക്കചിന്മുഖ്യന്തിരശ്ചീനഞ്ച തത് ക്കചിച് । ആകമ്പിതം കമ്പിതഞ്ച൧ ധൂതം വിധൂതമേവ ച ।। ൩൪൧.

പ്രധാനമായ പ്രയോഗം എവിടെയും ഉണ്ടാകുന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ അതു വക്രമായി കാണാം. വിറയൽ, ചലനം, കുലുക്കൽ, ശക്തമായ കുലുക്കൽ എന്നിവയും ഇവിടെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.