അഗ്നിപുരാണമ്

അനിബദ്ധപ്രലാപാദിരുന്മാദോ മദനാദിഭിഃ । തത്വജ്ഞാനാദിനാ ചേതഃകഷായോപരമഃ ശമഃ ।। ൩൩൯.

നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സംസാരവും അതുപോലുള്ള പ്രവൃത്തികളും മദ്യം മുതലായവ കൊണ്ടു വരുന്ന ഉന്മാദം ആണ്. യാഥാർത്ഥ്യജ്ഞാനം മുതലായവ വഴി മനസ്സിലെ ദോഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നത് ശമം എന്നാണ്.

കവിഭിര്യോജനീയാ വൈ ഭാവാഃ കാവ്യാദികേ രസാഃ । വിഭാവ്യതേ ഹി രത്യാദിര്യത്ര യേന വിഭാവ്യതേ ।। ൩൩൯.

കവികൾ ഉപയോഗിക്കേണ്ട ഭാവങ്ങളും കവിതയിലെയും മറ്റു കലകളിലെയും രസങ്ങളും, അവയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ മനസ്സിലാവൂ. ഉദാഹരണത്തിന്, പ്രണയവും മറ്റ് ഭാവങ്ങളും എങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്നു എന്നത് അതിലൂടെയാണ് അറിയുന്നത്.

വിഭാവോ നാമ സ ദ്വേധാലമ്ബനോദ്ദീപനാത്മകഃ । രത്യാദിഭാവവര്ഗോഽയം യമാജീവ്യോപജായതേ ।। ൩൩൯.

ഇത് 'വിഭാവം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ് — ആലംബനവും ഉദ്ദീപനവും. പ്രണയാദി ഭാവങ്ങൾ ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.

ആലമ്ബനവിഭാവോഽസൌ നായകാദിഭവസ്തഥാ । ധീരോദാത്തോ ധീരോദ്ധതഃ സ്യാദ്ധീരലലിതസ്തഥാ ।। ൩൩൯.

ആലംബനവിഭാവം എന്നത് നായകൻ മുതലായവരിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. നായകൻ നാലു തരത്തിലുള്ളവനാണ് — ധീരവും ഉന്നതവുമായവൻ, ധീരവും അഹങ്കാരമുള്ളവൻ, ലാളിത്യമുള്ളവൻ, സമാധാനമുള്ളവൻ.

ധീരപ്രശാന്ത ഇത്യേവം ചതുര്ദ്ധാ നായകഃ സ്മൃതഃ । അനുകൂലോ ദക്ഷഇണശ്ച ശഠോ ധൃഷ്ടഃ പ്രവര്ത്തിതഃ ।। ൩൩൯.

ഇങ്ങനെ നായകൻ നാലു വിധം ആണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു — അനുകൂലനായവൻ, കൂശലനായവൻ, ചതിയനായവൻ, ധൈര്യശാലിയായവൻ, സജീവനായവൻ.

പീഠമര്ദ്ദോ വിടശ്ചൈവ വിദൂഷക ഇതി ത്രയഃ । ശ്രൃഡ്ഗാരേ നര്മ്മസചിവാ നായകസ്യാനുനായകാ ।। ൩൩൯.

പീഠമർദ്ദൻ, വിറ്റൻ, വിദൂഷകൻ — ഇവരാണ് നായകന്റെ പ്രണയസഖാക്കൾ, രഹസ്യങ്ങൾ പങ്കിടുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾ.

പീഠമര്ദ്ദഃ സമ്ബലകഃ ശ്രീമാംസ്തദ്വേശജോ വിടഃ । വിദൂഷകോ വൈഹസികസ്ത്വഷ്ടനായകനായികാഃ ।। ൩൩൯.

പീഠമർദ്ദൻ സഖാവാണ്, വിറ്റൻ എതിരാളിയാണ്, വിദൂഷകൻ തമാശക്കാരനാണ്. ഇവരാണ് ഉപനായകന്മാരും ഉപനായികമാരും.

സ്വകീയാ പരകീയാ ച പുനര്ഭൂരിതി കൌശികാഃ । സാമാന്യാ ന പുനര്ഭൂരിരിത്യാദ്യാ ബഹുഭേദതഃ ।। ൩൩൯.

നായികമാർ സ്വകീയ, പരകീയ, പുനർഭൂ എന്നിങ്ങനെ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. വിദഗ്ധർ പറയുന്നത്, സാധാരണയായവരും പുനർഭൂ അല്ലാത്തവരും മറ്റ് പല തരത്തിലുള്ളവരുമുണ്ട്.

ഉദ്ദീപനവിഭാവാസ്തേ സംസ്കാരൈര്വിവിധൈഃ സ്ഥിതൈഃ । ആലമ്ബനവിഭാവേഷു ഭാവാനുദ്ദീപയന്തി യേ ।। ൩൩൯.

ഉദ്ദീപനവിഭാവങ്ങൾ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളാൽ ആലംബനവിഭാവങ്ങളിൽ ഭാവങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നവയാണ്.

ചതുഃഷഷ്ടികലാ ദ്വേധാ കര്മ്മാദ്യൈര്ഗീതികാദിഭിഃ । കുഹകം സ്മൃതിരപ്യേഷാം പ്രായോ ഹാസോപഹാരകഃ ।। ൩൩൯.

നാല്പത്തിയാറു കലകൾ രണ്ട് വിഭാഗങ്ങളാണ് — പ്രവർത്തികളും ഗാനം മുതലായവയും. ഇവയുടെ നൈപുണ്യവും ഓർമ്മയും മിക്കവാറും വിനോദത്തിനാണ്.

ആലമ്ബനവിഭാവസ്യ ഭാവൈരുദ്വുദ്ധസംസ്കൃതൈഃ । മനോവാഗ്‌ബുദ്ധിവപുഷാം സ്മൃതീച്ഛാദ്വേഷയത്നത ।। ൩൩൯.

ആലംബനവിഭാവം വഴി സംസ്കരിച്ച ഭാവങ്ങൾ മനസ്സ്, വാക്ക്, ബുദ്ധി, ശരീരം എന്നിവയെ ഓർമ്മ, ആഗ്രഹം, വിരോധം, ശ്രമം എന്നിവകൊണ്ട് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

ആരമ്ഭ ഏവ വിദുഷാമനുഭാവ ഇതി സ്മൃതഃ । സ ചാനുഭൂയതേ ചാത്ര ഭവത്യുത നിരുച്യതേ ।। ൩൩൯.

പണ്ഡിതന്മാർക്ക് ആരംഭം തന്നെയാണ് 'അനുഭവം' എന്ന് പറയുന്നത്. അതു ഇവിടെ അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്.

മനോവ്യാപാരഭൂയിഷ്ഠോ മന ആരമ്ഭ ഉച്യതേ । ദ്വിവിധഃ പൌരുഷസ്ത്രൈണ ഈട്ടശോഽപി പ്രസിധ്യതി ।। ൩൩൯.

മനസ്സിന്റെ ആരംഭം പ്രധാനമായ മനോവ്യപാരം എന്നാണ് പറയുന്നത്. അത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ്, പുരുഷഗുണങ്ങൾ മൂന്നായി അറിയപ്പെടുന്നു.

ശോഭാ വിലാസോ മാധുര്യ്യം സ്ഥൈര്യ്യം ഗാമ്ഭീര്യ്യമേവ ച । ലലിതഞ്ച തഥൌദാര്യ്യന്തേജോഽഷ്ടാവിതി പൌരുഷാഃ ।। ൩൩൯.

കാന്തി, ലാളിത്യം, മാധുര്യം, സ്ഥിരത, ഗൗരവം, കളികൂടിയത്വം, ഉദാരത, തേജസ് — ഇവയാണ് പുരുഷഗുണങ്ങൾ.

നീചനിന്ദോത്തമസ്പര്ദ്ധാ ശൌര്യ്യം ദാക്ഷാദികാരണം । മനോധര്മ്മേ ഭവേച്ഛോഭാ ശോഭതേ ഭവനം യഥാ ।। ൩൩൯.

നീചന്മാരുടെയും അപമാനിതരുടെയും ഉത്തമരുടെ ഇടയിലെ മത്സരം, വീര്യം, കൂശലം മുതലായ കാരണങ്ങൾ — മനസ്സിലെ ഗുണങ്ങളിൽ കാന്തി വീടുപോലെ തെളിയുന്നു.

ഭാവോ ഹാവശ്ച ഹേലാ ച ശോഭാ കാന്തിസ്തഥൈവ ച । ദീപ്തിര്മ്മാധുര്യ്യശൌര്യ്യേ ച പ്രാഗലൂഭ്യം സ്യാദുദാരതാ ।। ൩൩൯.

ഭാവം, ഹാവം, കളികൂടിയ പെരുമാറ്റം, കാന്തി, സൗന്ദര്യം, പ്രകാശം, മാധുര്യം, വീര്യം, ധൈര്യം, ഉദാരത — ഇവയൊക്കെയും കാണാം.

സ്ഥൈര്യ്യം ഗമ്ഭീരതാ സ്ത്രീണാം വിഭാവാ ദ്വാദശേരിതാഃ । ഭാവോ വിലാസോ ഹാവഃ സ്യാദ്ഭാവഃ കിഞ്ചിച്ച ഹര്ഷജഃ ।। ൩൩൯.

സ്ഥിരതയും ഗൗരവവും സ്ത്രീകളുടെ വിഭാവങ്ങൾ ആകുന്നു, ഇവ പന്ത്രണ്ടായി പറയപ്പെടുന്നു. ഭാവം, ലാളിത്യം, ഹാവം എന്നിവയാണ് ഭാവങ്ങൾ; ചിലത് സന്തോഷത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

വിലാപോ ദുഃഖവചനമനുലാപോഽസകൃദ്വചഃ । സംലാപ ഉക്തപ്രത്യുക്തമപലാപോഽന്യഥാവചഃ ।। ൩൩൯.

വിലാപം ദുഃഖം പറയുന്ന വാക്കാണ്. ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നത് അനുലാപം, ചോദ്യം-ഉത്തരം ചേർന്ന സംഭാഷണം സംലാപം, മറ്റൊന്നിനായി പറയുന്നത് അപലാപം.

വാര്ത്താപ്രയാണം സന്ദേശോ നിര്ദേശഃ പ്രതിപാദനമ് । തത്ത്വദേശോഽതിദേശോഽയമപദേശോഽന്യവര്ണനമ് ।। ൩൩൯.

വാർത്ത, യാത്ര, സന്ദേശം, നിർദ്ദേശം, വിശദീകരണം, സത്യവാക്യം, അധികവിവരണം, പരോക്ഷമായി പറയുന്നത് — ഇവയൊക്കെയാണ് വിവിധ തരത്തിലുള്ള വാക്കുകൾ.

ഉപദേശശ്ച ശിക്ഷാവാക് വ്യാജോക്തിര്വ്യപദേശകഃ । വോധായ ഏഷ വ്യാപാരഃ സുബുദ്ധ്യാരമ്ഭ ഇഷ്യതേ ।। ൩൩൯.

ബോധം പകരാൻ ഉപദേശം, പഠിപ്പിക്കൽ, പരോക്ഷമായി പറയൽ, നിർദ്ദേശം എന്നിവയാണ് സുതാര്യമായ ബുദ്ധിയോടെ സ്വീകരിക്കേണ്ട പ്രവർത്തികൾ.

തസ്യ ഭേദാസ്ത്രയസ്തേ ച രീതിവൃത്തിപ്രവൃത്തയഃ ।। ൩൩൯.

ഇതിന്റെ മൂന്ന് വകഭേദങ്ങൾ ഉണ്ട്: ശൈലി, രീതിയും, പ്രവർത്തനരീതിയും.

അഗ്നിരുവാച വാഗ്വിദ്യാസമ്പ്രതിജ്ഞനേ രീതിഃ സാപി ചതുര്വിധാ । പാഞ്ചലീ ഗൌड़ദേശീയാ വൈദര്ഭീ ലാടജാ തഥാ ।। ൩൪൦.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വാക്കിന്റെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും അവതരണത്തിൽ ശൈലി നാലു തരമുണ്ട്: പാഞ്ചാലി, ഗൗഡീ, വൈദർഭി, ലാട്ടി എന്നിങ്ങനെ.

ഉപചാരയുതാ മൃദ്വീ പാഞ്ചാലീ ഹ്രസ്വവിഗ്രഹാ । അനവസ്ഥിതസന്ദര്ഭാ ഗൌഡീയാ ദീര്ഘവിഗ്രഹാ ।। ൩൪൦.

പാഞ്ചാലി ശൈലി മൃദുവും അലങ്കാരപൂർണ്ണവും ചുരുങ്ങിയ വാക്യങ്ങളുമാണ്; ഗൗഡീ ശൈലി സ്ഥിരതയില്ലാത്ത സന്ദർഭവും നീണ്ട വാക്യങ്ങളുമാണ്.

ഉപചാരൈര്ന്ന ബഹുഭിരുപചാരൈര്വിവര്ജ്ജിതാ । നാതികോമലസന്ദര്ഭാ വൈദര്ഭീ മുക്തവിംഗ്രഹാ ।। ൩൪൦.

വൈദർഭി ശൈലി വളരെ അധികം അലങ്കാരങ്ങളില്ലാത്തതും, അതിനൊപ്പമല്ലാതെയും, അത്ര മൃദുവല്ലാത്തതും, സ്വതന്ത്രമായ ഘടനയുമാണ്.

ലാജീയാ സ്ഫുജസന്ദര്ഭാ നാതിവിസ്ഫുരവിഗ്രാഹാ । പരിത്യക്താപി ഭൂയോഭിരുപചാരൈരുദാഹൃതാ ।। ൩൪൦.

ലാട്ടി ശൈലി സുതാര്യമായ സന്ദർഭവും അത്രയും വിപുലമായ ഘടനയില്ലാത്തതും, ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ അലങ്കാരങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചും കാണപ്പെടുന്നു.

ക്രിയാസ്വവിഷമാ വൃത്തിര്ഭാരത്യാരഭടീ തഥാ । കൌശികീ സാത്വതീ ചൈതി സാ ചതുര്ദ്ധാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ।। ൩൪൦.

പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ രീതിക്ക് അസമത്വം ഇല്ല; ഭാരതി, ആരഭട്ടി, കൗശികി, സാത്വതി എന്നിങ്ങനെ നാലു രീതികൾ സ്ഥാപിതമാണ്.

വാക്‌പ്രധാനാ നരപ്രായാ സ്ത്രീയുക്താ പ്രാകൃതോക്തിതാ । ഭരതേന പ്രണീതത്വാത് ഭാരതീ രീതിരുച്യതേ ।। ൩൪൦.

ഭാരതി ശൈലി വാക്ക് പ്രധാനമായതും, പുരുഷന്മാർ കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നതും, ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീകളും ഉപയോഗിക്കുന്നതും, പ്രാകൃത ഭാഷയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുമാണ്; ഭാരതൻ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ അതിന് ഭാരതി എന്ന പേരുണ്ട്.

ചത്വാര്യ്യങ്ഗാനി ഭാരത്യാ വീഥീ പ്രഹസനന്തഥാ । പ്രസ്താവനാ നാടകാദേര്വ്വീഥ്യങ്ഗാശ്ച ത്രയോദശ ।। ൩൪൦.

ഭാരതി ശൈലിക്ക് നാല് അംശങ്ങൾ ഉണ്ട്: വീഥി, പ്രഹസനം തുടങ്ങിയവ; നാടകത്തിന്റെ അവതാരികയും, വീഥിയുടെ പതിമൂന്ന് ഭാഗങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഉദ്‌ഘാതകം തഥൈവ സ്യാല്ലപിതം സ്യാദ്‌ദ്വിതീയകമ് । അസത്പ്രലാപോ വാക്‌ശ്രേണീ നാംനികാ വിപണന്തഥാ ।। ൩൪൦.

അവയിൽ: ഉദ്ഘാതകം, രണ്ടാം സ്ഥാനത്ത് ലപിതം, അസത്പ്രലാപം, വാക്ശ്രേണി, നാമ്നിക, വിപണ എന്നിങ്ങനെയാണ്.