അഗ്നിപുരാണമ്

ക്രിയാതിശയജന്മാന്തഃശരീരോത്ഥക്ലമഃ ശ്രമഃ । ശ്രൃങ്ഗാരാദിക്രിയാദ്വേഷശ്ചിത്തസ്യാലസ്യമുച്യതേ ।। ൩൩൯.

അതിർത്തിയിലധികം പ്രവർത്തനം കൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ക്ഷീണം ആണ് ശ്രമം. സ്നേഹപ്രവൃത്തികളോടും അതുപോലുള്ള കാര്യങ്ങളോടും മനസ്സിന് വിരോധം തോന്നി, ആലസ്യം ഉണ്ടാകുന്നു.

ദൈന്യം സത്ത്വാദപഭ്രംശശ്ചിന്താര്ഥപരിഭാവനം । ഇതികര്ത്തവ്യതോപായാദര്ശനം മോഹ ഉച്യതേ ।। ൩൩൯.

ദൈന്യം എന്നത് ജീവശക്തി കുറയുകയും, കാര്യങ്ങൾക്കുറിച്ച് നിരന്തരം ചിന്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. എന്ത് ചെയ്യണം, എങ്ങനെ ചെയ്യണം എന്നറിയാത്ത അവസ്ഥയെ മോഹം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

സ്മൃതിഃ സ്യാദനുഭൂതസ്യ വസ്തുനഃ പ്രതിവിമ്ബനം । മതിരര്ഥപരിച്ഛേദസ്തത്ത്വജ്ഞാനോപനായിതഃ ।। ൩൩൯.

അനുഭവിച്ച വസ്തുവിന്റെ പ്രതിഫലനമാണ് സ്മൃതി. വസ്തുവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി അതിനെ തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് മതി.

വ്രീഡാനുരാഗാദിഭവഃ സങ്കോചഃ കോപി ചേതസഃ । ഭവേച്ചപലതാഽസ്ഥൈര്യം ഹര്ഷശ്ചിത്തപ്രസന്നതാ ।। ൩൩൯.

ലജ്ജ, സ്നേഹം മുതലായ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സിന് ചുരുങ്ങൽ വരുന്നത് സങ്കോചം എന്നാണ്. മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരതയില്ലായ്മയാണ് ചപലത; സന്തോഷം മനസ്സിന്റെ പ്രസന്നതയാണ്.

ആവേശശ്ച പ്രതീകാരഃ ശയോ വൈധുര്യ്യമാത്മനഃ । കര്ത്തവ്യേ പ്രതിഭാഭ്രംശോ ജड़തേത്യഭിധീയതേ ।। ൩൩൯.

ആവേശം, പ്രതികാരം, ആത്മാവിന്റെ ആശയക്കുഴപ്പം എന്നിവ മനസ്സിന്റെ അശാന്തിയുടെ രൂപങ്ങളാണ്. എന്ത് ചെയ്യണം എന്നുള്ള വിവേകം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ജരത് എന്നാണ് പറയുന്നത്.

ഇഷ്ടപ്രാപ്തേരുപചിതഃ സമ്പദാഭ്യുദയോ ധൃതിഃ । ഗര്വ്വഃ പരേഷ്വവജ്ഞാനമാത്മന്യുത്കര്ഷഭാവാനാ ।। ൩൩൯.

ഇഷ്ടം ലഭിച്ചപ്പോൾ, സമ്പത്ത് വർധിച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന തൃപ്തിയാണ് ധൃതി. മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് തനിക്കു മേൽപറയുന്ന മനോഭാവം ആണ് ഗർവ്വം.

ഭവേദ്വിഷാദോ ദൈവാദേര്വിഘാതോഽഭീഷ്ടവസ്തുനി । ഔസ്സുക്യമീഷ്സിതാപ്രാപ്തേര്വാഞ്ഛയാ തരലാ സ്ഥിതിഃ ।। ൩൩൯.

ദൈവം മുതലായവ കൊണ്ട് ഇഷ്ടപ്പെട്ട കാര്യങ്ങളിൽ തടസ്സം വന്നാൽ വിഷാദം ഉണ്ടാകും. ആഗ്രഹിച്ചതു നേടാൻ ഉള്ള ആസക്തി കൊണ്ടു മനസ്സിന് സ്ഥിരതയില്ലായ്മ വരുന്നത് ഔസുക്യം എന്നാണ്.

ചിത്തേന്ദ്രിയാണാം സ്തൈമിത്യമപസ്മാരോഽചലാ സ്ഥിതിഃ । യുദ്‌ധേ ബാധാദിഭീസ്ത്രാസോ വീപ്സാ ചിത്തചമത്കൃതിഃ ।। ൩൩൯.

മനസ്സിനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും ഉണരാത്ത അവസ്ഥയെ അപസ്മാരം എന്നാണ് പറയുന്നത്; അതു ഒരു അചഞ്ചലാവസ്ഥയാണ്. യുദ്ധം പോലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ ബുദ്ധിമുട്ട് മൂലം ഭയം ഉണരുന്നു; മനസ്സിന്റെ അതിശയമാണ് വീപ്സ.

ക്രോധസ്യാപ്രശമോഽമര്ഷഃ പ്രബോധശ്തേചനോദയഃ । അവഹിത്ഥം ഭവേദ്‌ഗുപ്തിരിങ്ഗിതാകാരഗോചരാ ।। ൩൩൯.

കോപം ശമിക്കാതിരിക്കുന്നതു അമർശം എന്നാണ്; ഉണർവ് ഉണരുന്നത് പ്രബോധം. ചലനങ്ങൾ, മുഖഭാവങ്ങൾ മുതലായവയിൽ നിന്നു മനസ്സിന്റെ മറച്ചുവെച്ചത് തിരിച്ചറിയാം; അതാണ് അവഹിത്തം.

രോഷതോ ഗുരുവാഗ്ദണ്ഡപാരുഷ്യം വിദുരുഗ്രതാം । ഊഹോ വിതര്കഃ സ്യാദ്വ്യാധിര്മനോവപുരവഗ്രഹഃ ।। ൩൩൯.

കോപം മൂലം ഗുരുവിന്റെ കടുപ്പമുള്ള വാക്കുകൾ കടുത്തതായിരിക്കും. ഊഹം എന്നത് അനുമാനമാണ്; വിവേചനം എന്നത് വിചാരം; മനസ്സിനും ശരീരത്തിനും ബാധയുണ്ടാകുന്നത് രോഗം എന്നാണ്.

അനിബദ്ധപ്രലാപാദിരുന്മാദോ മദനാദിഭിഃ । തത്വജ്ഞാനാദിനാ ചേതഃകഷായോപരമഃ ശമഃ ।। ൩൩൯.

നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സംസാരവും അതുപോലുള്ള പ്രവൃത്തികളും മദ്യം മുതലായവ കൊണ്ടു വരുന്ന ഉന്മാദം ആണ്. യാഥാർത്ഥ്യജ്ഞാനം മുതലായവ വഴി മനസ്സിലെ ദോഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നത് ശമം എന്നാണ്.

കവിഭിര്യോജനീയാ വൈ ഭാവാഃ കാവ്യാദികേ രസാഃ । വിഭാവ്യതേ ഹി രത്യാദിര്യത്ര യേന വിഭാവ്യതേ ।। ൩൩൯.

കവികൾ ഉപയോഗിക്കേണ്ട ഭാവങ്ങളും കവിതയിലെയും മറ്റു കലകളിലെയും രസങ്ങളും, അവയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ മനസ്സിലാവൂ. ഉദാഹരണത്തിന്, പ്രണയവും മറ്റ് ഭാവങ്ങളും എങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്നു എന്നത് അതിലൂടെയാണ് അറിയുന്നത്.

വിഭാവോ നാമ സ ദ്വേധാലമ്ബനോദ്ദീപനാത്മകഃ । രത്യാദിഭാവവര്ഗോഽയം യമാജീവ്യോപജായതേ ।। ൩൩൯.

ഇത് 'വിഭാവം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ് — ആലംബനവും ഉദ്ദീപനവും. പ്രണയാദി ഭാവങ്ങൾ ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.

ആലമ്ബനവിഭാവോഽസൌ നായകാദിഭവസ്തഥാ । ധീരോദാത്തോ ധീരോദ്ധതഃ സ്യാദ്ധീരലലിതസ്തഥാ ।। ൩൩൯.

ആലംബനവിഭാവം എന്നത് നായകൻ മുതലായവരിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. നായകൻ നാലു തരത്തിലുള്ളവനാണ് — ധീരവും ഉന്നതവുമായവൻ, ധീരവും അഹങ്കാരമുള്ളവൻ, ലാളിത്യമുള്ളവൻ, സമാധാനമുള്ളവൻ.

ധീരപ്രശാന്ത ഇത്യേവം ചതുര്ദ്ധാ നായകഃ സ്മൃതഃ । അനുകൂലോ ദക്ഷഇണശ്ച ശഠോ ധൃഷ്ടഃ പ്രവര്ത്തിതഃ ।। ൩൩൯.

ഇങ്ങനെ നായകൻ നാലു വിധം ആണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു — അനുകൂലനായവൻ, കൂശലനായവൻ, ചതിയനായവൻ, ധൈര്യശാലിയായവൻ, സജീവനായവൻ.

പീഠമര്ദ്ദോ വിടശ്ചൈവ വിദൂഷക ഇതി ത്രയഃ । ശ്രൃഡ്ഗാരേ നര്മ്മസചിവാ നായകസ്യാനുനായകാ ।। ൩൩൯.

പീഠമർദ്ദൻ, വിറ്റൻ, വിദൂഷകൻ — ഇവരാണ് നായകന്റെ പ്രണയസഖാക്കൾ, രഹസ്യങ്ങൾ പങ്കിടുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾ.

പീഠമര്ദ്ദഃ സമ്ബലകഃ ശ്രീമാംസ്തദ്വേശജോ വിടഃ । വിദൂഷകോ വൈഹസികസ്ത്വഷ്ടനായകനായികാഃ ।। ൩൩൯.

പീഠമർദ്ദൻ സഖാവാണ്, വിറ്റൻ എതിരാളിയാണ്, വിദൂഷകൻ തമാശക്കാരനാണ്. ഇവരാണ് ഉപനായകന്മാരും ഉപനായികമാരും.

സ്വകീയാ പരകീയാ ച പുനര്ഭൂരിതി കൌശികാഃ । സാമാന്യാ ന പുനര്ഭൂരിരിത്യാദ്യാ ബഹുഭേദതഃ ।। ൩൩൯.

നായികമാർ സ്വകീയ, പരകീയ, പുനർഭൂ എന്നിങ്ങനെ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. വിദഗ്ധർ പറയുന്നത്, സാധാരണയായവരും പുനർഭൂ അല്ലാത്തവരും മറ്റ് പല തരത്തിലുള്ളവരുമുണ്ട്.

ഉദ്ദീപനവിഭാവാസ്തേ സംസ്കാരൈര്വിവിധൈഃ സ്ഥിതൈഃ । ആലമ്ബനവിഭാവേഷു ഭാവാനുദ്ദീപയന്തി യേ ।। ൩൩൯.

ഉദ്ദീപനവിഭാവങ്ങൾ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളാൽ ആലംബനവിഭാവങ്ങളിൽ ഭാവങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നവയാണ്.

ചതുഃഷഷ്ടികലാ ദ്വേധാ കര്മ്മാദ്യൈര്ഗീതികാദിഭിഃ । കുഹകം സ്മൃതിരപ്യേഷാം പ്രായോ ഹാസോപഹാരകഃ ।। ൩൩൯.

നാല്പത്തിയാറു കലകൾ രണ്ട് വിഭാഗങ്ങളാണ് — പ്രവർത്തികളും ഗാനം മുതലായവയും. ഇവയുടെ നൈപുണ്യവും ഓർമ്മയും മിക്കവാറും വിനോദത്തിനാണ്.

ആലമ്ബനവിഭാവസ്യ ഭാവൈരുദ്വുദ്ധസംസ്കൃതൈഃ । മനോവാഗ്‌ബുദ്ധിവപുഷാം സ്മൃതീച്ഛാദ്വേഷയത്നത ।। ൩൩൯.

ആലംബനവിഭാവം വഴി സംസ്കരിച്ച ഭാവങ്ങൾ മനസ്സ്, വാക്ക്, ബുദ്ധി, ശരീരം എന്നിവയെ ഓർമ്മ, ആഗ്രഹം, വിരോധം, ശ്രമം എന്നിവകൊണ്ട് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

ആരമ്ഭ ഏവ വിദുഷാമനുഭാവ ഇതി സ്മൃതഃ । സ ചാനുഭൂയതേ ചാത്ര ഭവത്യുത നിരുച്യതേ ।। ൩൩൯.

പണ്ഡിതന്മാർക്ക് ആരംഭം തന്നെയാണ് 'അനുഭവം' എന്ന് പറയുന്നത്. അതു ഇവിടെ അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്.

മനോവ്യാപാരഭൂയിഷ്ഠോ മന ആരമ്ഭ ഉച്യതേ । ദ്വിവിധഃ പൌരുഷസ്ത്രൈണ ഈട്ടശോഽപി പ്രസിധ്യതി ।। ൩൩൯.

മനസ്സിന്റെ ആരംഭം പ്രധാനമായ മനോവ്യപാരം എന്നാണ് പറയുന്നത്. അത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ്, പുരുഷഗുണങ്ങൾ മൂന്നായി അറിയപ്പെടുന്നു.

ശോഭാ വിലാസോ മാധുര്യ്യം സ്ഥൈര്യ്യം ഗാമ്ഭീര്യ്യമേവ ച । ലലിതഞ്ച തഥൌദാര്യ്യന്തേജോഽഷ്ടാവിതി പൌരുഷാഃ ।। ൩൩൯.

കാന്തി, ലാളിത്യം, മാധുര്യം, സ്ഥിരത, ഗൗരവം, കളികൂടിയത്വം, ഉദാരത, തേജസ് — ഇവയാണ് പുരുഷഗുണങ്ങൾ.

നീചനിന്ദോത്തമസ്പര്ദ്ധാ ശൌര്യ്യം ദാക്ഷാദികാരണം । മനോധര്മ്മേ ഭവേച്ഛോഭാ ശോഭതേ ഭവനം യഥാ ।। ൩൩൯.

നീചന്മാരുടെയും അപമാനിതരുടെയും ഉത്തമരുടെ ഇടയിലെ മത്സരം, വീര്യം, കൂശലം മുതലായ കാരണങ്ങൾ — മനസ്സിലെ ഗുണങ്ങളിൽ കാന്തി വീടുപോലെ തെളിയുന്നു.

ഭാവോ ഹാവശ്ച ഹേലാ ച ശോഭാ കാന്തിസ്തഥൈവ ച । ദീപ്തിര്മ്മാധുര്യ്യശൌര്യ്യേ ച പ്രാഗലൂഭ്യം സ്യാദുദാരതാ ।। ൩൩൯.

ഭാവം, ഹാവം, കളികൂടിയ പെരുമാറ്റം, കാന്തി, സൗന്ദര്യം, പ്രകാശം, മാധുര്യം, വീര്യം, ധൈര്യം, ഉദാരത — ഇവയൊക്കെയും കാണാം.

സ്ഥൈര്യ്യം ഗമ്ഭീരതാ സ്ത്രീണാം വിഭാവാ ദ്വാദശേരിതാഃ । ഭാവോ വിലാസോ ഹാവഃ സ്യാദ്ഭാവഃ കിഞ്ചിച്ച ഹര്ഷജഃ ।। ൩൩൯.

സ്ഥിരതയും ഗൗരവവും സ്ത്രീകളുടെ വിഭാവങ്ങൾ ആകുന്നു, ഇവ പന്ത്രണ്ടായി പറയപ്പെടുന്നു. ഭാവം, ലാളിത്യം, ഹാവം എന്നിവയാണ് ഭാവങ്ങൾ; ചിലത് സന്തോഷത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

വിലാപോ ദുഃഖവചനമനുലാപോഽസകൃദ്വചഃ । സംലാപ ഉക്തപ്രത്യുക്തമപലാപോഽന്യഥാവചഃ ।। ൩൩൯.

വിലാപം ദുഃഖം പറയുന്ന വാക്കാണ്. ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നത് അനുലാപം, ചോദ്യം-ഉത്തരം ചേർന്ന സംഭാഷണം സംലാപം, മറ്റൊന്നിനായി പറയുന്നത് അപലാപം.

വാര്ത്താപ്രയാണം സന്ദേശോ നിര്ദേശഃ പ്രതിപാദനമ് । തത്ത്വദേശോഽതിദേശോഽയമപദേശോഽന്യവര്ണനമ് ।। ൩൩൯.

വാർത്ത, യാത്ര, സന്ദേശം, നിർദ്ദേശം, വിശദീകരണം, സത്യവാക്യം, അധികവിവരണം, പരോക്ഷമായി പറയുന്നത് — ഇവയൊക്കെയാണ് വിവിധ തരത്തിലുള്ള വാക്കുകൾ.