അഗ്നിപുരാണമ്

ഹര്വാദിഭിശ്ച മനസോ വികാശോ ഹാസ ഉച്യതേ । ചിത്രാദിദര്ശനാച്ചേതോവൈക്ലവ്യം ബ്രുവതേ ഭയമ് ।। ൩൩൯.

ഹർഷം മുതലായവയാൽ മനസ്സിന് വികസനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനെ ചിരി എന്നു പറയുന്നു. അത്ഭുതകരമായ കാര്യങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ മനസ്സിന് അലക്ഷ്യം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനെ ഭയം എന്നു പറയുന്നു.

ജുഗുപ്സാ ച പദാര്ഥാനാം നിന്ദാ ദൌര്ഭാഗ്യവാഹിനാം । വിസ്മയോഽതിശയേനാര്ഥദര്ശനാച്ചിത്തവിസ്തൃതിഃ ।। ൩൩൯.

വസ്തുക്കളോടുള്ള വെറുപ്പ് ജുഗുപ്സ എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്; ദോഷം ദുർഭാഗ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അത്യന്തം അത്ഭുതം കാണുമ്പോൾ മനസ്സ് വികസിക്കുന്നു.

അഷ്ടൌ സ്തമ്ഭാദയഃ സത്ത്വാദ്രജസസ്തമസഃ പരമ് । സ്തമ്ഭശ്ചേഷ്ടാപ്രതീഘാതോ ഭയരാഗാദ്യുപാഹിതഃ ।। ൩൩൯.

സ്റ്റംഭം മുതലായ എട്ട് ഭാവങ്ങൾ സത്ത്വം, രാജസ്, തമസ് എന്നിവയ്ക്ക് അതീതമാണ്. സ്റ്റംഭം എന്നത് ഭയം, ആഗ്രഹം മുതലായവ കൊണ്ടുള്ള പ്രവർത്തി നിർത്തലാകലാണ്.

ശ്രമരാഗാദ്യുപേതാന്തഃക്ഷോഭജന്മ വപുര്ജ്ജലം । സ്വേദോ ഹര്ഷാദിഭിര്ദ്ദേഹോച്ഛാസാഽന്തഃപുലകോദ്‌ഗമഃ ।। ൩൩൯.

ശ്രമം, രാഗം മുതലായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ ഉണരുന്ന ഉണർവ് മൂലം, ശരീരത്തിൽ വെള്ളം പോലെ ചോർച്ചയുണ്ടാകുന്നു. സന്തോഷം മുതലായ വികാരങ്ങൾ കൊണ്ടു വിയർപ്പ് വരുന്നു; അതുപോലെ, ഉള്ളിൽ ശക്തമായ വികാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ രോമാഞ്ചവും ഉണ്ടാകുന്നു.

ഹര്ഷാദിജന്മവാക്സങ്ഗഃ സ്വരഭേദോ ഭയാദിഭിഃ । മനോവൈക്ലവ്യമിച്ഛന്തി ശോകമിഷ്ടക്ഷയാദിഭിഃ ।। ൩൩൯.

സന്തോഷം മുതലായ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് വാക്ക് ഉരുത്തിരിയുന്നു; ഭയം പോലുള്ള അവസ്ഥകളിൽ ശബ്ദം മാറുന്നു. മനസ്സിൽ വിഷമം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ഇഷ്ടപ്പെട്ടത് നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ ദു:ഖം ഉണരുന്നു.

ക്രോധസ്തൈക്ഷ്ണപ്രബോധശ്ച പ്രതികൂ ലാനുകാരിണി । പുരുഷാര്ഥസമാപ്ത്യാര്ഥോ യഃ സ ഉത്സാഹ ഉച്യതേ ।। ൩൩൯.

കോപം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മനസ്സിൽ കഠിനമായ ഉണർവ് ഉണരുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് എതിര്‍ചെയ്യുന്നവരോട്. മനുഷ്യന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടാൻ ഉള്ള ശക്തിയെയാണ് ഉത്സാഹം എന്ന് പറയുന്നത്.

ചിത്തക്ഷോഭഭവോത്തമ്ഭോ വേപഥുഃ പരികീര്ത്തിതഃ । വൈവര്ണ്യഞ്ച വിചഷാദാദിജന്മാ കാന്തിവിപര്യ്യയഃ ।। ൩൩൯.

മനസ്സിന്റെ അശാന്തിയും ഭയവും കൊണ്ടു ശരീരം വിറയലുണ്ടാകുന്നത് വെപതു എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഉത്കണ്ഠയും ഭയം പോലുള്ള വികാരങ്ങൾ കൊണ്ടു നിറം മാറുന്നതാണ് വൈവർണ്യം.

ദുഃഖാനന്ദാദിജന്നേത്രജലമശ്രു ച വിശ്രുതമ് । ഇന്ദ്രിയാണാമസ്തമയഃ പ്രലയോ ലങ്ഘനാദിഭിഃ ।। ൩൩൯.

ദു:ഖം, ആനന്ദം മുതലായ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർ, അഥവാ അശ്രു, ഉണ്ടാകുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പ്രവർത്തനം നിർത്തുന്നത് പ്രളയം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; അതു ബോധം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ പോലുള്ള അവസ്ഥകളിൽ സംഭവിക്കുന്നു.

വൈരാഗ്യാദിര്മ്മനഃ ഖേദോ നിര്വേദ ഇതി കഥ്യതേ । മനഃ പീड़ദിജന്മാ ച സാദോ ഗ്ലാനിഃ ശരീരഗാ ।। ൩൩൯.

വൈരാഗ്യം മുതലായ അവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് മനസ്സിന് തളർച്ച വരുന്നത് നിര്വേദം എന്നാണ് പറയുന്നത്. വേദന മുതലായ കാരണങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സിന് ദുർബലത വരുന്നത് ഗ്ലാനി എന്നാണ്, അത് ശരീരത്തിലും പ്രകടമാകും.

ശങ്കാനിഷ്ടാഗമോത്പ്രേക്ഷാ സ്യാദസൂയാ ച മത്സരഃ । മദിരാദ്യുപയോഗോത്ഥം മനഃ സംമോഹനം മദഃ ।। ൩൩൯.

സംശയം, ദുർഭാഗ്യം വരുമെന്ന് കരുതൽ, അനുമാനം എന്നിവ സംശയത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്; അസൂയയെ മത്സരം എന്ന് പറയുന്നു. മദ്യം പോലുള്ള വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ച് മനസ്സിന് ഉണരുന്ന മയക്കം മദം എന്നാണ്, അത് മനസ്സിനെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു.

ക്രിയാതിശയജന്മാന്തഃശരീരോത്ഥക്ലമഃ ശ്രമഃ । ശ്രൃങ്ഗാരാദിക്രിയാദ്വേഷശ്ചിത്തസ്യാലസ്യമുച്യതേ ।। ൩൩൯.

അതിർത്തിയിലധികം പ്രവർത്തനം കൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ക്ഷീണം ആണ് ശ്രമം. സ്നേഹപ്രവൃത്തികളോടും അതുപോലുള്ള കാര്യങ്ങളോടും മനസ്സിന് വിരോധം തോന്നി, ആലസ്യം ഉണ്ടാകുന്നു.

ദൈന്യം സത്ത്വാദപഭ്രംശശ്ചിന്താര്ഥപരിഭാവനം । ഇതികര്ത്തവ്യതോപായാദര്ശനം മോഹ ഉച്യതേ ।। ൩൩൯.

ദൈന്യം എന്നത് ജീവശക്തി കുറയുകയും, കാര്യങ്ങൾക്കുറിച്ച് നിരന്തരം ചിന്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. എന്ത് ചെയ്യണം, എങ്ങനെ ചെയ്യണം എന്നറിയാത്ത അവസ്ഥയെ മോഹം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

സ്മൃതിഃ സ്യാദനുഭൂതസ്യ വസ്തുനഃ പ്രതിവിമ്ബനം । മതിരര്ഥപരിച്ഛേദസ്തത്ത്വജ്ഞാനോപനായിതഃ ।। ൩൩൯.

അനുഭവിച്ച വസ്തുവിന്റെ പ്രതിഫലനമാണ് സ്മൃതി. വസ്തുവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി അതിനെ തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് മതി.

വ്രീഡാനുരാഗാദിഭവഃ സങ്കോചഃ കോപി ചേതസഃ । ഭവേച്ചപലതാഽസ്ഥൈര്യം ഹര്ഷശ്ചിത്തപ്രസന്നതാ ।। ൩൩൯.

ലജ്ജ, സ്നേഹം മുതലായ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സിന് ചുരുങ്ങൽ വരുന്നത് സങ്കോചം എന്നാണ്. മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരതയില്ലായ്മയാണ് ചപലത; സന്തോഷം മനസ്സിന്റെ പ്രസന്നതയാണ്.

ആവേശശ്ച പ്രതീകാരഃ ശയോ വൈധുര്യ്യമാത്മനഃ । കര്ത്തവ്യേ പ്രതിഭാഭ്രംശോ ജड़തേത്യഭിധീയതേ ।। ൩൩൯.

ആവേശം, പ്രതികാരം, ആത്മാവിന്റെ ആശയക്കുഴപ്പം എന്നിവ മനസ്സിന്റെ അശാന്തിയുടെ രൂപങ്ങളാണ്. എന്ത് ചെയ്യണം എന്നുള്ള വിവേകം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ജരത് എന്നാണ് പറയുന്നത്.

ഇഷ്ടപ്രാപ്തേരുപചിതഃ സമ്പദാഭ്യുദയോ ധൃതിഃ । ഗര്വ്വഃ പരേഷ്വവജ്ഞാനമാത്മന്യുത്കര്ഷഭാവാനാ ।। ൩൩൯.

ഇഷ്ടം ലഭിച്ചപ്പോൾ, സമ്പത്ത് വർധിച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന തൃപ്തിയാണ് ധൃതി. മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് തനിക്കു മേൽപറയുന്ന മനോഭാവം ആണ് ഗർവ്വം.

ഭവേദ്വിഷാദോ ദൈവാദേര്വിഘാതോഽഭീഷ്ടവസ്തുനി । ഔസ്സുക്യമീഷ്സിതാപ്രാപ്തേര്വാഞ്ഛയാ തരലാ സ്ഥിതിഃ ।। ൩൩൯.

ദൈവം മുതലായവ കൊണ്ട് ഇഷ്ടപ്പെട്ട കാര്യങ്ങളിൽ തടസ്സം വന്നാൽ വിഷാദം ഉണ്ടാകും. ആഗ്രഹിച്ചതു നേടാൻ ഉള്ള ആസക്തി കൊണ്ടു മനസ്സിന് സ്ഥിരതയില്ലായ്മ വരുന്നത് ഔസുക്യം എന്നാണ്.

ചിത്തേന്ദ്രിയാണാം സ്തൈമിത്യമപസ്മാരോഽചലാ സ്ഥിതിഃ । യുദ്‌ധേ ബാധാദിഭീസ്ത്രാസോ വീപ്സാ ചിത്തചമത്കൃതിഃ ।। ൩൩൯.

മനസ്സിനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും ഉണരാത്ത അവസ്ഥയെ അപസ്മാരം എന്നാണ് പറയുന്നത്; അതു ഒരു അചഞ്ചലാവസ്ഥയാണ്. യുദ്ധം പോലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ ബുദ്ധിമുട്ട് മൂലം ഭയം ഉണരുന്നു; മനസ്സിന്റെ അതിശയമാണ് വീപ്സ.

ക്രോധസ്യാപ്രശമോഽമര്ഷഃ പ്രബോധശ്തേചനോദയഃ । അവഹിത്ഥം ഭവേദ്‌ഗുപ്തിരിങ്ഗിതാകാരഗോചരാ ।। ൩൩൯.

കോപം ശമിക്കാതിരിക്കുന്നതു അമർശം എന്നാണ്; ഉണർവ് ഉണരുന്നത് പ്രബോധം. ചലനങ്ങൾ, മുഖഭാവങ്ങൾ മുതലായവയിൽ നിന്നു മനസ്സിന്റെ മറച്ചുവെച്ചത് തിരിച്ചറിയാം; അതാണ് അവഹിത്തം.

രോഷതോ ഗുരുവാഗ്ദണ്ഡപാരുഷ്യം വിദുരുഗ്രതാം । ഊഹോ വിതര്കഃ സ്യാദ്വ്യാധിര്മനോവപുരവഗ്രഹഃ ।। ൩൩൯.

കോപം മൂലം ഗുരുവിന്റെ കടുപ്പമുള്ള വാക്കുകൾ കടുത്തതായിരിക്കും. ഊഹം എന്നത് അനുമാനമാണ്; വിവേചനം എന്നത് വിചാരം; മനസ്സിനും ശരീരത്തിനും ബാധയുണ്ടാകുന്നത് രോഗം എന്നാണ്.

അനിബദ്ധപ്രലാപാദിരുന്മാദോ മദനാദിഭിഃ । തത്വജ്ഞാനാദിനാ ചേതഃകഷായോപരമഃ ശമഃ ।। ൩൩൯.

നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സംസാരവും അതുപോലുള്ള പ്രവൃത്തികളും മദ്യം മുതലായവ കൊണ്ടു വരുന്ന ഉന്മാദം ആണ്. യാഥാർത്ഥ്യജ്ഞാനം മുതലായവ വഴി മനസ്സിലെ ദോഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നത് ശമം എന്നാണ്.

കവിഭിര്യോജനീയാ വൈ ഭാവാഃ കാവ്യാദികേ രസാഃ । വിഭാവ്യതേ ഹി രത്യാദിര്യത്ര യേന വിഭാവ്യതേ ।। ൩൩൯.

കവികൾ ഉപയോഗിക്കേണ്ട ഭാവങ്ങളും കവിതയിലെയും മറ്റു കലകളിലെയും രസങ്ങളും, അവയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ മനസ്സിലാവൂ. ഉദാഹരണത്തിന്, പ്രണയവും മറ്റ് ഭാവങ്ങളും എങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്നു എന്നത് അതിലൂടെയാണ് അറിയുന്നത്.

വിഭാവോ നാമ സ ദ്വേധാലമ്ബനോദ്ദീപനാത്മകഃ । രത്യാദിഭാവവര്ഗോഽയം യമാജീവ്യോപജായതേ ।। ൩൩൯.

ഇത് 'വിഭാവം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ളതാണ് — ആലംബനവും ഉദ്ദീപനവും. പ്രണയാദി ഭാവങ്ങൾ ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്.

ആലമ്ബനവിഭാവോഽസൌ നായകാദിഭവസ്തഥാ । ധീരോദാത്തോ ധീരോദ്ധതഃ സ്യാദ്ധീരലലിതസ്തഥാ ।। ൩൩൯.

ആലംബനവിഭാവം എന്നത് നായകൻ മുതലായവരിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. നായകൻ നാലു തരത്തിലുള്ളവനാണ് — ധീരവും ഉന്നതവുമായവൻ, ധീരവും അഹങ്കാരമുള്ളവൻ, ലാളിത്യമുള്ളവൻ, സമാധാനമുള്ളവൻ.

ധീരപ്രശാന്ത ഇത്യേവം ചതുര്ദ്ധാ നായകഃ സ്മൃതഃ । അനുകൂലോ ദക്ഷഇണശ്ച ശഠോ ധൃഷ്ടഃ പ്രവര്ത്തിതഃ ।। ൩൩൯.

ഇങ്ങനെ നായകൻ നാലു വിധം ആണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു — അനുകൂലനായവൻ, കൂശലനായവൻ, ചതിയനായവൻ, ധൈര്യശാലിയായവൻ, സജീവനായവൻ.

പീഠമര്ദ്ദോ വിടശ്ചൈവ വിദൂഷക ഇതി ത്രയഃ । ശ്രൃഡ്ഗാരേ നര്മ്മസചിവാ നായകസ്യാനുനായകാ ।। ൩൩൯.

പീഠമർദ്ദൻ, വിറ്റൻ, വിദൂഷകൻ — ഇവരാണ് നായകന്റെ പ്രണയസഖാക്കൾ, രഹസ്യങ്ങൾ പങ്കിടുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾ.

പീഠമര്ദ്ദഃ സമ്ബലകഃ ശ്രീമാംസ്തദ്വേശജോ വിടഃ । വിദൂഷകോ വൈഹസികസ്ത്വഷ്ടനായകനായികാഃ ।। ൩൩൯.

പീഠമർദ്ദൻ സഖാവാണ്, വിറ്റൻ എതിരാളിയാണ്, വിദൂഷകൻ തമാശക്കാരനാണ്. ഇവരാണ് ഉപനായകന്മാരും ഉപനായികമാരും.

സ്വകീയാ പരകീയാ ച പുനര്ഭൂരിതി കൌശികാഃ । സാമാന്യാ ന പുനര്ഭൂരിരിത്യാദ്യാ ബഹുഭേദതഃ ।। ൩൩൯.

നായികമാർ സ്വകീയ, പരകീയ, പുനർഭൂ എന്നിങ്ങനെ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. വിദഗ്ധർ പറയുന്നത്, സാധാരണയായവരും പുനർഭൂ അല്ലാത്തവരും മറ്റ് പല തരത്തിലുള്ളവരുമുണ്ട്.

ഉദ്ദീപനവിഭാവാസ്തേ സംസ്കാരൈര്വിവിധൈഃ സ്ഥിതൈഃ । ആലമ്ബനവിഭാവേഷു ഭാവാനുദ്ദീപയന്തി യേ ।। ൩൩൯.

ഉദ്ദീപനവിഭാവങ്ങൾ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളാൽ ആലംബനവിഭാവങ്ങളിൽ ഭാവങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നവയാണ്.