അഗ്നിപുരാണമ്

അല്പമാത്രം സമുദ്ദിഷ്ടം ബഹുധാ യത് പ്രസര്പതി । ഫലാവസാനം യച്ചൈവ വീജം തദഭിധീയതേ ।। ൩൩൮.

ചെറുതായി സൂചിപ്പിച്ചെങ്കിലും പലവിധത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നതും, ഫലത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതും വിത്ത് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

യത്ര വീജസമുത്പത്തിര്നാനാര്ഥരസസമ്ഭവാ । കാവ്യേ ശരീരാനുഗതം തന്മുഖം പരികീര്ത്തിതം ।। ൩൩൮.

വിത്ത് ഉദയം ചെയ്ത് പല അർത്ഥങ്ങളും രസങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നിടത്ത്, കാവ്യത്തിന്റെ ശരീരത്തെ അനുഗമിച്ച്, അതാണ് മുഖം എന്നു പറയുന്നത്.

ഇഷ്ടസ്യാര്ഥസ്യ രചനാ വൃത്താന്തസ്യാനുപക്ഷയഃ । രാഗപ്രാപ്തിഃ പ്രയോഗസ്യ ഗുഹ്യാനാഞ്ചൈവ ഗൂഹനമ് ।। ൩൩൮.

ഇഷ്ടമായ അർത്ഥത്തിന്റെ നിർമ്മാണം, സംഭവങ്ങളുടെ unfold, പ്രവർത്തനത്തിൽ ആസക്തി നേടൽ, രഹസ്യങ്ങൾ മറയ്ക്കൽ—ഇവയൊക്കെയാണ്.

ആസ്ചര്യ്യവദഭിഖ്യാതം പ്രകാശാനാം പ്രകാശനമ് । അങ്ഗഹീനം നരോ യദ്വന്ന ശ്രേഷ്ഠം കാവ്യമേച ച ।। ൩൩൮.

അദ്ഭുതം അദ്ഭുതമായും, വ്യക്തമായത് വ്യക്തമായും വെളിപ്പെടുത്തൽ; അവയവങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ഉത്തമനല്ലയോ, അങ്ങനെ തന്നെ കവിതയും.

ദേശകാലൌ വിനാ കിഞ്ചിന്നേതിവൃത്തം പ്രവര്ത്തതേ । അതസ്തയോരുപാദാനനിയമാത് പദഭുച്യതേ ।। ൩൩൮.

സ്ഥലവും സമയവും ഇല്ലാതെ ഒരു കഥയും നടക്കില്ല; അതുകൊണ്ട് അവയെ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടത് നിർബന്ധമായതിനാൽ അതിനെ പദഭൂമി എന്നു പറയുന്നു.

ദേശേഷു ഭാരതം വര്ഷം കാലേ കൃതയുഗത്രയം । നര്ത്തേ താമ്യാം പ്രാണഭൃതാം സുഖദുഃഖോദയഃ ക്കചിത് ।। ൩൩൮.

ഭാരതവർഷത്തിലെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ, മൂന്ന് കൃതയുഗങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നു. ഇവിടെ ജീവികൾക്ക് സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുണ്ട്.

സര്ഗേ സാര്ഗാദിവാര്ത്താ ച പ്രസജ്ജന്തീ ന ദുഷ്യതി ।। ൩൩൮.

സൃഷ്ടിക്കുശേഷമുള്ള കാര്യങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി നടക്കുന്നു, അവയിൽ ദോഷം ഒന്നുമില്ല.

അഗ്നിരുവാച അക്ഷരം പരമം ബ്ര്ഹ്മ സനാതനമജം വിഭും । വേദാന്തേഷു വദന്ത്യേകം ചൈതന്യം ജ്യോതിരീശ്വരമ് ।। ൩൩൯.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നശിക്കാത്തതും പരമമായതുമായ ബ്രഹ്മം — ശാശ്വതവും ജനനമില്ലാത്തതും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുമാണ്. ഉപനിഷത്തുകളിൽ അതിനെ ഒരേയൊരു ചൈതന്യവും പ്രകാശമുള്ള ദൈവവുമെന്നു പറയുന്നു.

ആനന്ദഃ സഹജസ്തസ്യ വ്യജ്യതേ സ കദാചന । വ്യക്തിഃ സാ തസ്യ ചൈതന്യചമത്‌കാരരസാഹ്വയാ ।। ൩൩൯.

അതിനുള്ള ആനന്ദം സ്വാഭാവികമാണ്, ചിലപ്പോഴത് വെളിപ്പെടുന്നു. ആ വെളിപ്പാട് ചൈതന്യത്തിന്റെ അത്ഭുതാനുഭവം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.

ആദ്യസ്തസ്യ വികാരോ യഃ സോഽഹങ്കാര ഇതി സ്മൃതഃ । തതോഽഭിമാനസ്തത്രേദം സമാപ്തം ഭുവനത്രയം ।। ൩൩൯.

അതിനുള്ള ആദ്യമായ മാറ്റം അഹങ്കാരമെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. അതിൽ നിന്നാണ് സ്വയം തിരിച്ചറിയൽ ഉണ്ടാകുന്നത്, അങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും പൂർണ്ണമാവുന്നു.

അഭിമാനാദ്രതിഃ സാ ച പരിപോഷമുപേയുഷീ । വ്യഭിചാര്യ്യാദിസാമാന്യാത് ശ്രൃങ്ഗാര ഇതി ഗീയതേ ।। ൩൩൯.

സ്വയം തിരിച്ചറിയലിൽ നിന്നാണ് ആസ്വാദനം ഉണ്ടാകുന്നത്; അതിനാൽ വളർച്ചയും സംഭവിക്കുന്നു. മാറ്റം മുതലായവയുമായി പൊതുവായി ബന്ധമുള്ളതിനാൽ അതിനെ പ്രേമം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

തദ്ഭേദാഃ കാമമിതരേ ഹാസ്യാദ്യാ അപ്യനേകശഃ । സ്വസ്വസ്ഥാദിവിശേഷോത്ഥപരിഘോഷസ്വലക്ഷണാഃ ।। ൩൩൯.

അതിന്റെ വിഭജനം ആഗ്രഹം, ചിരി മുതലായവയായി പലതരത്തിൽ കാണാം. ഓരോന്നിനും അതിന്റെ പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യക്തമായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ട്.

സത്ത്വാദിഗുണസന്താനാജ്ജായന്തേ പരമാത്മനഃ । രാഗാദ്ബവതി ശ്രൃങ്ഗാരോ രൌദ്രസ്തൈക്ഷണാത് പ്രജായതേ ।। ൩൩൯.

സത്ത്വം, രാജസ്, തമസ് എന്നീ ഗുണങ്ങളുടെ തുടർച്ചയിൽ നിന്നാണ് പരമാത്മാവിൽനിന്ന് വിവിധ ഭാവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. ആസ്വാദനത്തിൽ നിന്നാണ് പ്രേമം, കഠിനതയിൽ നിന്നാണ് കോപം ജനിക്കുന്നത്.

വീരോഽവഷ്ടമ്ഭജഃ സങ്കോചഭൂര്വ്വീഭത്സ ഇഷ്യതേ । ശ്രൃങ്ഗാരഹാസ്യകരുണാ രൌദ്രവീരഭയാനകാഃ ।। ൩൩൯.

സ്ഥിരതയിൽ നിന്നാണ് വീരത്വം ജനിക്കുന്നത്; ചുരുങ്ങുന്ന മനസ്സിൽ നിന്നാണ് വെറുപ്പ് ഉണ്ടാകുന്നത്. പ്രേമം, ചിരി, കരുണ, കോപം, വീരത്വം, ഭയം —

വീരാച്ചാദ്ഭുതനിഷ്പത്തിഃ സ്യാദ്വീഭത്സാദ്ഭയാനകഃ । ശ്രൃങ്ഗാരഹാസ്യകരുണാ രൌദ്രവീരഭയാനകാഃ ।। ൩൩൯.

വീരത്വത്തിൽ നിന്നാണ് അത്ഭുതം ഉണ്ടാകുന്നത്; വെറുപ്പിൽ നിന്നാണ് ഭയാനകം ഉണ്ടാകുന്നത്. പ്രേമം, ചിരി, കരുണ, കോപം, വീരത്വം, ഭയം —

വീഭത്സാദ്ഭുതശാന്താഖ്യാഃ സ്വഭാവാച്ചതുരോ രസാഃ । ലക്ഷ്മീരിവ വിനാ ത്യാഗാന്ന വാണീ ഭാതി നീരസാ ।। ൩൩൯.

വെറുപ്പിൽ നിന്നാണ് അത്ഭുതവും ശാന്തതയും ഉണ്ടാകുന്നത്, സ്വാഭാവികമായി നാലു രസങ്ങൾ ഉണ്ട്. ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ, ത്യാഗം ഇല്ലാതെ വാണി പ്രകാശിക്കില്ല, രസം ഇല്ലാതെ അതിന് രുചിയില്ല.

അപാരേ കാവ്യസംസാരേ കവിരേവ പ്രജാപതിഃ । യഥാ വൈ രോചതേ വിശ്വം തഥേവം പരിവര്ത്തതേ ।। ൩൩൯.

അവസാനമില്ലാത്ത കാവ്യലോകത്തിൽ കവി മാത്രമാണ് സൃഷ്ടാവ്. കവിക്ക് എങ്ങനെ ഇഷ്ടമാവുന്നുവോ, അതുപോലെ ലോകം മാറുന്നു.

അപാരേ കാവ്യസംസാരേ കവിരേവ പ്രജാപതിഃ । യഥാ വൈ രോചതേ വിശ്വം തഥേദം പരിവര്ത്തതേ ।। ൩൩൯.

അവസാനമില്ലാത്ത കാവ്യലോകത്തിൽ കവി മാത്രമാണ് സൃഷ്ടാവ്. കവിക്ക് എങ്ങനെ ഇഷ്ടമാവുന്നുവോ, അതുപോലെ ഈ ലോകം മാറുന്നു.

ന ഭാവഹീനോഽസ്തി രസോ ന ഭാവോ രസവര്ജ്ജിതഃ । ഭാവയന്തി രസാനേഭിര്ഭാവ്യന്തേ ച രസാ ഇതി ।। ൩൩൯.

ഭാവം ഇല്ലാതെ രസം ഇല്ല, രസം ഇല്ലാതെ ഭാവവും ഇല്ല. ഇവയാൽ രസങ്ങൾ ഉണരുന്നു, അതുപോലെ അവ അനുഭവപ്പെടുന്നു.

സ്ഥായിതനോഽഷ്ടൌ രതിമുഖാഃ സ്തമ്ഭാദ്യാ വ്യഭിചാരിണഃ । മനോഽനുകൂലേഽനുഭവഃ സുഖസ്യ രതിരിഷ്യ്തേ ।। ൩൩൯.

ഏഴ് സ്ഥിരഭാവങ്ങൾ പ്രേമം മുതലായവയും, സ്റ്റംഭം പോലുള്ള താൽക്കാലിക ഭാവങ്ങളും പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മനസ്സിന് സന്തോഷം അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ അതിനെ പ്രേമം എന്നു പറയുന്നു.

ഹര്വാദിഭിശ്ച മനസോ വികാശോ ഹാസ ഉച്യതേ । ചിത്രാദിദര്ശനാച്ചേതോവൈക്ലവ്യം ബ്രുവതേ ഭയമ് ।। ൩൩൯.

ഹർഷം മുതലായവയാൽ മനസ്സിന് വികസനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനെ ചിരി എന്നു പറയുന്നു. അത്ഭുതകരമായ കാര്യങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ മനസ്സിന് അലക്ഷ്യം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനെ ഭയം എന്നു പറയുന്നു.

ജുഗുപ്സാ ച പദാര്ഥാനാം നിന്ദാ ദൌര്ഭാഗ്യവാഹിനാം । വിസ്മയോഽതിശയേനാര്ഥദര്ശനാച്ചിത്തവിസ്തൃതിഃ ।। ൩൩൯.

വസ്തുക്കളോടുള്ള വെറുപ്പ് ജുഗുപ്സ എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്; ദോഷം ദുർഭാഗ്യത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അത്യന്തം അത്ഭുതം കാണുമ്പോൾ മനസ്സ് വികസിക്കുന്നു.

അഷ്ടൌ സ്തമ്ഭാദയഃ സത്ത്വാദ്രജസസ്തമസഃ പരമ് । സ്തമ്ഭശ്ചേഷ്ടാപ്രതീഘാതോ ഭയരാഗാദ്യുപാഹിതഃ ।। ൩൩൯.

സ്റ്റംഭം മുതലായ എട്ട് ഭാവങ്ങൾ സത്ത്വം, രാജസ്, തമസ് എന്നിവയ്ക്ക് അതീതമാണ്. സ്റ്റംഭം എന്നത് ഭയം, ആഗ്രഹം മുതലായവ കൊണ്ടുള്ള പ്രവർത്തി നിർത്തലാകലാണ്.

ശ്രമരാഗാദ്യുപേതാന്തഃക്ഷോഭജന്മ വപുര്ജ്ജലം । സ്വേദോ ഹര്ഷാദിഭിര്ദ്ദേഹോച്ഛാസാഽന്തഃപുലകോദ്‌ഗമഃ ।। ൩൩൯.

ശ്രമം, രാഗം മുതലായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ ഉണരുന്ന ഉണർവ് മൂലം, ശരീരത്തിൽ വെള്ളം പോലെ ചോർച്ചയുണ്ടാകുന്നു. സന്തോഷം മുതലായ വികാരങ്ങൾ കൊണ്ടു വിയർപ്പ് വരുന്നു; അതുപോലെ, ഉള്ളിൽ ശക്തമായ വികാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ രോമാഞ്ചവും ഉണ്ടാകുന്നു.

ഹര്ഷാദിജന്മവാക്സങ്ഗഃ സ്വരഭേദോ ഭയാദിഭിഃ । മനോവൈക്ലവ്യമിച്ഛന്തി ശോകമിഷ്ടക്ഷയാദിഭിഃ ।। ൩൩൯.

സന്തോഷം മുതലായ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് വാക്ക് ഉരുത്തിരിയുന്നു; ഭയം പോലുള്ള അവസ്ഥകളിൽ ശബ്ദം മാറുന്നു. മനസ്സിൽ വിഷമം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ഇഷ്ടപ്പെട്ടത് നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ ദു:ഖം ഉണരുന്നു.

ക്രോധസ്തൈക്ഷ്ണപ്രബോധശ്ച പ്രതികൂ ലാനുകാരിണി । പുരുഷാര്ഥസമാപ്ത്യാര്ഥോ യഃ സ ഉത്സാഹ ഉച്യതേ ।। ൩൩൯.

കോപം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മനസ്സിൽ കഠിനമായ ഉണർവ് ഉണരുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് എതിര്‍ചെയ്യുന്നവരോട്. മനുഷ്യന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടാൻ ഉള്ള ശക്തിയെയാണ് ഉത്സാഹം എന്ന് പറയുന്നത്.

ചിത്തക്ഷോഭഭവോത്തമ്ഭോ വേപഥുഃ പരികീര്ത്തിതഃ । വൈവര്ണ്യഞ്ച വിചഷാദാദിജന്മാ കാന്തിവിപര്യ്യയഃ ।। ൩൩൯.

മനസ്സിന്റെ അശാന്തിയും ഭയവും കൊണ്ടു ശരീരം വിറയലുണ്ടാകുന്നത് വെപതു എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഉത്കണ്ഠയും ഭയം പോലുള്ള വികാരങ്ങൾ കൊണ്ടു നിറം മാറുന്നതാണ് വൈവർണ്യം.

ദുഃഖാനന്ദാദിജന്നേത്രജലമശ്രു ച വിശ്രുതമ് । ഇന്ദ്രിയാണാമസ്തമയഃ പ്രലയോ ലങ്ഘനാദിഭിഃ ।। ൩൩൯.

ദു:ഖം, ആനന്ദം മുതലായ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർ, അഥവാ അശ്രു, ഉണ്ടാകുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പ്രവർത്തനം നിർത്തുന്നത് പ്രളയം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; അതു ബോധം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ പോലുള്ള അവസ്ഥകളിൽ സംഭവിക്കുന്നു.

വൈരാഗ്യാദിര്മ്മനഃ ഖേദോ നിര്വേദ ഇതി കഥ്യതേ । മനഃ പീड़ദിജന്മാ ച സാദോ ഗ്ലാനിഃ ശരീരഗാ ।। ൩൩൯.

വൈരാഗ്യം മുതലായ അവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് മനസ്സിന് തളർച്ച വരുന്നത് നിര്വേദം എന്നാണ് പറയുന്നത്. വേദന മുതലായ കാരണങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സിന് ദുർബലത വരുന്നത് ഗ്ലാനി എന്നാണ്, അത് ശരീരത്തിലും പ്രകടമാകും.