അഗ്നിപുരാണമ്

സഹിതാഃ സൂത്രധാരേണ സംലാപം യത്ര കുര്വ്വതേ । ചിത്രൈര്വ്വാക്യൈഃ സ്വകാര്യ്യോത്ഥൈഃ പ്രസ്തുതാക്ഷേപിഭിര്മിഥ ।। ൩൩൮.

സൂത്രധാരനോടൊപ്പം ചേർന്ന്, അവർ തമ്മിൽ സംസാരിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരുടെയും കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നു വരുന്ന വിവിധ വാക്കുകളും, പ്രസ്തുത വിഷയത്തിൽ പരസ്പരം സൂചനകളും ഉണ്ട്.

ആമുഖം തത്തു വിജ്ഞേയം ബുധൈഃ പ്രസ്താവനാപി സാ । പ്രവൃത്തകം കഥോദ്‌ഘാതഃ പ്രയോഗാതിശയസ്തഥാ ।। ൩൩൮.

അത് ബുദ്ധിമാന്മാർ ആമുഖം എന്നും, പ്രസ്താവന എന്നും അറിയണം; പ്രാവൃത്തകം, കഥയുടെ ആരംഭം, പ്രകടനത്തിലെ ഉന്നതത എന്നിവയും അതിലുണ്ട്.

ആമുഖസ്യ ത്രയോ ഭേദാ വീജാംശേഷൂപജായതേ । കാലം പ്രവൃത്തമാശ്രിത്യ സൂത്രധൃഗ്യത്ര വര്ണയേത് ।। ൩൩൮.

ആമുഖത്തിന് മൂന്നു വകഭേദങ്ങളുണ്ട്; വിത്ത് തുടങ്ങിയ ഭാഗങ്ങളിൽ അവ ഉണ്ടാകുന്നു. ആരംഭിച്ച സമയത്തെ ആശ്രയിച്ച് സൂത്രധാരൻ അതിനെ വിശദീകരിക്കണം.

തദാശ്രയശ്ച പാത്രസ്യ പ്രവേശസ്തത് പ്രവൃത്തകം । സൂത്രധാരസ്യ വാക്യം വാ യത്ര വാക്യാര്ഥമേവ വാ ।। ൩൩൮.

അവസരത്തെ ആശ്രയിച്ച് കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുന്നത് പ്രാവൃത്തകം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതോ സൂത്രധാരന്റെ വാക്കോ അതിലെ അർത്ഥം തന്നെയോ ആകാം.

ഗൃഹീത്വാ പ്രവിശേത് പാത്രം കഥോദ്‌ഘാതഃ സ ഉച്യതേ । പ്രയോഗേഷു പ്രയോഗന്തു സൂത്രധൃഗ്യത്ര വര്ണയേത് ।। ൩൩൮.

അവസരം എടുത്ത് കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അതാണ് കഥയുടെ ആരംഭം എന്ന് പറയുന്നു; അവതരണങ്ങളിൽ, സൂത്രധാരൻ അവതരണം ഇവിടെ വിശദീകരിക്കണം.

തതശ്ച പ്രവിശേത് പാത്രം പ്രയോഗാതിശയോ ഹി സഃ । ശരീരം നാടകാദീനാമിതിവൃത്തം പ്രചക്ഷതേ ।। ൩൩൮.

അതിനുശേഷം കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അതാണ് പ്രകടനത്തിലെ ഉന്നതത; നാടകാദികളുടെ കഥാസാരം ശരീരം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

സിദ്ധമുത്പ്രേക്ഷിതഞ്ചേതി തസ്യ ഭേദാബുഭൌ സ്മൃതൌ । സിദ്ധമാഗമദൃഷ്ടഞ്ച സൃഷ്ടമുത്പ്രേക്ഷഇതം കവേഃ ।। ൩൩൮.

അതിന്റെ രണ്ട് വകഭേദങ്ങൾ സിദ്ധവും, ഉത്പ്രേക്ഷിതവും ആണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു; സിദ്ധം കേട്ടതിലോ കണ്ടതിലോ ആധാരമാക്കിയതാണ്, ഉത്പ്രേക്ഷിതം കവിയുടെ സൃഷ്ടിയാണ്.

വീജം വിന്ദുഃ പതാകാ ച പ്രകരീ കാര്യ്യമേവ ച । അര്ഥപ്രകൃതയഃ പഞ്ച പഞ്ച ചേഷ്ടാ അപി ക്രമാത് ।। ൩൩൮.

വിത്ത്, ബിന്ദു, പതാക, പ്രകരി, പ്രവർത്തി—ഇവയാണ് അർത്ഥത്തിന്റെ അഞ്ചു രൂപങ്ങൾ; അതുപോലെ, അഞ്ചു ക്രമത്തിൽ പ്രവർത്തന ഘട്ടങ്ങളുമുണ്ട്.

പ്രാരമ്ഭശ്ച പ്രയത്നശ്ച പ്രാപ്തിഃ സദ്ഭാവ ഏവ ച । നിയതാ ച ഫലപ്രാപ്തിഃ ഫലയോഗശ്ച പഞ്ചമഃ ।। ൩൩൮.

ആരംഭം, ശ്രമം, പ്രാപ്തി, നിലനിൽപ്പ്, ഉറപ്പുള്ള ഫലസിദ്ധി—ഇവയാണ് ഫലസംബന്ധമുള്ള അഞ്ചു ഘട്ടങ്ങൾ.

മുഖം പ്രതിമുഖം ഗര്ഭോ വിമര്ഷശ്ച തഥൈവ ച । തഥാ നിര്വ്വഹണഞ്ചേതി ക്രമാത് പഞ്ചൈവ സന്ധയഃ ।। ൩൩൮.

മുഖം, പ്രതിമുഖം, ഗർഭം, വിമർശം, നിർവ്വഹണം—ഇവയാണ് കഥയുടെ അഞ്ചു ഭാഗങ്ങൾ.

അല്പമാത്രം സമുദ്ദിഷ്ടം ബഹുധാ യത് പ്രസര്പതി । ഫലാവസാനം യച്ചൈവ വീജം തദഭിധീയതേ ।। ൩൩൮.

ചെറുതായി സൂചിപ്പിച്ചെങ്കിലും പലവിധത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നതും, ഫലത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതും വിത്ത് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

യത്ര വീജസമുത്പത്തിര്നാനാര്ഥരസസമ്ഭവാ । കാവ്യേ ശരീരാനുഗതം തന്മുഖം പരികീര്ത്തിതം ।। ൩൩൮.

വിത്ത് ഉദയം ചെയ്ത് പല അർത്ഥങ്ങളും രസങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നിടത്ത്, കാവ്യത്തിന്റെ ശരീരത്തെ അനുഗമിച്ച്, അതാണ് മുഖം എന്നു പറയുന്നത്.

ഇഷ്ടസ്യാര്ഥസ്യ രചനാ വൃത്താന്തസ്യാനുപക്ഷയഃ । രാഗപ്രാപ്തിഃ പ്രയോഗസ്യ ഗുഹ്യാനാഞ്ചൈവ ഗൂഹനമ് ।। ൩൩൮.

ഇഷ്ടമായ അർത്ഥത്തിന്റെ നിർമ്മാണം, സംഭവങ്ങളുടെ unfold, പ്രവർത്തനത്തിൽ ആസക്തി നേടൽ, രഹസ്യങ്ങൾ മറയ്ക്കൽ—ഇവയൊക്കെയാണ്.

ആസ്ചര്യ്യവദഭിഖ്യാതം പ്രകാശാനാം പ്രകാശനമ് । അങ്ഗഹീനം നരോ യദ്വന്ന ശ്രേഷ്ഠം കാവ്യമേച ച ।। ൩൩൮.

അദ്ഭുതം അദ്ഭുതമായും, വ്യക്തമായത് വ്യക്തമായും വെളിപ്പെടുത്തൽ; അവയവങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ഉത്തമനല്ലയോ, അങ്ങനെ തന്നെ കവിതയും.

ദേശകാലൌ വിനാ കിഞ്ചിന്നേതിവൃത്തം പ്രവര്ത്തതേ । അതസ്തയോരുപാദാനനിയമാത് പദഭുച്യതേ ।। ൩൩൮.

സ്ഥലവും സമയവും ഇല്ലാതെ ഒരു കഥയും നടക്കില്ല; അതുകൊണ്ട് അവയെ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടത് നിർബന്ധമായതിനാൽ അതിനെ പദഭൂമി എന്നു പറയുന്നു.

ദേശേഷു ഭാരതം വര്ഷം കാലേ കൃതയുഗത്രയം । നര്ത്തേ താമ്യാം പ്രാണഭൃതാം സുഖദുഃഖോദയഃ ക്കചിത് ।। ൩൩൮.

ഭാരതവർഷത്തിലെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ, മൂന്ന് കൃതയുഗങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നു. ഇവിടെ ജീവികൾക്ക് സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുണ്ട്.

സര്ഗേ സാര്ഗാദിവാര്ത്താ ച പ്രസജ്ജന്തീ ന ദുഷ്യതി ।। ൩൩൮.

സൃഷ്ടിക്കുശേഷമുള്ള കാര്യങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി നടക്കുന്നു, അവയിൽ ദോഷം ഒന്നുമില്ല.

അഗ്നിരുവാച അക്ഷരം പരമം ബ്ര്ഹ്മ സനാതനമജം വിഭും । വേദാന്തേഷു വദന്ത്യേകം ചൈതന്യം ജ്യോതിരീശ്വരമ് ।। ൩൩൯.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നശിക്കാത്തതും പരമമായതുമായ ബ്രഹ്മം — ശാശ്വതവും ജനനമില്ലാത്തതും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുമാണ്. ഉപനിഷത്തുകളിൽ അതിനെ ഒരേയൊരു ചൈതന്യവും പ്രകാശമുള്ള ദൈവവുമെന്നു പറയുന്നു.

ആനന്ദഃ സഹജസ്തസ്യ വ്യജ്യതേ സ കദാചന । വ്യക്തിഃ സാ തസ്യ ചൈതന്യചമത്‌കാരരസാഹ്വയാ ।। ൩൩൯.

അതിനുള്ള ആനന്ദം സ്വാഭാവികമാണ്, ചിലപ്പോഴത് വെളിപ്പെടുന്നു. ആ വെളിപ്പാട് ചൈതന്യത്തിന്റെ അത്ഭുതാനുഭവം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.

ആദ്യസ്തസ്യ വികാരോ യഃ സോഽഹങ്കാര ഇതി സ്മൃതഃ । തതോഽഭിമാനസ്തത്രേദം സമാപ്തം ഭുവനത്രയം ।। ൩൩൯.

അതിനുള്ള ആദ്യമായ മാറ്റം അഹങ്കാരമെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. അതിൽ നിന്നാണ് സ്വയം തിരിച്ചറിയൽ ഉണ്ടാകുന്നത്, അങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും പൂർണ്ണമാവുന്നു.

അഭിമാനാദ്രതിഃ സാ ച പരിപോഷമുപേയുഷീ । വ്യഭിചാര്യ്യാദിസാമാന്യാത് ശ്രൃങ്ഗാര ഇതി ഗീയതേ ।। ൩൩൯.

സ്വയം തിരിച്ചറിയലിൽ നിന്നാണ് ആസ്വാദനം ഉണ്ടാകുന്നത്; അതിനാൽ വളർച്ചയും സംഭവിക്കുന്നു. മാറ്റം മുതലായവയുമായി പൊതുവായി ബന്ധമുള്ളതിനാൽ അതിനെ പ്രേമം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

തദ്ഭേദാഃ കാമമിതരേ ഹാസ്യാദ്യാ അപ്യനേകശഃ । സ്വസ്വസ്ഥാദിവിശേഷോത്ഥപരിഘോഷസ്വലക്ഷണാഃ ।। ൩൩൯.

അതിന്റെ വിഭജനം ആഗ്രഹം, ചിരി മുതലായവയായി പലതരത്തിൽ കാണാം. ഓരോന്നിനും അതിന്റെ പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ നിന്നുള്ള വ്യക്തമായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ട്.

സത്ത്വാദിഗുണസന്താനാജ്ജായന്തേ പരമാത്മനഃ । രാഗാദ്ബവതി ശ്രൃങ്ഗാരോ രൌദ്രസ്തൈക്ഷണാത് പ്രജായതേ ।। ൩൩൯.

സത്ത്വം, രാജസ്, തമസ് എന്നീ ഗുണങ്ങളുടെ തുടർച്ചയിൽ നിന്നാണ് പരമാത്മാവിൽനിന്ന് വിവിധ ഭാവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. ആസ്വാദനത്തിൽ നിന്നാണ് പ്രേമം, കഠിനതയിൽ നിന്നാണ് കോപം ജനിക്കുന്നത്.

വീരോഽവഷ്ടമ്ഭജഃ സങ്കോചഭൂര്വ്വീഭത്സ ഇഷ്യതേ । ശ്രൃങ്ഗാരഹാസ്യകരുണാ രൌദ്രവീരഭയാനകാഃ ।। ൩൩൯.

സ്ഥിരതയിൽ നിന്നാണ് വീരത്വം ജനിക്കുന്നത്; ചുരുങ്ങുന്ന മനസ്സിൽ നിന്നാണ് വെറുപ്പ് ഉണ്ടാകുന്നത്. പ്രേമം, ചിരി, കരുണ, കോപം, വീരത്വം, ഭയം —

വീരാച്ചാദ്ഭുതനിഷ്പത്തിഃ സ്യാദ്വീഭത്സാദ്ഭയാനകഃ । ശ്രൃങ്ഗാരഹാസ്യകരുണാ രൌദ്രവീരഭയാനകാഃ ।। ൩൩൯.

വീരത്വത്തിൽ നിന്നാണ് അത്ഭുതം ഉണ്ടാകുന്നത്; വെറുപ്പിൽ നിന്നാണ് ഭയാനകം ഉണ്ടാകുന്നത്. പ്രേമം, ചിരി, കരുണ, കോപം, വീരത്വം, ഭയം —

വീഭത്സാദ്ഭുതശാന്താഖ്യാഃ സ്വഭാവാച്ചതുരോ രസാഃ । ലക്ഷ്മീരിവ വിനാ ത്യാഗാന്ന വാണീ ഭാതി നീരസാ ।। ൩൩൯.

വെറുപ്പിൽ നിന്നാണ് അത്ഭുതവും ശാന്തതയും ഉണ്ടാകുന്നത്, സ്വാഭാവികമായി നാലു രസങ്ങൾ ഉണ്ട്. ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ, ത്യാഗം ഇല്ലാതെ വാണി പ്രകാശിക്കില്ല, രസം ഇല്ലാതെ അതിന് രുചിയില്ല.

അപാരേ കാവ്യസംസാരേ കവിരേവ പ്രജാപതിഃ । യഥാ വൈ രോചതേ വിശ്വം തഥേവം പരിവര്ത്തതേ ।। ൩൩൯.

അവസാനമില്ലാത്ത കാവ്യലോകത്തിൽ കവി മാത്രമാണ് സൃഷ്ടാവ്. കവിക്ക് എങ്ങനെ ഇഷ്ടമാവുന്നുവോ, അതുപോലെ ലോകം മാറുന്നു.

അപാരേ കാവ്യസംസാരേ കവിരേവ പ്രജാപതിഃ । യഥാ വൈ രോചതേ വിശ്വം തഥേദം പരിവര്ത്തതേ ।। ൩൩൯.

അവസാനമില്ലാത്ത കാവ്യലോകത്തിൽ കവി മാത്രമാണ് സൃഷ്ടാവ്. കവിക്ക് എങ്ങനെ ഇഷ്ടമാവുന്നുവോ, അതുപോലെ ഈ ലോകം മാറുന്നു.

ന ഭാവഹീനോഽസ്തി രസോ ന ഭാവോ രസവര്ജ്ജിതഃ । ഭാവയന്തി രസാനേഭിര്ഭാവ്യന്തേ ച രസാ ഇതി ।। ൩൩൯.

ഭാവം ഇല്ലാതെ രസം ഇല്ല, രസം ഇല്ലാതെ ഭാവവും ഇല്ല. ഇവയാൽ രസങ്ങൾ ഉണരുന്നു, അതുപോലെ അവ അനുഭവപ്പെടുന്നു.