അഗ്നിപുരാണമ്

വ്യായോഗഭാണവീഥ്യങ്ഗത്രോടകാന്യഥ നാടികാ । സട്ടകം ശില്പകഃ കര്ണാ ഏകോ ദുര്മ്മല്ലികാ തഥാ ।। ൩൩൮.

വ്യായോഗം, ഭാണം, വീഥി, അംശം, ത്രോടകം, നാടിക, സട്ടകം, ശില്പകം, കർണ്ണം, ഏകവും ദുര്മല്ലികയും കൂടിയാണു്.

പ്രസ്ഥാനം ഭാണികാ ഭാണീ ഗോഷ്ഠീ ഹല്ലീശകാനി ച । കാവ്യം ശ്രീഗദിതം നാട്യരാസകം രാസകം തഥാ ।। ൩൩൮.

പ്രസ്ഥാനം, ഭാണിക, ഭാണി, ഗോഷ്ഠി, ഹല്ലീശകം, കാവ്യം, ശ്രീഗദിതം, നാട്യരാസകം, രാസകം ഇവയും അതുപോലെ.

ഉല്ലാപ്യകം പ്രേങ്‌ക്ഷണഞ്ച സപ്തവിംശതിരേവ തത് । സാമാന്യഞ്ച വിശേഷശ്ച ലക്ഷ്ണസ്യ ദ്വയീ ഗതിഃ ।। ൩൩൮.

ഉല്ലാപ്യകം, പ്രേങ്ക്ഷണം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ഇരുപത്തേഴാണ്; പൊതുവായതും പ്രത്യേകമായതുമായ രണ്ട് വിധത്തിലുള്ള നിർവചനങ്ങൾ ഉണ്ട്.

സാമാന്യം സര്വ്വവിഷയം ശേഷഃ ക്കാപി പ്രവര്ത്തതേ । പൂര്വ്വരങ്ഗേ നിവൃതേ ദ്വൌ ദേശകാലാവുഭാവപി ।। ൩൩൮.

പൊതുവായത് എല്ലായിടത്തും ബാധകമാണ്; ശേഷിച്ചവ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മാത്രം. മുൻവേദി കഴിഞ്ഞാൽ ദേശവും കാലവും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

രസഭാവമിഭാവാനുഭാവാ അഭിനയാസ്തഥാ । അങ്കഃ സ്ഥിതിശ്ച സാമാന്യം സര്വ്വത്രൈവോപസര്പണാത് ।। ൩൩൮.

രസം, ഭാവം, ഉത്പ്രേരകങ്ങൾ, പ്രതിക്രിയകൾ, അഭിനയം, അങ്കം, നില—ഇവ എല്ലാം പൊതുവായവയാണ്, എല്ലായിടത്തും കാണപ്പെടുന്നതിനാൽ.

വിശേഷോഽവസരേ വാച്യഃ സാമാന്യം പൂര്വ്വമുച്യതേ । ത്രിവര്ഗസാധനന്നാട്യമിത്യാഹുഃ കരണഞ്ച യത് ।। ൩൩൮.

പ്രത്യേകം പറയേണ്ടത് യോഗ്യമായ സമയത്ത് പറയണം; പൊതുവായത് ആദ്യം പറയപ്പെടണം. നാടകം മൂന്നു പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ നേടാനുള്ള മാർഗമാണ്, മറ്റു പ്രവർത്തികൾപോലെയും.

ഇതികര്ത്തവ്യ്താ തസ്യ പൂര്വ്വരങ്ഗോ യഥാവിധി । നാന്ദീമുഖാനി ദ്വാത്രിംശദങ്ഗാനി പൂര്വ്വരങ്ഗകേ ।। ൩൩൮.

അതിനുള്ള ക്രമം നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്; മുൻവേദിക്ക് മുകളിൽ നാന്ദിയും ഉൾപ്പെടെ മുപ്പത്തിരണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട്.

ദേവതാനാം നമസ്കാരോ ഗുരൂണാമപി ച സ്തുതിഃ । ഗോബ്രാഹ്മണനൃപാദീനാമാശീര്വാദാദി ഗീയതേ ।। ൩൩൮.

ദേവതകളെ വന്ദിക്കുകയും, ഗുരുക്കന്മാരെ സ്തുതിക്കുകയും, പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും രാജാക്കന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും അനുഗ്രഹങ്ങൾ പാടുകയും ചെയ്യുന്നു.

നാന്ദ്യന്തേ സൂത്രധാരോഽസൌ രുപകേഷു നിബധ്യതേ । ഗുരുപൂര്വക്രമം വംശപ്രശംസാ പൌരുഷം കവേഃ ।। ൩൩൮.

നാണ്ടിയുടെ അവസാനം, സൂത്രധാരൻ നാടകങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ആദ്യം ഗുരുവിനെ ആദരിക്കുകയും, പിന്നീട് വംശത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും, കവിയുടെ കഴിവ് ഉല്ലേഖിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

സമ്ബമ്ധാര്ഥൌ ച കാവ്യ്സ്യ പഞ്ചൈതാനേഷ നിര്ദ്ദിശേത് । നടീ വിദൂഷകോ വാപി പാരിപാര്ശ്വിക ഏവ വാ ।। ൩൩൮.

കാവ്യത്തിന്റെ ബന്ധവും അർത്ഥവും—ഈ അഞ്ചും ഇവിടെ നടിയും വിദ്യൂഷകനോ അല്ലെങ്കിൽ സഹായിയോ വ്യക്തമാക്കണം.

സഹിതാഃ സൂത്രധാരേണ സംലാപം യത്ര കുര്വ്വതേ । ചിത്രൈര്വ്വാക്യൈഃ സ്വകാര്യ്യോത്ഥൈഃ പ്രസ്തുതാക്ഷേപിഭിര്മിഥ ।। ൩൩൮.

സൂത്രധാരനോടൊപ്പം ചേർന്ന്, അവർ തമ്മിൽ സംസാരിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരുടെയും കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നു വരുന്ന വിവിധ വാക്കുകളും, പ്രസ്തുത വിഷയത്തിൽ പരസ്പരം സൂചനകളും ഉണ്ട്.

ആമുഖം തത്തു വിജ്ഞേയം ബുധൈഃ പ്രസ്താവനാപി സാ । പ്രവൃത്തകം കഥോദ്‌ഘാതഃ പ്രയോഗാതിശയസ്തഥാ ।। ൩൩൮.

അത് ബുദ്ധിമാന്മാർ ആമുഖം എന്നും, പ്രസ്താവന എന്നും അറിയണം; പ്രാവൃത്തകം, കഥയുടെ ആരംഭം, പ്രകടനത്തിലെ ഉന്നതത എന്നിവയും അതിലുണ്ട്.

ആമുഖസ്യ ത്രയോ ഭേദാ വീജാംശേഷൂപജായതേ । കാലം പ്രവൃത്തമാശ്രിത്യ സൂത്രധൃഗ്യത്ര വര്ണയേത് ।। ൩൩൮.

ആമുഖത്തിന് മൂന്നു വകഭേദങ്ങളുണ്ട്; വിത്ത് തുടങ്ങിയ ഭാഗങ്ങളിൽ അവ ഉണ്ടാകുന്നു. ആരംഭിച്ച സമയത്തെ ആശ്രയിച്ച് സൂത്രധാരൻ അതിനെ വിശദീകരിക്കണം.

തദാശ്രയശ്ച പാത്രസ്യ പ്രവേശസ്തത് പ്രവൃത്തകം । സൂത്രധാരസ്യ വാക്യം വാ യത്ര വാക്യാര്ഥമേവ വാ ।। ൩൩൮.

അവസരത്തെ ആശ്രയിച്ച് കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുന്നത് പ്രാവൃത്തകം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതോ സൂത്രധാരന്റെ വാക്കോ അതിലെ അർത്ഥം തന്നെയോ ആകാം.

ഗൃഹീത്വാ പ്രവിശേത് പാത്രം കഥോദ്‌ഘാതഃ സ ഉച്യതേ । പ്രയോഗേഷു പ്രയോഗന്തു സൂത്രധൃഗ്യത്ര വര്ണയേത് ।। ൩൩൮.

അവസരം എടുത്ത് കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അതാണ് കഥയുടെ ആരംഭം എന്ന് പറയുന്നു; അവതരണങ്ങളിൽ, സൂത്രധാരൻ അവതരണം ഇവിടെ വിശദീകരിക്കണം.

തതശ്ച പ്രവിശേത് പാത്രം പ്രയോഗാതിശയോ ഹി സഃ । ശരീരം നാടകാദീനാമിതിവൃത്തം പ്രചക്ഷതേ ।। ൩൩൮.

അതിനുശേഷം കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അതാണ് പ്രകടനത്തിലെ ഉന്നതത; നാടകാദികളുടെ കഥാസാരം ശരീരം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

സിദ്ധമുത്പ്രേക്ഷിതഞ്ചേതി തസ്യ ഭേദാബുഭൌ സ്മൃതൌ । സിദ്ധമാഗമദൃഷ്ടഞ്ച സൃഷ്ടമുത്പ്രേക്ഷഇതം കവേഃ ।। ൩൩൮.

അതിന്റെ രണ്ട് വകഭേദങ്ങൾ സിദ്ധവും, ഉത്പ്രേക്ഷിതവും ആണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു; സിദ്ധം കേട്ടതിലോ കണ്ടതിലോ ആധാരമാക്കിയതാണ്, ഉത്പ്രേക്ഷിതം കവിയുടെ സൃഷ്ടിയാണ്.

വീജം വിന്ദുഃ പതാകാ ച പ്രകരീ കാര്യ്യമേവ ച । അര്ഥപ്രകൃതയഃ പഞ്ച പഞ്ച ചേഷ്ടാ അപി ക്രമാത് ।। ൩൩൮.

വിത്ത്, ബിന്ദു, പതാക, പ്രകരി, പ്രവർത്തി—ഇവയാണ് അർത്ഥത്തിന്റെ അഞ്ചു രൂപങ്ങൾ; അതുപോലെ, അഞ്ചു ക്രമത്തിൽ പ്രവർത്തന ഘട്ടങ്ങളുമുണ്ട്.

പ്രാരമ്ഭശ്ച പ്രയത്നശ്ച പ്രാപ്തിഃ സദ്ഭാവ ഏവ ച । നിയതാ ച ഫലപ്രാപ്തിഃ ഫലയോഗശ്ച പഞ്ചമഃ ।। ൩൩൮.

ആരംഭം, ശ്രമം, പ്രാപ്തി, നിലനിൽപ്പ്, ഉറപ്പുള്ള ഫലസിദ്ധി—ഇവയാണ് ഫലസംബന്ധമുള്ള അഞ്ചു ഘട്ടങ്ങൾ.

മുഖം പ്രതിമുഖം ഗര്ഭോ വിമര്ഷശ്ച തഥൈവ ച । തഥാ നിര്വ്വഹണഞ്ചേതി ക്രമാത് പഞ്ചൈവ സന്ധയഃ ।। ൩൩൮.

മുഖം, പ്രതിമുഖം, ഗർഭം, വിമർശം, നിർവ്വഹണം—ഇവയാണ് കഥയുടെ അഞ്ചു ഭാഗങ്ങൾ.

അല്പമാത്രം സമുദ്ദിഷ്ടം ബഹുധാ യത് പ്രസര്പതി । ഫലാവസാനം യച്ചൈവ വീജം തദഭിധീയതേ ।। ൩൩൮.

ചെറുതായി സൂചിപ്പിച്ചെങ്കിലും പലവിധത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നതും, ഫലത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതും വിത്ത് എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

യത്ര വീജസമുത്പത്തിര്നാനാര്ഥരസസമ്ഭവാ । കാവ്യേ ശരീരാനുഗതം തന്മുഖം പരികീര്ത്തിതം ।। ൩൩൮.

വിത്ത് ഉദയം ചെയ്ത് പല അർത്ഥങ്ങളും രസങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നിടത്ത്, കാവ്യത്തിന്റെ ശരീരത്തെ അനുഗമിച്ച്, അതാണ് മുഖം എന്നു പറയുന്നത്.

ഇഷ്ടസ്യാര്ഥസ്യ രചനാ വൃത്താന്തസ്യാനുപക്ഷയഃ । രാഗപ്രാപ്തിഃ പ്രയോഗസ്യ ഗുഹ്യാനാഞ്ചൈവ ഗൂഹനമ് ।। ൩൩൮.

ഇഷ്ടമായ അർത്ഥത്തിന്റെ നിർമ്മാണം, സംഭവങ്ങളുടെ unfold, പ്രവർത്തനത്തിൽ ആസക്തി നേടൽ, രഹസ്യങ്ങൾ മറയ്ക്കൽ—ഇവയൊക്കെയാണ്.

ആസ്ചര്യ്യവദഭിഖ്യാതം പ്രകാശാനാം പ്രകാശനമ് । അങ്ഗഹീനം നരോ യദ്വന്ന ശ്രേഷ്ഠം കാവ്യമേച ച ।। ൩൩൮.

അദ്ഭുതം അദ്ഭുതമായും, വ്യക്തമായത് വ്യക്തമായും വെളിപ്പെടുത്തൽ; അവയവങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ഉത്തമനല്ലയോ, അങ്ങനെ തന്നെ കവിതയും.

ദേശകാലൌ വിനാ കിഞ്ചിന്നേതിവൃത്തം പ്രവര്ത്തതേ । അതസ്തയോരുപാദാനനിയമാത് പദഭുച്യതേ ।। ൩൩൮.

സ്ഥലവും സമയവും ഇല്ലാതെ ഒരു കഥയും നടക്കില്ല; അതുകൊണ്ട് അവയെ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടത് നിർബന്ധമായതിനാൽ അതിനെ പദഭൂമി എന്നു പറയുന്നു.

ദേശേഷു ഭാരതം വര്ഷം കാലേ കൃതയുഗത്രയം । നര്ത്തേ താമ്യാം പ്രാണഭൃതാം സുഖദുഃഖോദയഃ ക്കചിത് ।। ൩൩൮.

ഭാരതവർഷത്തിലെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ, മൂന്ന് കൃതയുഗങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നു. ഇവിടെ ജീവികൾക്ക് സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ഉണ്ടാകാറുണ്ട്.

സര്ഗേ സാര്ഗാദിവാര്ത്താ ച പ്രസജ്ജന്തീ ന ദുഷ്യതി ।। ൩൩൮.

സൃഷ്ടിക്കുശേഷമുള്ള കാര്യങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി നടക്കുന്നു, അവയിൽ ദോഷം ഒന്നുമില്ല.

അഗ്നിരുവാച അക്ഷരം പരമം ബ്ര്ഹ്മ സനാതനമജം വിഭും । വേദാന്തേഷു വദന്ത്യേകം ചൈതന്യം ജ്യോതിരീശ്വരമ് ।। ൩൩൯.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നശിക്കാത്തതും പരമമായതുമായ ബ്രഹ്മം — ശാശ്വതവും ജനനമില്ലാത്തതും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുമാണ്. ഉപനിഷത്തുകളിൽ അതിനെ ഒരേയൊരു ചൈതന്യവും പ്രകാശമുള്ള ദൈവവുമെന്നു പറയുന്നു.

ആനന്ദഃ സഹജസ്തസ്യ വ്യജ്യതേ സ കദാചന । വ്യക്തിഃ സാ തസ്യ ചൈതന്യചമത്‌കാരരസാഹ്വയാ ।। ൩൩൯.

അതിനുള്ള ആനന്ദം സ്വാഭാവികമാണ്, ചിലപ്പോഴത് വെളിപ്പെടുന്നു. ആ വെളിപ്പാട് ചൈതന്യത്തിന്റെ അത്ഭുതാനുഭവം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.