അഗ്നിപുരാണമ്

തമസാ മരുതാപ്യന്യൈവിഭാവൈരതിനിര്ഭരൈഃ । സര്വ്വവൃത്തിപ്രവൃത്തഞ്ച സര്വ്വഭാവപ്രഭാവിതമ് ।। ൩൩൭.

അന്ധകാരവും കാറ്റും മറ്റു ശക്തമായ രൂപങ്ങളും, എല്ലാ വിധ പ്രവർത്തനങ്ങളും, വിവിധ മനോഭാവങ്ങൾ കൊണ്ട് സ്വാധീനിച്ചവയും,

സര്വ്വരീതിരസൈഃ പുഷ്ടം പുഷ്ടങ്ഗുണവിഭൂണൈഃ । അത ഏവ മഹാകാവ്യം തത്കര്ത്താ ച മഹാകവിഃ ।। ൩൩൭.

എല്ലാ രസങ്ങളാലും ഉത്തമഗുണങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായത് എന്നിങ്ങനെ അതിനെ മഹാകാവ്യം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; അതിന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെ മഹാകവി എന്നും പറയുന്നു.

വാഗ്വൈദഗ്ധ്യപ്രധാനേപി രസ ഏവാത്ര ജീവിതമ് । പൃഥക്പ്രയത്നനിര്വ്വര്ത്യം വാഗ്വക്രിമ്നി രസാദ്വപുഃ ।। ൩൩൭.

വാക്കിന്റെ കൌശലം ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതായാലും, ഇവിടെ ജീവൻ രസത്തിലാണ്; വാക്കിന്റെ രൂപം വേറെയും, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശരീരം രസത്തിലാണ്.

ചതുര്വ്വര്ഗഫലം വിശ്വഗ്വ്യാഖ്യാതം നായകാഖ്യയാ । സമാനവൃത്തിനിര്വ്യൂഢഃ കൌശികീവൃത്തികോമലഃ ।। ൩൩൭.

ഇതിന്റെ ഫലം ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്ന നാലു ലക്ഷ്യങ്ങളുമാണ്, നായകന്റെ കഥയിലൂടെ എല്ലായിടത്തും വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒരേ ചന്ദസ്സിൽ, കൗശികി എന്ന സുന്ദരമായ ശൈലിയിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു.

കലാപോഽത്ര പ്രവാസഃ പ്രാഗനുരാഗാഹ്വയോ രസഃ । സവിശേഷകഞ്ച പ്രാപ്ത്യാദി സംസ്കൃതേനേതരേണ ച ।। ൩൩൭.

ഇവിടെ പുഷ്പമാല പോലെ പ്രവാസവും, മുമ്പത്തെ പ്രേമം എന്ന രസവും, പ്രത്യേകതകളും, പ്രാപ്തിയും മറ്റും, സംസ്കൃതത്തിലും മറ്റു ഭാഷകളിലും കാണാം.

ശ്ലോകൈരനേകൈഃ കുലകം സ്യാത് സന്ദാനിതകാനി തത്। മുക്തകം ശ്ലോക ഏകൈകശ്ചമത്കാരക്ഷമഃ സതാം ।। ൩൩൭.

അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു കുലകം ആകുന്നു; അങ്ങിനെ ബന്ധിപ്പിച്ചവ. ഓരോ ശ്ലോകവും സ്വതന്ത്രമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അതിനെ മുക്തകം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾക്ക് അത്ഭുതം പകരുന്നതാണ്.

സൂക്തിഭിഃ കവിസിംഹാനാം സുന്ദരീഭിഃ സമന്വിതഃ . കോഷോ ബ്രഹ്മാപരിച്ഛിന്നഃ സ വിദഗ്ധായ രോചതേ ।। ൩൩൭.

കവിസിംഹന്മാരുടെയും സുന്ദരികളുടെയും മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച, ബ്രഹ്മാവിനും അതിരില്ലാത്ത ഒരു നിധിയാണ് ഇത്; വിവേകമുള്ളവർക്കു ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതാണ്.

ആഭാസോപമശക്തിശ്ച സര്ഗേ യദ്ഭിന്നവൃത്തതാ । മിശ്രം വപുരിതി ഖ്യാതം പ്രകീര്ണമിതി ച ദ്വിധാ ।। ൩൩൭.

ഒരു കൃതിയിൽ ഉപമയും സാമ്യവും, വിവിധ ചന്ദസ്സുകളും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ മിശ്രരൂപം എന്നും, പ്രാകീർണ്ണം എന്നും രണ്ട് പേരിൽ വിളിക്കുന്നു.

ശ്രവ്യഞ്ചൈവാബിനേയഞ്ച പ്രകീര്ണം സകലോക്തിഭിഃ ।। ൩൩൭.

ശ്രവ്യവും അഭിനയയോഗ്യവും, എല്ലാ വിധ വാക്കുകളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും പ്രാകീർണ്ണം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

അഗ്നിരുവാച നാടകം സപ്രകരണം ഡിമ ഈഹാമൃഗോഽപി വാ । ജ്ഞേയഃ സമവകാരശ്ച ഭവേത് പ്രഹസനന്തഥാ ।। ൩൩൮.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നാടകവും പ്രകരണവും, ഡിമവും, ഇഹാമൃഗവും, സമവകാരവും, പ്രഹസനവും ഇവ അറിയേണ്ടതാണ്.

വ്യായോഗഭാണവീഥ്യങ്ഗത്രോടകാന്യഥ നാടികാ । സട്ടകം ശില്പകഃ കര്ണാ ഏകോ ദുര്മ്മല്ലികാ തഥാ ।। ൩൩൮.

വ്യായോഗം, ഭാണം, വീഥി, അംശം, ത്രോടകം, നാടിക, സട്ടകം, ശില്പകം, കർണ്ണം, ഏകവും ദുര്മല്ലികയും കൂടിയാണു്.

പ്രസ്ഥാനം ഭാണികാ ഭാണീ ഗോഷ്ഠീ ഹല്ലീശകാനി ച । കാവ്യം ശ്രീഗദിതം നാട്യരാസകം രാസകം തഥാ ।। ൩൩൮.

പ്രസ്ഥാനം, ഭാണിക, ഭാണി, ഗോഷ്ഠി, ഹല്ലീശകം, കാവ്യം, ശ്രീഗദിതം, നാട്യരാസകം, രാസകം ഇവയും അതുപോലെ.

ഉല്ലാപ്യകം പ്രേങ്‌ക്ഷണഞ്ച സപ്തവിംശതിരേവ തത് । സാമാന്യഞ്ച വിശേഷശ്ച ലക്ഷ്ണസ്യ ദ്വയീ ഗതിഃ ।। ൩൩൮.

ഉല്ലാപ്യകം, പ്രേങ്ക്ഷണം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ഇരുപത്തേഴാണ്; പൊതുവായതും പ്രത്യേകമായതുമായ രണ്ട് വിധത്തിലുള്ള നിർവചനങ്ങൾ ഉണ്ട്.

സാമാന്യം സര്വ്വവിഷയം ശേഷഃ ക്കാപി പ്രവര്ത്തതേ । പൂര്വ്വരങ്ഗേ നിവൃതേ ദ്വൌ ദേശകാലാവുഭാവപി ।। ൩൩൮.

പൊതുവായത് എല്ലായിടത്തും ബാധകമാണ്; ശേഷിച്ചവ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മാത്രം. മുൻവേദി കഴിഞ്ഞാൽ ദേശവും കാലവും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

രസഭാവമിഭാവാനുഭാവാ അഭിനയാസ്തഥാ । അങ്കഃ സ്ഥിതിശ്ച സാമാന്യം സര്വ്വത്രൈവോപസര്പണാത് ।। ൩൩൮.

രസം, ഭാവം, ഉത്പ്രേരകങ്ങൾ, പ്രതിക്രിയകൾ, അഭിനയം, അങ്കം, നില—ഇവ എല്ലാം പൊതുവായവയാണ്, എല്ലായിടത്തും കാണപ്പെടുന്നതിനാൽ.

വിശേഷോഽവസരേ വാച്യഃ സാമാന്യം പൂര്വ്വമുച്യതേ । ത്രിവര്ഗസാധനന്നാട്യമിത്യാഹുഃ കരണഞ്ച യത് ।। ൩൩൮.

പ്രത്യേകം പറയേണ്ടത് യോഗ്യമായ സമയത്ത് പറയണം; പൊതുവായത് ആദ്യം പറയപ്പെടണം. നാടകം മൂന്നു പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ നേടാനുള്ള മാർഗമാണ്, മറ്റു പ്രവർത്തികൾപോലെയും.

ഇതികര്ത്തവ്യ്താ തസ്യ പൂര്വ്വരങ്ഗോ യഥാവിധി । നാന്ദീമുഖാനി ദ്വാത്രിംശദങ്ഗാനി പൂര്വ്വരങ്ഗകേ ।। ൩൩൮.

അതിനുള്ള ക്രമം നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്; മുൻവേദിക്ക് മുകളിൽ നാന്ദിയും ഉൾപ്പെടെ മുപ്പത്തിരണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട്.

ദേവതാനാം നമസ്കാരോ ഗുരൂണാമപി ച സ്തുതിഃ । ഗോബ്രാഹ്മണനൃപാദീനാമാശീര്വാദാദി ഗീയതേ ।। ൩൩൮.

ദേവതകളെ വന്ദിക്കുകയും, ഗുരുക്കന്മാരെ സ്തുതിക്കുകയും, പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും രാജാക്കന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും അനുഗ്രഹങ്ങൾ പാടുകയും ചെയ്യുന്നു.

നാന്ദ്യന്തേ സൂത്രധാരോഽസൌ രുപകേഷു നിബധ്യതേ । ഗുരുപൂര്വക്രമം വംശപ്രശംസാ പൌരുഷം കവേഃ ।। ൩൩൮.

നാണ്ടിയുടെ അവസാനം, സൂത്രധാരൻ നാടകങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ആദ്യം ഗുരുവിനെ ആദരിക്കുകയും, പിന്നീട് വംശത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും, കവിയുടെ കഴിവ് ഉല്ലേഖിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

സമ്ബമ്ധാര്ഥൌ ച കാവ്യ്സ്യ പഞ്ചൈതാനേഷ നിര്ദ്ദിശേത് । നടീ വിദൂഷകോ വാപി പാരിപാര്ശ്വിക ഏവ വാ ।। ൩൩൮.

കാവ്യത്തിന്റെ ബന്ധവും അർത്ഥവും—ഈ അഞ്ചും ഇവിടെ നടിയും വിദ്യൂഷകനോ അല്ലെങ്കിൽ സഹായിയോ വ്യക്തമാക്കണം.

സഹിതാഃ സൂത്രധാരേണ സംലാപം യത്ര കുര്വ്വതേ । ചിത്രൈര്വ്വാക്യൈഃ സ്വകാര്യ്യോത്ഥൈഃ പ്രസ്തുതാക്ഷേപിഭിര്മിഥ ।। ൩൩൮.

സൂത്രധാരനോടൊപ്പം ചേർന്ന്, അവർ തമ്മിൽ സംസാരിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരുടെയും കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നു വരുന്ന വിവിധ വാക്കുകളും, പ്രസ്തുത വിഷയത്തിൽ പരസ്പരം സൂചനകളും ഉണ്ട്.

ആമുഖം തത്തു വിജ്ഞേയം ബുധൈഃ പ്രസ്താവനാപി സാ । പ്രവൃത്തകം കഥോദ്‌ഘാതഃ പ്രയോഗാതിശയസ്തഥാ ।। ൩൩൮.

അത് ബുദ്ധിമാന്മാർ ആമുഖം എന്നും, പ്രസ്താവന എന്നും അറിയണം; പ്രാവൃത്തകം, കഥയുടെ ആരംഭം, പ്രകടനത്തിലെ ഉന്നതത എന്നിവയും അതിലുണ്ട്.

ആമുഖസ്യ ത്രയോ ഭേദാ വീജാംശേഷൂപജായതേ । കാലം പ്രവൃത്തമാശ്രിത്യ സൂത്രധൃഗ്യത്ര വര്ണയേത് ।। ൩൩൮.

ആമുഖത്തിന് മൂന്നു വകഭേദങ്ങളുണ്ട്; വിത്ത് തുടങ്ങിയ ഭാഗങ്ങളിൽ അവ ഉണ്ടാകുന്നു. ആരംഭിച്ച സമയത്തെ ആശ്രയിച്ച് സൂത്രധാരൻ അതിനെ വിശദീകരിക്കണം.

തദാശ്രയശ്ച പാത്രസ്യ പ്രവേശസ്തത് പ്രവൃത്തകം । സൂത്രധാരസ്യ വാക്യം വാ യത്ര വാക്യാര്ഥമേവ വാ ।। ൩൩൮.

അവസരത്തെ ആശ്രയിച്ച് കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുന്നത് പ്രാവൃത്തകം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതോ സൂത്രധാരന്റെ വാക്കോ അതിലെ അർത്ഥം തന്നെയോ ആകാം.

ഗൃഹീത്വാ പ്രവിശേത് പാത്രം കഥോദ്‌ഘാതഃ സ ഉച്യതേ । പ്രയോഗേഷു പ്രയോഗന്തു സൂത്രധൃഗ്യത്ര വര്ണയേത് ।। ൩൩൮.

അവസരം എടുത്ത് കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അതാണ് കഥയുടെ ആരംഭം എന്ന് പറയുന്നു; അവതരണങ്ങളിൽ, സൂത്രധാരൻ അവതരണം ഇവിടെ വിശദീകരിക്കണം.

തതശ്ച പ്രവിശേത് പാത്രം പ്രയോഗാതിശയോ ഹി സഃ । ശരീരം നാടകാദീനാമിതിവൃത്തം പ്രചക്ഷതേ ।। ൩൩൮.

അതിനുശേഷം കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അതാണ് പ്രകടനത്തിലെ ഉന്നതത; നാടകാദികളുടെ കഥാസാരം ശരീരം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

സിദ്ധമുത്പ്രേക്ഷിതഞ്ചേതി തസ്യ ഭേദാബുഭൌ സ്മൃതൌ । സിദ്ധമാഗമദൃഷ്ടഞ്ച സൃഷ്ടമുത്പ്രേക്ഷഇതം കവേഃ ।। ൩൩൮.

അതിന്റെ രണ്ട് വകഭേദങ്ങൾ സിദ്ധവും, ഉത്പ്രേക്ഷിതവും ആണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു; സിദ്ധം കേട്ടതിലോ കണ്ടതിലോ ആധാരമാക്കിയതാണ്, ഉത്പ്രേക്ഷിതം കവിയുടെ സൃഷ്ടിയാണ്.

വീജം വിന്ദുഃ പതാകാ ച പ്രകരീ കാര്യ്യമേവ ച । അര്ഥപ്രകൃതയഃ പഞ്ച പഞ്ച ചേഷ്ടാ അപി ക്രമാത് ।। ൩൩൮.

വിത്ത്, ബിന്ദു, പതാക, പ്രകരി, പ്രവർത്തി—ഇവയാണ് അർത്ഥത്തിന്റെ അഞ്ചു രൂപങ്ങൾ; അതുപോലെ, അഞ്ചു ക്രമത്തിൽ പ്രവർത്തന ഘട്ടങ്ങളുമുണ്ട്.

പ്രാരമ്ഭശ്ച പ്രയത്നശ്ച പ്രാപ്തിഃ സദ്ഭാവ ഏവ ച । നിയതാ ച ഫലപ്രാപ്തിഃ ഫലയോഗശ്ച പഞ്ചമഃ ।। ൩൩൮.

ആരംഭം, ശ്രമം, പ്രാപ്തി, നിലനിൽപ്പ്, ഉറപ്പുള്ള ഫലസിദ്ധി—ഇവയാണ് ഫലസംബന്ധമുള്ള അഞ്ചു ഘട്ടങ്ങൾ.