അഗ്നിപുരാണമ്

പദ്യം ചതുഷ്പദീ തച്ച വൃത്തം ജാതിരിതിത്രിധാ । വൃത്തമക്ഷരസംഖ്യേയമുക്ഥം തത് കൃതിശേഷജമ് ।। ൩൩൭.

നാലു വരികളുള്ളതാണ് ശ്ലോകം; അതിന് വൃത്തി, ജാതി, രീതി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധങ്ങളുണ്ട്. വൃത്തി അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽനിന്നാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, അത് കാവ്യത്തിന്റെ ശേഷിപ്പിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

മാത്രാഭിര്ഗണനാ യത്ര സാ ജാതിരിതി കാശ്യപഃ । സമമര്ദ്ധസമം വൃത്തം വിഷമം പൈങ്ഗലം ത്രിധാ ।। ൩൩൭.

മാത്രകളുടെ എണ്ണത്തിൽനിന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നതിനെ ജാതി എന്നു കാശ്യപൻ പറയുന്നു; വൃത്തി സമം, അർദ്ധസമം, വിഷമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിൽ കാണാം, വിഷമം പൈംഗലമെന്നു വിളിക്കുന്നു.

സാ വിദ്യാ നൌസ്തിതീര്ഷൂണാം ഗഭീരം കാവ്യസാഗരം । മഹാകാവ്യം കലാപശ്ച പര്യ്യാബന്ധോ വിശേഷകമ് ।। ൩൩൭.

കാവ്യസാഗരം കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ആ വിജ്ഞാനമാണ് ഉപകാരപ്രദം; മഹാകാവ്യം, സമാഹാരം, പരിച്ഛേദങ്ങളായി വിഭജിച്ച ക്രമീകരണം എന്നിവ അതിന്റെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളാണ്.

കുലകം മുക്തക കോഷ ഇതി പദ്യകുടുമ്ബകമ് . സര്ഗബന്ധോ മഹാകാവ്യമാരബ്ധം സംസ്കൃതേന യത് ।। ൩൩൭.

കുലകം, മുക്തകം, കോശം എന്നിങ്ങനെ ശ്ലോകങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങൾ ഉണ്ട്. സർഗ്ഗബന്ധം മഹാകാവ്യമാണ്, സംസ്കൃതത്തിൽ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നത്.

താദാത്മ്യമജഹത്തത്ര തത്സമം നാതി ദുഷ്യതി । ഇതിഹാസകഥോദ്‌ഭൂതമിതരദ്വാ സദാശ്രയം ।। ൩൩൭.

അവിടെ തുല്യതയും സ്വഭാവവും വിട്ടുകൊടുക്കുന്നില്ല, സാമ്യമുള്ളത് വലിയ ദോഷമല്ല; ഇതിഹാസകഥകളിൽ നിന്നോ മറ്റേതിൽ നിന്നോ ഉദ്ഭവിച്ചാലും അതിന് സ്ഥിരമായ അടിസ്ഥാനം ഉണ്ട്.

മന്ത്ര്ദൂതപ്രയാണാജിനിയതം നാതിവിസ്തരമ് । ശക്കര്യ്യാതിജഗത്യാതിശക്കര്യ്യാ ത്രിഷ്ടുഭാ തഥാ ।। ൩൩൭.

ദൂതൻ അയക്കൽ, യാത്ര, യുദ്ധം എന്നിവയിൽ അത്രയും വിശദീകരണമില്ല; ശക്കരി, അതിജഗതി, അതിശക്കരി, ത്രിഷ്ടുപ് എന്നീ വൃത്തികളും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പുഷ്പിതാഗ്രാദിഭിര്വ്വക്രാഭിജനൈശ്ചാരുഭിഃ സമൈഃ । മുക്താ തു ഭിമ്നവൃത്താന്താ നാതിസംക്ഷിപ്തസ്ര്ഗകമ് ।। ൩൩൭.

പുഷ്പിതാഗ്രം പോലെയുള്ള മനോഹരമായ സമവൃത്തങ്ങളാൽ, ഉന്നതരായ കർത്താക്കൾ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; മുക്തകം അത്ഭുതകരമായ സംഭവങ്ങളുള്ള, വളരെ ചുരുങ്ങിയതല്ലാത്ത കഥകൾക്കാണ്.

അതിശക്വരികാഷ്ടിഭ്യാമേകസങ്കീര്ണകൈഃ പരരഃ । മാത്രയാപ്യപരഃ സര്ഗഃ പ്രാശസ്ത്യേഷു ച പശ്ചിമഃ ।। ൩൩൭.

അടുത്ത പരിച്ഛേദം അതിശക്കരി, അഷ്ടി, ഒറ്റ സങ്കീർണ്ണവൃത്തികൾ എന്നിവയാൽ രചിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു പരിച്ഛേദം മാത്രാനുസൃതമായിരിക്കും, അവസാനത്തേത് ഉത്തമത്വത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

കല്പോഽതിനിന്ദിതസ്തസ്മിന്വിശേഷാനാദരഃ സതാം । നഗരാര്ണവശൈലര്ത്തു ചന്ദ്രാര്കാശ്രമപാദപൈഃ ।। ൩൩൭.

അവിടെ ക്രമീകരണം അത്രയും കുറ്റം പറയപ്പെടുന്നില്ല, ജ്ഞാനികൾ അതിന് പ്രത്യേക ആദരം നൽകുന്നു; നഗരങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ঋതുക്കൾ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ആശ്രമങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയോടൊപ്പം.

ഉദ്യാനസലിലക്രീड़ാമധുപാനരതോത്സവൈഃ । ദൂതീവചനവിന്യാസൈരസതീചരിതാദ്‌ഭുതൈഃ ।। ൩൩൭.

തോട്ടങ്ങളിലും ജലവിനോദങ്ങളിലും, മധുപാനോത്സവങ്ങളിലും, ദൂതിമാരുടെ സന്ദേശങ്ങളിലും, വിശ്വാസം ഇല്ലാത്ത സ്ത്രീകളുടെ അത്ഭുതകരമായ പ്രവൃത്തികളിലും,

തമസാ മരുതാപ്യന്യൈവിഭാവൈരതിനിര്ഭരൈഃ । സര്വ്വവൃത്തിപ്രവൃത്തഞ്ച സര്വ്വഭാവപ്രഭാവിതമ് ।। ൩൩൭.

അന്ധകാരവും കാറ്റും മറ്റു ശക്തമായ രൂപങ്ങളും, എല്ലാ വിധ പ്രവർത്തനങ്ങളും, വിവിധ മനോഭാവങ്ങൾ കൊണ്ട് സ്വാധീനിച്ചവയും,

സര്വ്വരീതിരസൈഃ പുഷ്ടം പുഷ്ടങ്ഗുണവിഭൂണൈഃ । അത ഏവ മഹാകാവ്യം തത്കര്ത്താ ച മഹാകവിഃ ।। ൩൩൭.

എല്ലാ രസങ്ങളാലും ഉത്തമഗുണങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായത് എന്നിങ്ങനെ അതിനെ മഹാകാവ്യം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; അതിന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെ മഹാകവി എന്നും പറയുന്നു.

വാഗ്വൈദഗ്ധ്യപ്രധാനേപി രസ ഏവാത്ര ജീവിതമ് । പൃഥക്പ്രയത്നനിര്വ്വര്ത്യം വാഗ്വക്രിമ്നി രസാദ്വപുഃ ।। ൩൩൭.

വാക്കിന്റെ കൌശലം ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതായാലും, ഇവിടെ ജീവൻ രസത്തിലാണ്; വാക്കിന്റെ രൂപം വേറെയും, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശരീരം രസത്തിലാണ്.

ചതുര്വ്വര്ഗഫലം വിശ്വഗ്വ്യാഖ്യാതം നായകാഖ്യയാ । സമാനവൃത്തിനിര്വ്യൂഢഃ കൌശികീവൃത്തികോമലഃ ।। ൩൩൭.

ഇതിന്റെ ഫലം ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്ന നാലു ലക്ഷ്യങ്ങളുമാണ്, നായകന്റെ കഥയിലൂടെ എല്ലായിടത്തും വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒരേ ചന്ദസ്സിൽ, കൗശികി എന്ന സുന്ദരമായ ശൈലിയിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു.

കലാപോഽത്ര പ്രവാസഃ പ്രാഗനുരാഗാഹ്വയോ രസഃ । സവിശേഷകഞ്ച പ്രാപ്ത്യാദി സംസ്കൃതേനേതരേണ ച ।। ൩൩൭.

ഇവിടെ പുഷ്പമാല പോലെ പ്രവാസവും, മുമ്പത്തെ പ്രേമം എന്ന രസവും, പ്രത്യേകതകളും, പ്രാപ്തിയും മറ്റും, സംസ്കൃതത്തിലും മറ്റു ഭാഷകളിലും കാണാം.

ശ്ലോകൈരനേകൈഃ കുലകം സ്യാത് സന്ദാനിതകാനി തത്। മുക്തകം ശ്ലോക ഏകൈകശ്ചമത്കാരക്ഷമഃ സതാം ।। ൩൩൭.

അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു കുലകം ആകുന്നു; അങ്ങിനെ ബന്ധിപ്പിച്ചവ. ഓരോ ശ്ലോകവും സ്വതന്ത്രമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അതിനെ മുക്തകം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾക്ക് അത്ഭുതം പകരുന്നതാണ്.

സൂക്തിഭിഃ കവിസിംഹാനാം സുന്ദരീഭിഃ സമന്വിതഃ . കോഷോ ബ്രഹ്മാപരിച്ഛിന്നഃ സ വിദഗ്ധായ രോചതേ ।। ൩൩൭.

കവിസിംഹന്മാരുടെയും സുന്ദരികളുടെയും മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച, ബ്രഹ്മാവിനും അതിരില്ലാത്ത ഒരു നിധിയാണ് ഇത്; വിവേകമുള്ളവർക്കു ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതാണ്.

ആഭാസോപമശക്തിശ്ച സര്ഗേ യദ്ഭിന്നവൃത്തതാ । മിശ്രം വപുരിതി ഖ്യാതം പ്രകീര്ണമിതി ച ദ്വിധാ ।। ൩൩൭.

ഒരു കൃതിയിൽ ഉപമയും സാമ്യവും, വിവിധ ചന്ദസ്സുകളും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ മിശ്രരൂപം എന്നും, പ്രാകീർണ്ണം എന്നും രണ്ട് പേരിൽ വിളിക്കുന്നു.

ശ്രവ്യഞ്ചൈവാബിനേയഞ്ച പ്രകീര്ണം സകലോക്തിഭിഃ ।। ൩൩൭.

ശ്രവ്യവും അഭിനയയോഗ്യവും, എല്ലാ വിധ വാക്കുകളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും പ്രാകീർണ്ണം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

അഗ്നിരുവാച നാടകം സപ്രകരണം ഡിമ ഈഹാമൃഗോഽപി വാ । ജ്ഞേയഃ സമവകാരശ്ച ഭവേത് പ്രഹസനന്തഥാ ।। ൩൩൮.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നാടകവും പ്രകരണവും, ഡിമവും, ഇഹാമൃഗവും, സമവകാരവും, പ്രഹസനവും ഇവ അറിയേണ്ടതാണ്.

വ്യായോഗഭാണവീഥ്യങ്ഗത്രോടകാന്യഥ നാടികാ । സട്ടകം ശില്പകഃ കര്ണാ ഏകോ ദുര്മ്മല്ലികാ തഥാ ।। ൩൩൮.

വ്യായോഗം, ഭാണം, വീഥി, അംശം, ത്രോടകം, നാടിക, സട്ടകം, ശില്പകം, കർണ്ണം, ഏകവും ദുര്മല്ലികയും കൂടിയാണു്.

പ്രസ്ഥാനം ഭാണികാ ഭാണീ ഗോഷ്ഠീ ഹല്ലീശകാനി ച । കാവ്യം ശ്രീഗദിതം നാട്യരാസകം രാസകം തഥാ ।। ൩൩൮.

പ്രസ്ഥാനം, ഭാണിക, ഭാണി, ഗോഷ്ഠി, ഹല്ലീശകം, കാവ്യം, ശ്രീഗദിതം, നാട്യരാസകം, രാസകം ഇവയും അതുപോലെ.

ഉല്ലാപ്യകം പ്രേങ്‌ക്ഷണഞ്ച സപ്തവിംശതിരേവ തത് । സാമാന്യഞ്ച വിശേഷശ്ച ലക്ഷ്ണസ്യ ദ്വയീ ഗതിഃ ।। ൩൩൮.

ഉല്ലാപ്യകം, പ്രേങ്ക്ഷണം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ഇരുപത്തേഴാണ്; പൊതുവായതും പ്രത്യേകമായതുമായ രണ്ട് വിധത്തിലുള്ള നിർവചനങ്ങൾ ഉണ്ട്.

സാമാന്യം സര്വ്വവിഷയം ശേഷഃ ക്കാപി പ്രവര്ത്തതേ । പൂര്വ്വരങ്ഗേ നിവൃതേ ദ്വൌ ദേശകാലാവുഭാവപി ।। ൩൩൮.

പൊതുവായത് എല്ലായിടത്തും ബാധകമാണ്; ശേഷിച്ചവ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മാത്രം. മുൻവേദി കഴിഞ്ഞാൽ ദേശവും കാലവും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

രസഭാവമിഭാവാനുഭാവാ അഭിനയാസ്തഥാ । അങ്കഃ സ്ഥിതിശ്ച സാമാന്യം സര്വ്വത്രൈവോപസര്പണാത് ।। ൩൩൮.

രസം, ഭാവം, ഉത്പ്രേരകങ്ങൾ, പ്രതിക്രിയകൾ, അഭിനയം, അങ്കം, നില—ഇവ എല്ലാം പൊതുവായവയാണ്, എല്ലായിടത്തും കാണപ്പെടുന്നതിനാൽ.

വിശേഷോഽവസരേ വാച്യഃ സാമാന്യം പൂര്വ്വമുച്യതേ । ത്രിവര്ഗസാധനന്നാട്യമിത്യാഹുഃ കരണഞ്ച യത് ।। ൩൩൮.

പ്രത്യേകം പറയേണ്ടത് യോഗ്യമായ സമയത്ത് പറയണം; പൊതുവായത് ആദ്യം പറയപ്പെടണം. നാടകം മൂന്നു പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ നേടാനുള്ള മാർഗമാണ്, മറ്റു പ്രവർത്തികൾപോലെയും.

ഇതികര്ത്തവ്യ്താ തസ്യ പൂര്വ്വരങ്ഗോ യഥാവിധി । നാന്ദീമുഖാനി ദ്വാത്രിംശദങ്ഗാനി പൂര്വ്വരങ്ഗകേ ।। ൩൩൮.

അതിനുള്ള ക്രമം നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്; മുൻവേദിക്ക് മുകളിൽ നാന്ദിയും ഉൾപ്പെടെ മുപ്പത്തിരണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട്.

ദേവതാനാം നമസ്കാരോ ഗുരൂണാമപി ച സ്തുതിഃ । ഗോബ്രാഹ്മണനൃപാദീനാമാശീര്വാദാദി ഗീയതേ ।। ൩൩൮.

ദേവതകളെ വന്ദിക്കുകയും, ഗുരുക്കന്മാരെ സ്തുതിക്കുകയും, പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും രാജാക്കന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും അനുഗ്രഹങ്ങൾ പാടുകയും ചെയ്യുന്നു.

നാന്ദ്യന്തേ സൂത്രധാരോഽസൌ രുപകേഷു നിബധ്യതേ । ഗുരുപൂര്വക്രമം വംശപ്രശംസാ പൌരുഷം കവേഃ ।। ൩൩൮.

നാണ്ടിയുടെ അവസാനം, സൂത്രധാരൻ നാടകങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ആദ്യം ഗുരുവിനെ ആദരിക്കുകയും, പിന്നീട് വംശത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും, കവിയുടെ കഴിവ് ഉല്ലേഖിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.