അഗ്നിപുരാണമ്

ഭവേന്മധ്യമസന്ദര്ഭന്നാതികുത്സിതവിഗ്രഹമ് । വൃത്തച്ഛായാഹരം വൃത്തം ഗന്ധിനൈതത് കിലോത്‌കടമ് ।। ൩൩൭.

മധ്യമമായ ക്രമീകരണവും, അത്രയും ദോഷമുള്ള ഘടനയില്ലാത്തതും, വൃത്തത്തിന്റെ ഛായയുള്ളതും 'ഗന്ധി' എന്നും അതാണ് 'ഉത്കടം' എന്നും പറയുന്നു.

ആഖ്യായികാ കഥാ ഖണ്ഡകഥാ പരികഥാ തഥാ । കഥാനികേതി മന്യന്തേ ഗദ്യകാവ്യഞ്ച പഞ്ചധാ ।। ൩൩൭.

ആഖ്യായിക, കഥ, ഖണ്ഡകഥ, പരിച്ഛേദകഥ, കഥാനിക എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു തരത്തിലുള്ള ഗദ്യകാവ്യങ്ങളാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു.

കര്തൃവംശപ്രശംസാ സ്യാദ്യത്ര ഗദ്യേന വിസ്തരാത് । കന്യാഹരണസംഗ്രാമവിപ്രലമ്ഭവിപത്തയഃ ।। ൩൩൭.

എവിടെ കർത്താവിന്റെ വംശത്തെ ഗദ്യത്തിൽ വിശദമായി പ്രശംസിക്കുന്നു, അവിടെ കന്യാഹരണവും യുദ്ധവും വേർപാടും ദുരന്തങ്ങളും സംഭവിക്കുന്നു.

ഭവന്തി യത്ര ദീപ്താശ്ച രീതിവൃത്തിപ്രവൃത്തയഃ । ഉച്ഛാസൈശ്ച ചപരിച്ഛേജോ യത്ര യാ ചൂര്ണകോത്തരാ ।। ൩൩൭.

എവിടെ പ്രകാശമുള്ള ആചാരങ്ങളും പെരുമാറ്റങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും കാണപ്പെടുന്നു, അവിടെയും ഉച്ചാസങ്ങളും പെട്ടെന്നുള്ള അവസാനവും ചുരുങ്ങിയ ഉത്തരവുമുണ്ട്.

. വക്ത്രം വാപരവക്ത്രം വാ യത്ര സാഖ്യായികാ സ്മൃതാ । ശ്ലോകൈഃ സ്വവംശം സംക്ഷേപാത് കവിര്യത്ര പ്രശംസതി ।। ൩൩൭.

കഥയെ എഴുത്തുകാരൻ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റാരെങ്കിലും പറയുന്നു എങ്കിൽ അതിനെ ആഖ്യായിക എന്നു വിളിക്കുന്നു; കവിയ്‌ക്ക് തന്റെ വംശത്തെ കുറിച്ച് ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രശംസിക്കുന്നതുമുണ്ട്.

മുഖ്യസ്യാര്ഥാവതാരായ ഭവേദ്യത്ര കഥാന്തരമ് । പരിച്ഛേദോ ന യത്ര സ്യാദ്ഭവേദ്വാലമ്ഭകൈഃ ക്കചിത് ।। ൩൩൭.

പ്രധാനമായ വിഷയം അവതരിപ്പിക്കാൻ മറ്റൊരു കഥ ഇടയിൽ വരുമ്പോഴും, അവിടെ വ്യക്തമായ പരിച്ഛേദം ഇല്ലെങ്കിലും ചിലപ്പോൾ സഹായകമായ സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.

സാ കഥാ നാമ തദ്‌ഗര്ഭേ നിബധ്നീയാച്ചതുഷ്പദീം । ഭവേത് ഖണ്ഡകഥാ യാസൌ പരികഥാ തയോഃ ।। ൩൩൭.

അത് കഥയാണെന്ന് പറയുന്നു; അതിനുള്ളിൽ നാലു വരികളുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തണം. ഖണ്ഡമായ കഥയെ ഖണ്ഡകഥ എന്നു വിളിക്കുന്നു, ദീർഘമായ കഥയെ പരിച്ഛേദകഥ എന്നു പറയുന്നു.

അമാത്യം സാര്ഥകം വാപി ദ്വിജം വാ നായകം വിദുഃ । സ്യാത്തയോഃ കരുണം വിദ്ധി വിപ്രലമ്ഭശ്ച തുര്വ്വിധഃ ।। ൩൩൭.

അവയിൽ മന്ത്രിയെയോ വ്യാപാരിയെയോ ദ്വിജനെയോ നായകനായി കരുതുന്നു; അവയിൽ കരുണയും വേർപാടും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഭാവങ്ങൾ കാണാം.

. സമാപ്യതേ തയോര്ന്നാദ്യാ സാ കഥാമനുധാവതി । കഥാഖ്യാഥികയോര്മ്മിശ്രമാവാത് പരികഥാ സ്മൃതാ ।। ൩൩൭.

അവയിൽ ആദ്യം കഥ അവസാനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ മറ്റൊരു കഥ തുടരും; ആഖ്യായികയും കഥയും ചേർന്നതിനെ പരിച്ഛേദകഥ എന്നു പറയുന്നു.

ഭയാനകം സുഖപരം ഗര്ബേ ച കരുണോ രസഃ । അദ്ഭുതോഽന്തേ സുക്ലൃപ്താര്ഥോ നോദാത്താ സാ കഥാനികാ ।। ൩൩൭.

ഭയവും സന്തോഷവും ഉള്ള ഭാവങ്ങൾ, ഉള്ളടക്കത്തിൽ കരുണയും, അവസാനം അത്ഭുതവും മനോഹരമായ അർത്ഥവും ഉണ്ടെങ്കിലും അത്ര ഉയർന്നതല്ലാത്തത് കഥാനികയാകുന്നു.

പദ്യം ചതുഷ്പദീ തച്ച വൃത്തം ജാതിരിതിത്രിധാ । വൃത്തമക്ഷരസംഖ്യേയമുക്ഥം തത് കൃതിശേഷജമ് ।। ൩൩൭.

നാലു വരികളുള്ളതാണ് ശ്ലോകം; അതിന് വൃത്തി, ജാതി, രീതി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധങ്ങളുണ്ട്. വൃത്തി അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽനിന്നാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, അത് കാവ്യത്തിന്റെ ശേഷിപ്പിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

മാത്രാഭിര്ഗണനാ യത്ര സാ ജാതിരിതി കാശ്യപഃ । സമമര്ദ്ധസമം വൃത്തം വിഷമം പൈങ്ഗലം ത്രിധാ ।। ൩൩൭.

മാത്രകളുടെ എണ്ണത്തിൽനിന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നതിനെ ജാതി എന്നു കാശ്യപൻ പറയുന്നു; വൃത്തി സമം, അർദ്ധസമം, വിഷമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിൽ കാണാം, വിഷമം പൈംഗലമെന്നു വിളിക്കുന്നു.

സാ വിദ്യാ നൌസ്തിതീര്ഷൂണാം ഗഭീരം കാവ്യസാഗരം । മഹാകാവ്യം കലാപശ്ച പര്യ്യാബന്ധോ വിശേഷകമ് ।। ൩൩൭.

കാവ്യസാഗരം കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ആ വിജ്ഞാനമാണ് ഉപകാരപ്രദം; മഹാകാവ്യം, സമാഹാരം, പരിച്ഛേദങ്ങളായി വിഭജിച്ച ക്രമീകരണം എന്നിവ അതിന്റെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളാണ്.

കുലകം മുക്തക കോഷ ഇതി പദ്യകുടുമ്ബകമ് . സര്ഗബന്ധോ മഹാകാവ്യമാരബ്ധം സംസ്കൃതേന യത് ।। ൩൩൭.

കുലകം, മുക്തകം, കോശം എന്നിങ്ങനെ ശ്ലോകങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങൾ ഉണ്ട്. സർഗ്ഗബന്ധം മഹാകാവ്യമാണ്, സംസ്കൃതത്തിൽ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നത്.

താദാത്മ്യമജഹത്തത്ര തത്സമം നാതി ദുഷ്യതി । ഇതിഹാസകഥോദ്‌ഭൂതമിതരദ്വാ സദാശ്രയം ।। ൩൩൭.

അവിടെ തുല്യതയും സ്വഭാവവും വിട്ടുകൊടുക്കുന്നില്ല, സാമ്യമുള്ളത് വലിയ ദോഷമല്ല; ഇതിഹാസകഥകളിൽ നിന്നോ മറ്റേതിൽ നിന്നോ ഉദ്ഭവിച്ചാലും അതിന് സ്ഥിരമായ അടിസ്ഥാനം ഉണ്ട്.

മന്ത്ര്ദൂതപ്രയാണാജിനിയതം നാതിവിസ്തരമ് । ശക്കര്യ്യാതിജഗത്യാതിശക്കര്യ്യാ ത്രിഷ്ടുഭാ തഥാ ।। ൩൩൭.

ദൂതൻ അയക്കൽ, യാത്ര, യുദ്ധം എന്നിവയിൽ അത്രയും വിശദീകരണമില്ല; ശക്കരി, അതിജഗതി, അതിശക്കരി, ത്രിഷ്ടുപ് എന്നീ വൃത്തികളും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പുഷ്പിതാഗ്രാദിഭിര്വ്വക്രാഭിജനൈശ്ചാരുഭിഃ സമൈഃ । മുക്താ തു ഭിമ്നവൃത്താന്താ നാതിസംക്ഷിപ്തസ്ര്ഗകമ് ।। ൩൩൭.

പുഷ്പിതാഗ്രം പോലെയുള്ള മനോഹരമായ സമവൃത്തങ്ങളാൽ, ഉന്നതരായ കർത്താക്കൾ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; മുക്തകം അത്ഭുതകരമായ സംഭവങ്ങളുള്ള, വളരെ ചുരുങ്ങിയതല്ലാത്ത കഥകൾക്കാണ്.

അതിശക്വരികാഷ്ടിഭ്യാമേകസങ്കീര്ണകൈഃ പരരഃ । മാത്രയാപ്യപരഃ സര്ഗഃ പ്രാശസ്ത്യേഷു ച പശ്ചിമഃ ।। ൩൩൭.

അടുത്ത പരിച്ഛേദം അതിശക്കരി, അഷ്ടി, ഒറ്റ സങ്കീർണ്ണവൃത്തികൾ എന്നിവയാൽ രചിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു പരിച്ഛേദം മാത്രാനുസൃതമായിരിക്കും, അവസാനത്തേത് ഉത്തമത്വത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

കല്പോഽതിനിന്ദിതസ്തസ്മിന്വിശേഷാനാദരഃ സതാം । നഗരാര്ണവശൈലര്ത്തു ചന്ദ്രാര്കാശ്രമപാദപൈഃ ।। ൩൩൭.

അവിടെ ക്രമീകരണം അത്രയും കുറ്റം പറയപ്പെടുന്നില്ല, ജ്ഞാനികൾ അതിന് പ്രത്യേക ആദരം നൽകുന്നു; നഗരങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ঋതുക്കൾ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ആശ്രമങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയോടൊപ്പം.

ഉദ്യാനസലിലക്രീड़ാമധുപാനരതോത്സവൈഃ । ദൂതീവചനവിന്യാസൈരസതീചരിതാദ്‌ഭുതൈഃ ।। ൩൩൭.

തോട്ടങ്ങളിലും ജലവിനോദങ്ങളിലും, മധുപാനോത്സവങ്ങളിലും, ദൂതിമാരുടെ സന്ദേശങ്ങളിലും, വിശ്വാസം ഇല്ലാത്ത സ്ത്രീകളുടെ അത്ഭുതകരമായ പ്രവൃത്തികളിലും,

തമസാ മരുതാപ്യന്യൈവിഭാവൈരതിനിര്ഭരൈഃ । സര്വ്വവൃത്തിപ്രവൃത്തഞ്ച സര്വ്വഭാവപ്രഭാവിതമ് ।। ൩൩൭.

അന്ധകാരവും കാറ്റും മറ്റു ശക്തമായ രൂപങ്ങളും, എല്ലാ വിധ പ്രവർത്തനങ്ങളും, വിവിധ മനോഭാവങ്ങൾ കൊണ്ട് സ്വാധീനിച്ചവയും,

സര്വ്വരീതിരസൈഃ പുഷ്ടം പുഷ്ടങ്ഗുണവിഭൂണൈഃ । അത ഏവ മഹാകാവ്യം തത്കര്ത്താ ച മഹാകവിഃ ।। ൩൩൭.

എല്ലാ രസങ്ങളാലും ഉത്തമഗുണങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായത് എന്നിങ്ങനെ അതിനെ മഹാകാവ്യം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; അതിന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെ മഹാകവി എന്നും പറയുന്നു.

വാഗ്വൈദഗ്ധ്യപ്രധാനേപി രസ ഏവാത്ര ജീവിതമ് । പൃഥക്പ്രയത്നനിര്വ്വര്ത്യം വാഗ്വക്രിമ്നി രസാദ്വപുഃ ।। ൩൩൭.

വാക്കിന്റെ കൌശലം ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതായാലും, ഇവിടെ ജീവൻ രസത്തിലാണ്; വാക്കിന്റെ രൂപം വേറെയും, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശരീരം രസത്തിലാണ്.

ചതുര്വ്വര്ഗഫലം വിശ്വഗ്വ്യാഖ്യാതം നായകാഖ്യയാ । സമാനവൃത്തിനിര്വ്യൂഢഃ കൌശികീവൃത്തികോമലഃ ।। ൩൩൭.

ഇതിന്റെ ഫലം ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്ന നാലു ലക്ഷ്യങ്ങളുമാണ്, നായകന്റെ കഥയിലൂടെ എല്ലായിടത്തും വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒരേ ചന്ദസ്സിൽ, കൗശികി എന്ന സുന്ദരമായ ശൈലിയിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു.

കലാപോഽത്ര പ്രവാസഃ പ്രാഗനുരാഗാഹ്വയോ രസഃ । സവിശേഷകഞ്ച പ്രാപ്ത്യാദി സംസ്കൃതേനേതരേണ ച ।। ൩൩൭.

ഇവിടെ പുഷ്പമാല പോലെ പ്രവാസവും, മുമ്പത്തെ പ്രേമം എന്ന രസവും, പ്രത്യേകതകളും, പ്രാപ്തിയും മറ്റും, സംസ്കൃതത്തിലും മറ്റു ഭാഷകളിലും കാണാം.

ശ്ലോകൈരനേകൈഃ കുലകം സ്യാത് സന്ദാനിതകാനി തത്। മുക്തകം ശ്ലോക ഏകൈകശ്ചമത്കാരക്ഷമഃ സതാം ।। ൩൩൭.

അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു കുലകം ആകുന്നു; അങ്ങിനെ ബന്ധിപ്പിച്ചവ. ഓരോ ശ്ലോകവും സ്വതന്ത്രമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അതിനെ മുക്തകം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾക്ക് അത്ഭുതം പകരുന്നതാണ്.

സൂക്തിഭിഃ കവിസിംഹാനാം സുന്ദരീഭിഃ സമന്വിതഃ . കോഷോ ബ്രഹ്മാപരിച്ഛിന്നഃ സ വിദഗ്ധായ രോചതേ ।। ൩൩൭.

കവിസിംഹന്മാരുടെയും സുന്ദരികളുടെയും മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച, ബ്രഹ്മാവിനും അതിരില്ലാത്ത ഒരു നിധിയാണ് ഇത്; വിവേകമുള്ളവർക്കു ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതാണ്.

ആഭാസോപമശക്തിശ്ച സര്ഗേ യദ്ഭിന്നവൃത്തതാ । മിശ്രം വപുരിതി ഖ്യാതം പ്രകീര്ണമിതി ച ദ്വിധാ ।। ൩൩൭.

ഒരു കൃതിയിൽ ഉപമയും സാമ്യവും, വിവിധ ചന്ദസ്സുകളും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ മിശ്രരൂപം എന്നും, പ്രാകീർണ്ണം എന്നും രണ്ട് പേരിൽ വിളിക്കുന്നു.

ശ്രവ്യഞ്ചൈവാബിനേയഞ്ച പ്രകീര്ണം സകലോക്തിഭിഃ ।। ൩൩൭.

ശ്രവ്യവും അഭിനയയോഗ്യവും, എല്ലാ വിധ വാക്കുകളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും പ്രാകീർണ്ണം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.