അഗ്നിപുരാണമ്

അഗ്നിരുവാച കാവ്യസ്യ നാടകാദേശ്ച അലങ്കാരാന് വദാമ്യഽഥ । ധ്വനിര്വ്വര്ണാഃ പദം വാക്യമിത്യേതദ്വാങ്‌മയം മതം ।। ൩൩൭.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ കാവ്യത്തിന്റെയും നാടകത്തിന്റെയും അലങ്കാരങ്ങൾ പറയുന്നു. ശബ്ദം, അക്ഷരം, പദം, വാക്യം — ഇവയാണ് വാചിന്റെ ഘടകങ്ങൾ എന്ന് കരുതുന്നു.

ശാസ്ത്രേതിഹാസവാക്യാനാം ത്രയം യത്ര സമാപ്യതേ । ശാസ്ത്രേ ശബ്ദപ്രധാനാത്വമിതിഹാസേഷു നിഷ്ഠതാ ।। ൩൩൭.

ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങൾ, ഇതിഹാസവാക്യങ്ങൾ, കാവ്യവാക്യങ്ങൾ — ഈ മൂന്നു ഒരുമിച്ച് കാണുന്നിടത്ത്, ശാസ്ത്രത്തിൽ ശബ്ദമാണ് പ്രധാനമായത്, ഇതിഹാസങ്ങളിൽ അർത്ഥമാണ് മുഖ്യമായത്.

അഭിധായാഃ പ്രധാനത്വാത് കാവ്യം താഭ്യാം വിഭിദ്യതേ । നരത്വം ദുര്ല്ലഭം ലോകേ വിദ്യാതത്ര ച ദുര്ല്ലഭാ ।। ൩൩൭.

നേരിട്ടുള്ള വ്യാഖ്യാനമാണ് കാവ്യത്തിൽ പ്രധാനമായത്, അതുകൊണ്ടാണ് അത് മറ്റുള്ളവയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകുന്നത്. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യജന്മം ദുർലഭമാണ്, അവിടെ വിജ്ഞാനവും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്.

കവിത്വം ദുര്ല്ലഭം തത്ര ശക്തിസ്തത്ര ച ദുര്ല്ലഭാ । വ്യുത്‌പത്തിര്ദുര്ല്ലഭാ തത്ര വിവേകസ്തത്ര ദുര്ലഭഃ ।। ൩൩൭.

കവിതാസാമർത്ഥ്യം അവിടെയും ദുർലഭമാണ്, ശേഷിയും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്. പഠനവും അവിടെയും ദുർലഭമാണ്, വിവേകവും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്.

സര്വ്വം ശാസ്ത്രമവിദ്വദ്ഭിര്മൃഗ്യമാണന്ന സിധ്യതി । ആദിവര്ണാ ദ്വിതീയശ്ച മഹാപ്രാണാസ്തുരീയകഃ ।। ൩൩൭.

അവിദ്വാൻമാർ ശാസ്ത്രം അന്വേഷിച്ചാൽ അതിന് ഫലം ലഭിക്കില്ല. ആദ്യവും രണ്ടാം അക്ഷരവും, മൂന്നാമത്തേതിന് വലിയ ഉച്ചാരണമുണ്ട്.

വര്ഗേഷു വര്ണവൃന്ദം സ്യാത്പദം സുപ്‌തിങ്‌പ്രഭേദതഃ । സങ്‌ക്ഷേപാദ്വാക്യമിഷ്ടാര്ഥവ്യവഛിന്നാ പദാബലീ ।। ൩൩൭.

വര്ഗങ്ങളിൽ അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടം ഉണ്ടാകും. പദം എന്നത് വിപ്രത്യയങ്ങളാൽ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞാൽ, ഇഷ്ടമായ അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്ന പദങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ് വാക്യം.

കാവ്യം സ്ഫടദലങ്കാരം ഗുണവദ്ദോഷവര്ജിതമ് । യോനിര്വ്വേദശ്ച ലോകശ്ച സിദ്ധമന്നാദയോനിജം ।। ൩൩൭.

കാവ്യം വ്യക്തമുള്ളതും അലങ്കാരമുള്ളതും ഗുണങ്ങളുള്ളതും ദോഷരഹിതവുമാണ്. അതിന്റെ മൂലമാണ് വേദവും ലോകവും; അന്നം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ ഉത്ഭവം.

ദേവാദീനാം സംസ്കൃതം സ്യാത് പ്രാകൃതം ത്രിവിധം നൃണാം । ഗദ്യം പദ്യഞ്ച മിശ്രഞ്ച കാവ്യാദി ത്രിവിധം സ്മൃതമ് ।। ൩൩൭.

ദേവന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും സംസ്കൃതമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. മനുഷ്യർക്കു മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള പ്രാകൃതം ഉണ്ട്. ഗദ്യവും പദ്യവും മിശ്രവും — ഇവയാണ് കാവ്യാദികളുടെ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ എന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ആപദഃ പദസന്താനോ ഗദ്യന്തദപി ഗദ്യതേ । ചൂര്ണകോത്‌കലികാഗന്ധിവൃത്തഭേദാത് ത്രിരൂപകമ് ।। ൩൩൭.

പദങ്ങളുടെ നിരയാണ് ഗദ്യമായി അറിയപ്പെടുന്നത്. ചൂർണ, ഉത്കളിക, ഗന്ധി എന്നിങ്ങനെയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ മൂലം അതിന് മൂന്ന് രൂപങ്ങളുണ്ട്.

അല്പാല്പവിഗ്രഹം നാതിമൃദുസന്ദര്ഭനിര്ഭരം । തൂര്ണകം നാമതോ ദീര്ഘസമാസാത് കലികാ ഭവേത് ।। ൩൩൭.

ചുരുങ്ങിയ ഘടനയും, അത്രയും മൃദുവല്ലാത്തതും, ഘനമായ ക്രമീകരണവുമുള്ളത് 'തൂർണകം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ദീർഘസമാസങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് 'കലിക' ഉണ്ടാകുന്നത്.

ഭവേന്മധ്യമസന്ദര്ഭന്നാതികുത്സിതവിഗ്രഹമ് । വൃത്തച്ഛായാഹരം വൃത്തം ഗന്ധിനൈതത് കിലോത്‌കടമ് ।। ൩൩൭.

മധ്യമമായ ക്രമീകരണവും, അത്രയും ദോഷമുള്ള ഘടനയില്ലാത്തതും, വൃത്തത്തിന്റെ ഛായയുള്ളതും 'ഗന്ധി' എന്നും അതാണ് 'ഉത്കടം' എന്നും പറയുന്നു.

ആഖ്യായികാ കഥാ ഖണ്ഡകഥാ പരികഥാ തഥാ । കഥാനികേതി മന്യന്തേ ഗദ്യകാവ്യഞ്ച പഞ്ചധാ ।। ൩൩൭.

ആഖ്യായിക, കഥ, ഖണ്ഡകഥ, പരിച്ഛേദകഥ, കഥാനിക എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു തരത്തിലുള്ള ഗദ്യകാവ്യങ്ങളാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു.

കര്തൃവംശപ്രശംസാ സ്യാദ്യത്ര ഗദ്യേന വിസ്തരാത് । കന്യാഹരണസംഗ്രാമവിപ്രലമ്ഭവിപത്തയഃ ।। ൩൩൭.

എവിടെ കർത്താവിന്റെ വംശത്തെ ഗദ്യത്തിൽ വിശദമായി പ്രശംസിക്കുന്നു, അവിടെ കന്യാഹരണവും യുദ്ധവും വേർപാടും ദുരന്തങ്ങളും സംഭവിക്കുന്നു.

ഭവന്തി യത്ര ദീപ്താശ്ച രീതിവൃത്തിപ്രവൃത്തയഃ । ഉച്ഛാസൈശ്ച ചപരിച്ഛേജോ യത്ര യാ ചൂര്ണകോത്തരാ ।। ൩൩൭.

എവിടെ പ്രകാശമുള്ള ആചാരങ്ങളും പെരുമാറ്റങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും കാണപ്പെടുന്നു, അവിടെയും ഉച്ചാസങ്ങളും പെട്ടെന്നുള്ള അവസാനവും ചുരുങ്ങിയ ഉത്തരവുമുണ്ട്.

. വക്ത്രം വാപരവക്ത്രം വാ യത്ര സാഖ്യായികാ സ്മൃതാ । ശ്ലോകൈഃ സ്വവംശം സംക്ഷേപാത് കവിര്യത്ര പ്രശംസതി ।। ൩൩൭.

കഥയെ എഴുത്തുകാരൻ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റാരെങ്കിലും പറയുന്നു എങ്കിൽ അതിനെ ആഖ്യായിക എന്നു വിളിക്കുന്നു; കവിയ്‌ക്ക് തന്റെ വംശത്തെ കുറിച്ച് ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രശംസിക്കുന്നതുമുണ്ട്.

മുഖ്യസ്യാര്ഥാവതാരായ ഭവേദ്യത്ര കഥാന്തരമ് । പരിച്ഛേദോ ന യത്ര സ്യാദ്ഭവേദ്വാലമ്ഭകൈഃ ക്കചിത് ।। ൩൩൭.

പ്രധാനമായ വിഷയം അവതരിപ്പിക്കാൻ മറ്റൊരു കഥ ഇടയിൽ വരുമ്പോഴും, അവിടെ വ്യക്തമായ പരിച്ഛേദം ഇല്ലെങ്കിലും ചിലപ്പോൾ സഹായകമായ സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.

സാ കഥാ നാമ തദ്‌ഗര്ഭേ നിബധ്നീയാച്ചതുഷ്പദീം । ഭവേത് ഖണ്ഡകഥാ യാസൌ പരികഥാ തയോഃ ।। ൩൩൭.

അത് കഥയാണെന്ന് പറയുന്നു; അതിനുള്ളിൽ നാലു വരികളുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തണം. ഖണ്ഡമായ കഥയെ ഖണ്ഡകഥ എന്നു വിളിക്കുന്നു, ദീർഘമായ കഥയെ പരിച്ഛേദകഥ എന്നു പറയുന്നു.

അമാത്യം സാര്ഥകം വാപി ദ്വിജം വാ നായകം വിദുഃ । സ്യാത്തയോഃ കരുണം വിദ്ധി വിപ്രലമ്ഭശ്ച തുര്വ്വിധഃ ।। ൩൩൭.

അവയിൽ മന്ത്രിയെയോ വ്യാപാരിയെയോ ദ്വിജനെയോ നായകനായി കരുതുന്നു; അവയിൽ കരുണയും വേർപാടും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഭാവങ്ങൾ കാണാം.

. സമാപ്യതേ തയോര്ന്നാദ്യാ സാ കഥാമനുധാവതി । കഥാഖ്യാഥികയോര്മ്മിശ്രമാവാത് പരികഥാ സ്മൃതാ ।। ൩൩൭.

അവയിൽ ആദ്യം കഥ അവസാനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ മറ്റൊരു കഥ തുടരും; ആഖ്യായികയും കഥയും ചേർന്നതിനെ പരിച്ഛേദകഥ എന്നു പറയുന്നു.

ഭയാനകം സുഖപരം ഗര്ബേ ച കരുണോ രസഃ । അദ്ഭുതോഽന്തേ സുക്ലൃപ്താര്ഥോ നോദാത്താ സാ കഥാനികാ ।। ൩൩൭.

ഭയവും സന്തോഷവും ഉള്ള ഭാവങ്ങൾ, ഉള്ളടക്കത്തിൽ കരുണയും, അവസാനം അത്ഭുതവും മനോഹരമായ അർത്ഥവും ഉണ്ടെങ്കിലും അത്ര ഉയർന്നതല്ലാത്തത് കഥാനികയാകുന്നു.

പദ്യം ചതുഷ്പദീ തച്ച വൃത്തം ജാതിരിതിത്രിധാ । വൃത്തമക്ഷരസംഖ്യേയമുക്ഥം തത് കൃതിശേഷജമ് ।। ൩൩൭.

നാലു വരികളുള്ളതാണ് ശ്ലോകം; അതിന് വൃത്തി, ജാതി, രീതി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധങ്ങളുണ്ട്. വൃത്തി അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽനിന്നാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, അത് കാവ്യത്തിന്റെ ശേഷിപ്പിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

മാത്രാഭിര്ഗണനാ യത്ര സാ ജാതിരിതി കാശ്യപഃ । സമമര്ദ്ധസമം വൃത്തം വിഷമം പൈങ്ഗലം ത്രിധാ ।। ൩൩൭.

മാത്രകളുടെ എണ്ണത്തിൽനിന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നതിനെ ജാതി എന്നു കാശ്യപൻ പറയുന്നു; വൃത്തി സമം, അർദ്ധസമം, വിഷമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിൽ കാണാം, വിഷമം പൈംഗലമെന്നു വിളിക്കുന്നു.

സാ വിദ്യാ നൌസ്തിതീര്ഷൂണാം ഗഭീരം കാവ്യസാഗരം । മഹാകാവ്യം കലാപശ്ച പര്യ്യാബന്ധോ വിശേഷകമ് ।। ൩൩൭.

കാവ്യസാഗരം കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ആ വിജ്ഞാനമാണ് ഉപകാരപ്രദം; മഹാകാവ്യം, സമാഹാരം, പരിച്ഛേദങ്ങളായി വിഭജിച്ച ക്രമീകരണം എന്നിവ അതിന്റെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളാണ്.

കുലകം മുക്തക കോഷ ഇതി പദ്യകുടുമ്ബകമ് . സര്ഗബന്ധോ മഹാകാവ്യമാരബ്ധം സംസ്കൃതേന യത് ।। ൩൩൭.

കുലകം, മുക്തകം, കോശം എന്നിങ്ങനെ ശ്ലോകങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങൾ ഉണ്ട്. സർഗ്ഗബന്ധം മഹാകാവ്യമാണ്, സംസ്കൃതത്തിൽ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നത്.

താദാത്മ്യമജഹത്തത്ര തത്സമം നാതി ദുഷ്യതി । ഇതിഹാസകഥോദ്‌ഭൂതമിതരദ്വാ സദാശ്രയം ।। ൩൩൭.

അവിടെ തുല്യതയും സ്വഭാവവും വിട്ടുകൊടുക്കുന്നില്ല, സാമ്യമുള്ളത് വലിയ ദോഷമല്ല; ഇതിഹാസകഥകളിൽ നിന്നോ മറ്റേതിൽ നിന്നോ ഉദ്ഭവിച്ചാലും അതിന് സ്ഥിരമായ അടിസ്ഥാനം ഉണ്ട്.

മന്ത്ര്ദൂതപ്രയാണാജിനിയതം നാതിവിസ്തരമ് । ശക്കര്യ്യാതിജഗത്യാതിശക്കര്യ്യാ ത്രിഷ്ടുഭാ തഥാ ।। ൩൩൭.

ദൂതൻ അയക്കൽ, യാത്ര, യുദ്ധം എന്നിവയിൽ അത്രയും വിശദീകരണമില്ല; ശക്കരി, അതിജഗതി, അതിശക്കരി, ത്രിഷ്ടുപ് എന്നീ വൃത്തികളും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പുഷ്പിതാഗ്രാദിഭിര്വ്വക്രാഭിജനൈശ്ചാരുഭിഃ സമൈഃ । മുക്താ തു ഭിമ്നവൃത്താന്താ നാതിസംക്ഷിപ്തസ്ര്ഗകമ് ।। ൩൩൭.

പുഷ്പിതാഗ്രം പോലെയുള്ള മനോഹരമായ സമവൃത്തങ്ങളാൽ, ഉന്നതരായ കർത്താക്കൾ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; മുക്തകം അത്ഭുതകരമായ സംഭവങ്ങളുള്ള, വളരെ ചുരുങ്ങിയതല്ലാത്ത കഥകൾക്കാണ്.

അതിശക്വരികാഷ്ടിഭ്യാമേകസങ്കീര്ണകൈഃ പരരഃ । മാത്രയാപ്യപരഃ സര്ഗഃ പ്രാശസ്ത്യേഷു ച പശ്ചിമഃ ।। ൩൩൭.

അടുത്ത പരിച്ഛേദം അതിശക്കരി, അഷ്ടി, ഒറ്റ സങ്കീർണ്ണവൃത്തികൾ എന്നിവയാൽ രചിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു പരിച്ഛേദം മാത്രാനുസൃതമായിരിക്കും, അവസാനത്തേത് ഉത്തമത്വത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

കല്പോഽതിനിന്ദിതസ്തസ്മിന്വിശേഷാനാദരഃ സതാം । നഗരാര്ണവശൈലര്ത്തു ചന്ദ്രാര്കാശ്രമപാദപൈഃ ।। ൩൩൭.

അവിടെ ക്രമീകരണം അത്രയും കുറ്റം പറയപ്പെടുന്നില്ല, ജ്ഞാനികൾ അതിന് പ്രത്യേക ആദരം നൽകുന്നു; നഗരങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ঋതുക്കൾ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ആശ്രമങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയോടൊപ്പം.