അഗ്നിപുരാണമ്

ഊതീര്ഥാദാഗതം ദഗ്ധമപ്രവര്ണഞ്ച ഭക്ഷിതം । ഏവമുച്ചാരണം പാപമേവമുച്ചാരണം ശുഭമ് ।। ൩൩൬.

അനുചിതമായ സ്ഥാനത്ത് നിന്നു വന്നത്, ദഹിച്ചത്, അക്ഷരമില്ലാതെ ഭക്ഷിച്ചത് — അങ്ങനെ ഉച്ചരിക്കുന്നത് പാപമാണ്; അങ്ങനെ ഉച്ചരിക്കുന്നത് ശുഭമാണ്.

അതീര്ഥാദാഗതം ദ്രവ്യം സാമ്നായം സുവ്യവസ്ഥിതം । സുസ്വരേണ സുവക്ത്രേണ പ്രയുക്തം ബ്രഹ്മരാജനി ।। ൩൩൬.

ചിതമായ സ്ഥാനത്ത് നിന്നു വരുന്ന ദ്രവ്യം, നല്ല ക്രമത്തിൽ സാംനായി ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നത്, നല്ല ശബ്ദത്തിലും വായിലും ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നത് — ബ്രാഹ്മണരാജാവേ, അതാണ് ഉത്തമം.

ന കരാലോ ന ലമ്വോഷ്ഠോ നാവ്യക്താ നാനുനാസികഃ । ഗദ്ഗദോ ബഹുജിഹ്വശ്ച ന വര്ണാന് വക്തുമര്ഹതി ।। ൩൩൬.

ഭയാനകമായ മുഖം, തൂങ്ങിയ അധരങ്ങൾ, വ്യക്തമല്ലാത്തത്, അനുനാസികം, തടസ്സം, ഒന്നിലധികം നാവുള്ളത് — അത്തരം ആളുകൾ അക്ഷരങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കേണ്ടതല്ല.

ഏവം വര്ണാഃ പ്രയോക്തവ്യാ നാവ്യക്താ ന ച പീड़ിതാഃ । സമ്യഗ്വര്ണപ്ര്യോഗേണ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ।। ൩൩൬.

അക്ഷരങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കിയും, മങ്ങലോ അതികഠിനമോ ആക്കാതെയും ഉച്ചരിക്കണം. അക്ഷരങ്ങൾ ശരിയായി ഉച്ചരിച്ചാൽ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹത്വം ലഭിക്കും.

ഉദാത്തശ്ചാനുദാത്തശ്ച സ്വരിതശ്ച സ്വരാസ്ത്രയഃ । ഹ്രസ്വോ ദീര്ഘഃ പ്ലുത ഇതി കാലതോ നിയമാവധി ।। ൩൩൬.

മൂന്നു സ്വരങ്ങളുണ്ട്: ഉദാത്തം, അനുദാത്തം, സ്വരിതം. ദൈർഘ്യത്തിൽ ഹ്രസ്വം, ദീർഘം, പ്ലുതം എന്നിങ്ങനെയും നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്.

കണ്ഠ്യാ വഹാവിചുയശാസ്താലവ്യാ ഓഷ്ഠജാ വുപു । സ്യുര്മൂര്ദ്ധന്യാ ഋടുരസാഃ ദന്ത്യാഃ ലൃതുലസാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൩൩൬.

ശബ്ദങ്ങൾ കണ്ഠം, താലു, അധരം, പല്ല് എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. മൂട് ഭാഗത്ത് നിന്നുള്ളവയാണ് ഋ, ഋഷ; പല്ലിൽ നിന്നുള്ളവയാണ് ഌ, ഌഷ എന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ജിഹ്വാമൂലേ തു കുഃ പ്രോക്തോ ദന്ത്യോഷ്ഠോ വഃ സ്മൃതോ ബുധൈഃ । ഏദൈതൌ കണ്ഠതാലവ്യൌ ഓ ഔ കണ്ഠ്യൌഷ്ഠജൌ സ്മൃതൌ ।। ൩൩൬.

നാവിന്റെ വേരിൽ നിന്നുള്ളത് 'കു' എന്നാണ് പറയുന്നത്. 'വ' എന്നത് പല്ലും അധരവും ചേർന്ന് ഉച്ചരിക്കുന്നതാണെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. 'എ', 'ഐ' എന്നിവ കണ്ഠവും താലുവും ചേർന്നതും, 'ഒ', 'ഔ' എന്നിവ കണ്ഠവും അധരവും ചേർന്നതുമാണ്.

അര്ദ്ധമാത്രാ തു കണ്ഠസ്യ ഏകാരൈകാരയോര്ഭവേത് । അയോഗവാഹാ വിജ്ഞേയാ ആശ്രയസ്ഥാനഭാഗിനഃ ।। ൩൩൬.

'എ', 'ഐ' എന്നിവയിൽ കണ്ഠത്തിൽ അർദ്ധമാത്രയുണ്ട്. ചേർന്നു നിൽക്കാത്ത അക്ഷരങ്ങൾ അവയുടെ ഉച്ചാരണസ്ഥാനത്താണ് ഉൾപ്പെടുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.

അചോഽസ്പൃഷ്ടാപണസ്ത്വീഷന്നോമാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ സ്മൃതാഃ । ശേഷാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ പ്രോക്താ നിബോധാത്ര പ്രധാനതഃ ।। ൩൩൬.

സ്വരങ്ങളിൽ സ്പർശമില്ലാത്തവയെ 'അസ്പൃഷ്ടം' എന്ന് പറയുന്നു. വ്യഞ്ജനങ്ങൾ സ്പർശമുള്ളവയാണ്. ശേഷിക്കുന്ന വ്യഞ്ജനങ്ങളും സ്പർശമുള്ളവയാണെന്ന് പ്രധാനമായി മനസ്സിലാക്കണം.

അമോഽനുനാസികാനക്രൌ നാദിമൌ ഹസപഃ സ്മൃതാ । ഈഷന്നാദോപണയശഃ സ്വാസിനശ്ച ഥകാദയഃ ൩൩൬.

'അം' എന്നത് അനുനാസികമല്ല, 'അൻ', 'ഔ' എന്നിവ അനുനാസികങ്ങളാണ്. 'ഹ', 'സ', 'പ' എന്നിവ അങ്ങനെ തന്നെ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. അധരത്തിൽ അല്പം ശബ്ദമുള്ളവയാണ് 'ഥ' മുതലായവ, അവ അവരുടെതായ സ്വഭാവമുള്ളവരാണ്.

അഗ്നിരുവാച കാവ്യസ്യ നാടകാദേശ്ച അലങ്കാരാന് വദാമ്യഽഥ । ധ്വനിര്വ്വര്ണാഃ പദം വാക്യമിത്യേതദ്വാങ്‌മയം മതം ।। ൩൩൭.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ കാവ്യത്തിന്റെയും നാടകത്തിന്റെയും അലങ്കാരങ്ങൾ പറയുന്നു. ശബ്ദം, അക്ഷരം, പദം, വാക്യം — ഇവയാണ് വാചിന്റെ ഘടകങ്ങൾ എന്ന് കരുതുന്നു.

ശാസ്ത്രേതിഹാസവാക്യാനാം ത്രയം യത്ര സമാപ്യതേ । ശാസ്ത്രേ ശബ്ദപ്രധാനാത്വമിതിഹാസേഷു നിഷ്ഠതാ ।। ൩൩൭.

ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങൾ, ഇതിഹാസവാക്യങ്ങൾ, കാവ്യവാക്യങ്ങൾ — ഈ മൂന്നു ഒരുമിച്ച് കാണുന്നിടത്ത്, ശാസ്ത്രത്തിൽ ശബ്ദമാണ് പ്രധാനമായത്, ഇതിഹാസങ്ങളിൽ അർത്ഥമാണ് മുഖ്യമായത്.

അഭിധായാഃ പ്രധാനത്വാത് കാവ്യം താഭ്യാം വിഭിദ്യതേ । നരത്വം ദുര്ല്ലഭം ലോകേ വിദ്യാതത്ര ച ദുര്ല്ലഭാ ।। ൩൩൭.

നേരിട്ടുള്ള വ്യാഖ്യാനമാണ് കാവ്യത്തിൽ പ്രധാനമായത്, അതുകൊണ്ടാണ് അത് മറ്റുള്ളവയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകുന്നത്. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യജന്മം ദുർലഭമാണ്, അവിടെ വിജ്ഞാനവും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്.

കവിത്വം ദുര്ല്ലഭം തത്ര ശക്തിസ്തത്ര ച ദുര്ല്ലഭാ । വ്യുത്‌പത്തിര്ദുര്ല്ലഭാ തത്ര വിവേകസ്തത്ര ദുര്ലഭഃ ।। ൩൩൭.

കവിതാസാമർത്ഥ്യം അവിടെയും ദുർലഭമാണ്, ശേഷിയും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്. പഠനവും അവിടെയും ദുർലഭമാണ്, വിവേകവും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്.

സര്വ്വം ശാസ്ത്രമവിദ്വദ്ഭിര്മൃഗ്യമാണന്ന സിധ്യതി । ആദിവര്ണാ ദ്വിതീയശ്ച മഹാപ്രാണാസ്തുരീയകഃ ।। ൩൩൭.

അവിദ്വാൻമാർ ശാസ്ത്രം അന്വേഷിച്ചാൽ അതിന് ഫലം ലഭിക്കില്ല. ആദ്യവും രണ്ടാം അക്ഷരവും, മൂന്നാമത്തേതിന് വലിയ ഉച്ചാരണമുണ്ട്.

വര്ഗേഷു വര്ണവൃന്ദം സ്യാത്പദം സുപ്‌തിങ്‌പ്രഭേദതഃ । സങ്‌ക്ഷേപാദ്വാക്യമിഷ്ടാര്ഥവ്യവഛിന്നാ പദാബലീ ।। ൩൩൭.

വര്ഗങ്ങളിൽ അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടം ഉണ്ടാകും. പദം എന്നത് വിപ്രത്യയങ്ങളാൽ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞാൽ, ഇഷ്ടമായ അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്ന പദങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ് വാക്യം.

കാവ്യം സ്ഫടദലങ്കാരം ഗുണവദ്ദോഷവര്ജിതമ് । യോനിര്വ്വേദശ്ച ലോകശ്ച സിദ്ധമന്നാദയോനിജം ।। ൩൩൭.

കാവ്യം വ്യക്തമുള്ളതും അലങ്കാരമുള്ളതും ഗുണങ്ങളുള്ളതും ദോഷരഹിതവുമാണ്. അതിന്റെ മൂലമാണ് വേദവും ലോകവും; അന്നം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ ഉത്ഭവം.

ദേവാദീനാം സംസ്കൃതം സ്യാത് പ്രാകൃതം ത്രിവിധം നൃണാം । ഗദ്യം പദ്യഞ്ച മിശ്രഞ്ച കാവ്യാദി ത്രിവിധം സ്മൃതമ് ।। ൩൩൭.

ദേവന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും സംസ്കൃതമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. മനുഷ്യർക്കു മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള പ്രാകൃതം ഉണ്ട്. ഗദ്യവും പദ്യവും മിശ്രവും — ഇവയാണ് കാവ്യാദികളുടെ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ എന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ആപദഃ പദസന്താനോ ഗദ്യന്തദപി ഗദ്യതേ । ചൂര്ണകോത്‌കലികാഗന്ധിവൃത്തഭേദാത് ത്രിരൂപകമ് ।। ൩൩൭.

പദങ്ങളുടെ നിരയാണ് ഗദ്യമായി അറിയപ്പെടുന്നത്. ചൂർണ, ഉത്കളിക, ഗന്ധി എന്നിങ്ങനെയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ മൂലം അതിന് മൂന്ന് രൂപങ്ങളുണ്ട്.

അല്പാല്പവിഗ്രഹം നാതിമൃദുസന്ദര്ഭനിര്ഭരം । തൂര്ണകം നാമതോ ദീര്ഘസമാസാത് കലികാ ഭവേത് ।। ൩൩൭.

ചുരുങ്ങിയ ഘടനയും, അത്രയും മൃദുവല്ലാത്തതും, ഘനമായ ക്രമീകരണവുമുള്ളത് 'തൂർണകം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ദീർഘസമാസങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് 'കലിക' ഉണ്ടാകുന്നത്.

ഭവേന്മധ്യമസന്ദര്ഭന്നാതികുത്സിതവിഗ്രഹമ് । വൃത്തച്ഛായാഹരം വൃത്തം ഗന്ധിനൈതത് കിലോത്‌കടമ് ।। ൩൩൭.

മധ്യമമായ ക്രമീകരണവും, അത്രയും ദോഷമുള്ള ഘടനയില്ലാത്തതും, വൃത്തത്തിന്റെ ഛായയുള്ളതും 'ഗന്ധി' എന്നും അതാണ് 'ഉത്കടം' എന്നും പറയുന്നു.

ആഖ്യായികാ കഥാ ഖണ്ഡകഥാ പരികഥാ തഥാ । കഥാനികേതി മന്യന്തേ ഗദ്യകാവ്യഞ്ച പഞ്ചധാ ।। ൩൩൭.

ആഖ്യായിക, കഥ, ഖണ്ഡകഥ, പരിച്ഛേദകഥ, കഥാനിക എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു തരത്തിലുള്ള ഗദ്യകാവ്യങ്ങളാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു.

കര്തൃവംശപ്രശംസാ സ്യാദ്യത്ര ഗദ്യേന വിസ്തരാത് । കന്യാഹരണസംഗ്രാമവിപ്രലമ്ഭവിപത്തയഃ ।। ൩൩൭.

എവിടെ കർത്താവിന്റെ വംശത്തെ ഗദ്യത്തിൽ വിശദമായി പ്രശംസിക്കുന്നു, അവിടെ കന്യാഹരണവും യുദ്ധവും വേർപാടും ദുരന്തങ്ങളും സംഭവിക്കുന്നു.

ഭവന്തി യത്ര ദീപ്താശ്ച രീതിവൃത്തിപ്രവൃത്തയഃ । ഉച്ഛാസൈശ്ച ചപരിച്ഛേജോ യത്ര യാ ചൂര്ണകോത്തരാ ।। ൩൩൭.

എവിടെ പ്രകാശമുള്ള ആചാരങ്ങളും പെരുമാറ്റങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും കാണപ്പെടുന്നു, അവിടെയും ഉച്ചാസങ്ങളും പെട്ടെന്നുള്ള അവസാനവും ചുരുങ്ങിയ ഉത്തരവുമുണ്ട്.

. വക്ത്രം വാപരവക്ത്രം വാ യത്ര സാഖ്യായികാ സ്മൃതാ । ശ്ലോകൈഃ സ്വവംശം സംക്ഷേപാത് കവിര്യത്ര പ്രശംസതി ।। ൩൩൭.

കഥയെ എഴുത്തുകാരൻ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റാരെങ്കിലും പറയുന്നു എങ്കിൽ അതിനെ ആഖ്യായിക എന്നു വിളിക്കുന്നു; കവിയ്‌ക്ക് തന്റെ വംശത്തെ കുറിച്ച് ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രശംസിക്കുന്നതുമുണ്ട്.

മുഖ്യസ്യാര്ഥാവതാരായ ഭവേദ്യത്ര കഥാന്തരമ് । പരിച്ഛേദോ ന യത്ര സ്യാദ്ഭവേദ്വാലമ്ഭകൈഃ ക്കചിത് ।। ൩൩൭.

പ്രധാനമായ വിഷയം അവതരിപ്പിക്കാൻ മറ്റൊരു കഥ ഇടയിൽ വരുമ്പോഴും, അവിടെ വ്യക്തമായ പരിച്ഛേദം ഇല്ലെങ്കിലും ചിലപ്പോൾ സഹായകമായ സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.

സാ കഥാ നാമ തദ്‌ഗര്ഭേ നിബധ്നീയാച്ചതുഷ്പദീം । ഭവേത് ഖണ്ഡകഥാ യാസൌ പരികഥാ തയോഃ ।। ൩൩൭.

അത് കഥയാണെന്ന് പറയുന്നു; അതിനുള്ളിൽ നാലു വരികളുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തണം. ഖണ്ഡമായ കഥയെ ഖണ്ഡകഥ എന്നു വിളിക്കുന്നു, ദീർഘമായ കഥയെ പരിച്ഛേദകഥ എന്നു പറയുന്നു.

അമാത്യം സാര്ഥകം വാപി ദ്വിജം വാ നായകം വിദുഃ । സ്യാത്തയോഃ കരുണം വിദ്ധി വിപ്രലമ്ഭശ്ച തുര്വ്വിധഃ ।। ൩൩൭.

അവയിൽ മന്ത്രിയെയോ വ്യാപാരിയെയോ ദ്വിജനെയോ നായകനായി കരുതുന്നു; അവയിൽ കരുണയും വേർപാടും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഭാവങ്ങൾ കാണാം.

. സമാപ്യതേ തയോര്ന്നാദ്യാ സാ കഥാമനുധാവതി । കഥാഖ്യാഥികയോര്മ്മിശ്രമാവാത് പരികഥാ സ്മൃതാ ।। ൩൩൭.

അവയിൽ ആദ്യം കഥ അവസാനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ മറ്റൊരു കഥ തുടരും; ആഖ്യായികയും കഥയും ചേർന്നതിനെ പരിച്ഛേദകഥ എന്നു പറയുന്നു.