അഗ്നിപുരാണമ്

യാദയശ്ച സ്മൃതാ ഹ്യഷ്ടൌ ചത്വാരശ്ച സമാഃ സ്മൃതാഃ । അനുസ്വാരോ വിസര്ഗശ്ച ᳲ ക ᳲ പൌ ചാപി പരാന്വിതൌ ।। ൩൩൬.

എട്ട് യാനുകൾ ഓർത്തിരിക്കുന്നു, നാലു സമം എന്നു പറയുന്നു; അനുസ്വാരം, വിശർഗം, കൂടാതെ 'ക'യും 'പ'യും അടയാളത്തോടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

ദുഷ്പൃഷ്ഠശ്ചേതി വിജ്ഞേയാ ലൃകാരഃ പ്ലുത ഏവ ച । രങ്ഗശ്ച ഖേ അരം പ്രോക്തം ഹകാരഃ പഞ്ചമൈര്യുതഃ ।। ൩൩൬.

സ്പർശിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളത് അറിയണം, കൂടാതെ 'ലൃ' അക്ഷരവും ദീർഘസ്വരവും; 'രംഗ' ആകാശത്തിൽ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു, 'ഹ' അക്ഷരം അഞ്ചിനൊപ്പം ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

അന്തസ്ഥാഭിഃ സമായുക്ത ഔരസ്യഃ കണ്ഠ്യ ഏവ സഃ । ആത്മബുദ്ധ്യാ സമേസാര്ഥം മനോ യുംക്തേ വിവക്ഷയാ ।। ൩൩൬.

യാനുകളുമായി ചേർന്നത് വായ്‌ക്കു ബന്ധമുള്ളതും അതേ സമയം കണ്ഠ്യവുമാണ്; തുല്യതയുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കി, മനസ്സ് ഉദ്ദേശത്തോടെ ചേർക്കുന്നു.

മനഃ കായാഗ്നിമാഹന്തി സ പ്രേരയതി മാരുതമ് । മാരുതസ്തൂരസി ചരന് മന്ത്രം ജനയതി സ്വരം ।। ൩൩൬.

മനസ്സ് ശരീരത്തിലെ അഗ്നിയെ ഉണർത്തുന്നു, അതാണ് വായുവിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്; വായു നെഞ്ചിൽ സഞ്ചരിച്ച് മന്ത്രത്തിന്റെ ശബ്ദം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രാതഃ സവനയോഗസ്തു ഛന്ദോ ഗായത്രമാശ്രിതമ് । കണ്ഠേ മാധ്യന്ദിനയുതം മധ്യമന്ത്രേഷു ഭാനുഗമ് ।। ൩൩൬.

പ്രഭാതത്തിൽ സവനയോഗത്തോടെ ഗായത്രീഛന്ദസ്സാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്; മധ്യാഹ്നത്തിൽ കണ്ഠത്തിൽ ചേർത്ത്, മധ്യമന്ത്രങ്ങളിൽ സൂര്യനെ പിന്തുടരുന്നു.

താരന്താര്ത്തീയസവനം ശീര്ഷണ്യം ജാഗതാനുഗമ് । സോദീര്ണോ മൂര്ധ്ന്യഭിഹിതോ വക്രമാപദ്യ മാരുതഃ ।। ൩൩൬.

മൂന്നാമത്തെ സവനം ഉന്നതസ്വരത്തിൽ, തലയിൽ ചേർന്ന്, ജഗതീഛന്ദസ്സിനെ പിന്തുടരുന്നു; ഉയർന്നുവന്ന വായു മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു, വളഞ്ഞ് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.

വര്ണാന് ജനയതേ തേഷാം വിഭാഗഃ പഞ്ചധാ സ്മൃതഃ । സ്വരതഃ കാലതഃ സ്ഥാനാത് പ്രയത്നാര്ഥപ്രദാനതഃ ।। ൩൩൬.

അത് അക്ഷരങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവയുടെ വിഭജനം അഞ്ചുവിധമാണ് എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു: സ്വരത്തിൽ, സമയത്തിൽ, സ്ഥാനത്ത്, ശ്രമത്തിൽ, അർത്ഥം നൽകുന്നതിൽ.

അഷ്ടൌ സ്ഥാനാനി വര്ണാനാമുരഃ കണ്ഠഃ ശിരസ്തഥാ । ജിഹ്വാമൂലഞ്ച ദന്താശ്ച നാസികൌഷ്ഠൌ ച താലു ച ।। ൩൩൬.

അക്ഷരങ്ങൾക്ക് എട്ട് സ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്: നെഞ്ച്, കണ്ഠം, തല, നാവിന്റെ വേര്, പല്ലുകൾ, മൂക്ക്, അധരങ്ങൾ, താലു.

സ്വഭാവശ്ച വിവൃത്തിശ്ച ശഷസാ രേഫ ഏവ ച । ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ ।। ൩൩൬.

അവയുടെ സ്വഭാവം, ഉച്ചാരണം, 'ഷ'യും 'സ'യും, കൂടാതെ 'ര'യും; നാവിന്റെ വേർ, ഉപധ്മാന്യവും, ചലനവും — ഇവയാണ് എട്ടുവിധ ഉഷ്മങ്ങൾ.

പദ്യോ ഭാവപ്രസന്ധാനമുകാരാദി പരമ്പദം । സ്വരാന്തം താദൃശം വിദ്യാദ്യാദന്യദ്വ്യക്തമൂഷ്മണഃ ।। ൩൩൬.

പദത്തിൽ അർത്ഥബന്ധം 'ഉ'യിലൂടെ ആരംഭിക്കുന്നു, അതാണ് പരമപദം; സ്വരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്, ഉഷ്മങ്ങളിൽ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നതും മറ്റെല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.

ഊതീര്ഥാദാഗതം ദഗ്ധമപ്രവര്ണഞ്ച ഭക്ഷിതം । ഏവമുച്ചാരണം പാപമേവമുച്ചാരണം ശുഭമ് ।। ൩൩൬.

അനുചിതമായ സ്ഥാനത്ത് നിന്നു വന്നത്, ദഹിച്ചത്, അക്ഷരമില്ലാതെ ഭക്ഷിച്ചത് — അങ്ങനെ ഉച്ചരിക്കുന്നത് പാപമാണ്; അങ്ങനെ ഉച്ചരിക്കുന്നത് ശുഭമാണ്.

അതീര്ഥാദാഗതം ദ്രവ്യം സാമ്നായം സുവ്യവസ്ഥിതം । സുസ്വരേണ സുവക്ത്രേണ പ്രയുക്തം ബ്രഹ്മരാജനി ।। ൩൩൬.

ചിതമായ സ്ഥാനത്ത് നിന്നു വരുന്ന ദ്രവ്യം, നല്ല ക്രമത്തിൽ സാംനായി ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നത്, നല്ല ശബ്ദത്തിലും വായിലും ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നത് — ബ്രാഹ്മണരാജാവേ, അതാണ് ഉത്തമം.

ന കരാലോ ന ലമ്വോഷ്ഠോ നാവ്യക്താ നാനുനാസികഃ । ഗദ്ഗദോ ബഹുജിഹ്വശ്ച ന വര്ണാന് വക്തുമര്ഹതി ।। ൩൩൬.

ഭയാനകമായ മുഖം, തൂങ്ങിയ അധരങ്ങൾ, വ്യക്തമല്ലാത്തത്, അനുനാസികം, തടസ്സം, ഒന്നിലധികം നാവുള്ളത് — അത്തരം ആളുകൾ അക്ഷരങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കേണ്ടതല്ല.

ഏവം വര്ണാഃ പ്രയോക്തവ്യാ നാവ്യക്താ ന ച പീड़ിതാഃ । സമ്യഗ്വര്ണപ്ര്യോഗേണ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ।। ൩൩൬.

അക്ഷരങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കിയും, മങ്ങലോ അതികഠിനമോ ആക്കാതെയും ഉച്ചരിക്കണം. അക്ഷരങ്ങൾ ശരിയായി ഉച്ചരിച്ചാൽ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹത്വം ലഭിക്കും.

ഉദാത്തശ്ചാനുദാത്തശ്ച സ്വരിതശ്ച സ്വരാസ്ത്രയഃ । ഹ്രസ്വോ ദീര്ഘഃ പ്ലുത ഇതി കാലതോ നിയമാവധി ।। ൩൩൬.

മൂന്നു സ്വരങ്ങളുണ്ട്: ഉദാത്തം, അനുദാത്തം, സ്വരിതം. ദൈർഘ്യത്തിൽ ഹ്രസ്വം, ദീർഘം, പ്ലുതം എന്നിങ്ങനെയും നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്.

കണ്ഠ്യാ വഹാവിചുയശാസ്താലവ്യാ ഓഷ്ഠജാ വുപു । സ്യുര്മൂര്ദ്ധന്യാ ഋടുരസാഃ ദന്ത്യാഃ ലൃതുലസാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൩൩൬.

ശബ്ദങ്ങൾ കണ്ഠം, താലു, അധരം, പല്ല് എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. മൂട് ഭാഗത്ത് നിന്നുള്ളവയാണ് ഋ, ഋഷ; പല്ലിൽ നിന്നുള്ളവയാണ് ഌ, ഌഷ എന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ജിഹ്വാമൂലേ തു കുഃ പ്രോക്തോ ദന്ത്യോഷ്ഠോ വഃ സ്മൃതോ ബുധൈഃ । ഏദൈതൌ കണ്ഠതാലവ്യൌ ഓ ഔ കണ്ഠ്യൌഷ്ഠജൌ സ്മൃതൌ ।। ൩൩൬.

നാവിന്റെ വേരിൽ നിന്നുള്ളത് 'കു' എന്നാണ് പറയുന്നത്. 'വ' എന്നത് പല്ലും അധരവും ചേർന്ന് ഉച്ചരിക്കുന്നതാണെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. 'എ', 'ഐ' എന്നിവ കണ്ഠവും താലുവും ചേർന്നതും, 'ഒ', 'ഔ' എന്നിവ കണ്ഠവും അധരവും ചേർന്നതുമാണ്.

അര്ദ്ധമാത്രാ തു കണ്ഠസ്യ ഏകാരൈകാരയോര്ഭവേത് । അയോഗവാഹാ വിജ്ഞേയാ ആശ്രയസ്ഥാനഭാഗിനഃ ।। ൩൩൬.

'എ', 'ഐ' എന്നിവയിൽ കണ്ഠത്തിൽ അർദ്ധമാത്രയുണ്ട്. ചേർന്നു നിൽക്കാത്ത അക്ഷരങ്ങൾ അവയുടെ ഉച്ചാരണസ്ഥാനത്താണ് ഉൾപ്പെടുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.

അചോഽസ്പൃഷ്ടാപണസ്ത്വീഷന്നോമാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ സ്മൃതാഃ । ശേഷാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ പ്രോക്താ നിബോധാത്ര പ്രധാനതഃ ।। ൩൩൬.

സ്വരങ്ങളിൽ സ്പർശമില്ലാത്തവയെ 'അസ്പൃഷ്ടം' എന്ന് പറയുന്നു. വ്യഞ്ജനങ്ങൾ സ്പർശമുള്ളവയാണ്. ശേഷിക്കുന്ന വ്യഞ്ജനങ്ങളും സ്പർശമുള്ളവയാണെന്ന് പ്രധാനമായി മനസ്സിലാക്കണം.

അമോഽനുനാസികാനക്രൌ നാദിമൌ ഹസപഃ സ്മൃതാ । ഈഷന്നാദോപണയശഃ സ്വാസിനശ്ച ഥകാദയഃ ൩൩൬.

'അം' എന്നത് അനുനാസികമല്ല, 'അൻ', 'ഔ' എന്നിവ അനുനാസികങ്ങളാണ്. 'ഹ', 'സ', 'പ' എന്നിവ അങ്ങനെ തന്നെ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. അധരത്തിൽ അല്പം ശബ്ദമുള്ളവയാണ് 'ഥ' മുതലായവ, അവ അവരുടെതായ സ്വഭാവമുള്ളവരാണ്.

അഗ്നിരുവാച കാവ്യസ്യ നാടകാദേശ്ച അലങ്കാരാന് വദാമ്യഽഥ । ധ്വനിര്വ്വര്ണാഃ പദം വാക്യമിത്യേതദ്വാങ്‌മയം മതം ।। ൩൩൭.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ കാവ്യത്തിന്റെയും നാടകത്തിന്റെയും അലങ്കാരങ്ങൾ പറയുന്നു. ശബ്ദം, അക്ഷരം, പദം, വാക്യം — ഇവയാണ് വാചിന്റെ ഘടകങ്ങൾ എന്ന് കരുതുന്നു.

ശാസ്ത്രേതിഹാസവാക്യാനാം ത്രയം യത്ര സമാപ്യതേ । ശാസ്ത്രേ ശബ്ദപ്രധാനാത്വമിതിഹാസേഷു നിഷ്ഠതാ ।। ൩൩൭.

ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങൾ, ഇതിഹാസവാക്യങ്ങൾ, കാവ്യവാക്യങ്ങൾ — ഈ മൂന്നു ഒരുമിച്ച് കാണുന്നിടത്ത്, ശാസ്ത്രത്തിൽ ശബ്ദമാണ് പ്രധാനമായത്, ഇതിഹാസങ്ങളിൽ അർത്ഥമാണ് മുഖ്യമായത്.

അഭിധായാഃ പ്രധാനത്വാത് കാവ്യം താഭ്യാം വിഭിദ്യതേ । നരത്വം ദുര്ല്ലഭം ലോകേ വിദ്യാതത്ര ച ദുര്ല്ലഭാ ।। ൩൩൭.

നേരിട്ടുള്ള വ്യാഖ്യാനമാണ് കാവ്യത്തിൽ പ്രധാനമായത്, അതുകൊണ്ടാണ് അത് മറ്റുള്ളവയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകുന്നത്. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യജന്മം ദുർലഭമാണ്, അവിടെ വിജ്ഞാനവും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്.

കവിത്വം ദുര്ല്ലഭം തത്ര ശക്തിസ്തത്ര ച ദുര്ല്ലഭാ । വ്യുത്‌പത്തിര്ദുര്ല്ലഭാ തത്ര വിവേകസ്തത്ര ദുര്ലഭഃ ।। ൩൩൭.

കവിതാസാമർത്ഥ്യം അവിടെയും ദുർലഭമാണ്, ശേഷിയും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്. പഠനവും അവിടെയും ദുർലഭമാണ്, വിവേകവും അതുപോലെ ദുർലഭമാണ്.

സര്വ്വം ശാസ്ത്രമവിദ്വദ്ഭിര്മൃഗ്യമാണന്ന സിധ്യതി । ആദിവര്ണാ ദ്വിതീയശ്ച മഹാപ്രാണാസ്തുരീയകഃ ।। ൩൩൭.

അവിദ്വാൻമാർ ശാസ്ത്രം അന്വേഷിച്ചാൽ അതിന് ഫലം ലഭിക്കില്ല. ആദ്യവും രണ്ടാം അക്ഷരവും, മൂന്നാമത്തേതിന് വലിയ ഉച്ചാരണമുണ്ട്.

വര്ഗേഷു വര്ണവൃന്ദം സ്യാത്പദം സുപ്‌തിങ്‌പ്രഭേദതഃ । സങ്‌ക്ഷേപാദ്വാക്യമിഷ്ടാര്ഥവ്യവഛിന്നാ പദാബലീ ।। ൩൩൭.

വര്ഗങ്ങളിൽ അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടം ഉണ്ടാകും. പദം എന്നത് വിപ്രത്യയങ്ങളാൽ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞാൽ, ഇഷ്ടമായ അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്ന പദങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ് വാക്യം.

കാവ്യം സ്ഫടദലങ്കാരം ഗുണവദ്ദോഷവര്ജിതമ് । യോനിര്വ്വേദശ്ച ലോകശ്ച സിദ്ധമന്നാദയോനിജം ।। ൩൩൭.

കാവ്യം വ്യക്തമുള്ളതും അലങ്കാരമുള്ളതും ഗുണങ്ങളുള്ളതും ദോഷരഹിതവുമാണ്. അതിന്റെ മൂലമാണ് വേദവും ലോകവും; അന്നം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ ഉത്ഭവം.

ദേവാദീനാം സംസ്കൃതം സ്യാത് പ്രാകൃതം ത്രിവിധം നൃണാം । ഗദ്യം പദ്യഞ്ച മിശ്രഞ്ച കാവ്യാദി ത്രിവിധം സ്മൃതമ് ।। ൩൩൭.

ദേവന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും സംസ്കൃതമാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. മനുഷ്യർക്കു മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള പ്രാകൃതം ഉണ്ട്. ഗദ്യവും പദ്യവും മിശ്രവും — ഇവയാണ് കാവ്യാദികളുടെ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ എന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ആപദഃ പദസന്താനോ ഗദ്യന്തദപി ഗദ്യതേ । ചൂര്ണകോത്‌കലികാഗന്ധിവൃത്തഭേദാത് ത്രിരൂപകമ് ।। ൩൩൭.

പദങ്ങളുടെ നിരയാണ് ഗദ്യമായി അറിയപ്പെടുന്നത്. ചൂർണ, ഉത്കളിക, ഗന്ധി എന്നിങ്ങനെയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ മൂലം അതിന് മൂന്ന് രൂപങ്ങളുണ്ട്.