അഗ്നിപുരാണമ്

തന്വീ ഭനതസാഭോഭോ ലയോ വാണസുരാര്ക്കകാഃ । ക്രൌഞ്ചപദാ ഭമതതാ നൌ നൌ വാണ്ശരാഷ്ടതഃ ।। ൩൩൪.

തൻവി, ഭനതസാഭോബോ, ലയ, വാണസുരാർക്കകാ, ക്രൗഞ്ചപദാ, ഭമതതാ, നൌ, നൌ, വാണ്ശരാഷ്ടത എന്നിങ്ങനെയാണ് പറയുന്നത്.

ഭുജങ്ഗവിജൃമ്ഭിതം മമതനാ നനവാസനൌ । ഗഷ്ടേശമുനിഭിശ്ഛേദോ ഹ്യുഹാരാഖ്യമീദൃശമ് ।। ൩൩൪.

ഭുജംഗവിജൃംഭിതം, മമതനാ, നനവാസനൌ, ഗഷ്ടേശമുനി എന്നിവ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. മുനിമാർ വിഭജിച്ചതിനെ ഉഹാരാ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

മനനാനതാനഃ സോ ഗഗൌ ഗ്രഹരസോ രസാത് । നൌ സപ്തരോദണ്ഡദഃ സ്യാച്ചണ്ഡവൃഷ്ടിപ്രഘാതകം ।। ൩൩൪.

മനനാനതാന, സോ, ഗഗൌ, ഗ്രഹരസോ, രസാത് എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. നൌ, സപ്തരോഡണ്ഡദ, ചണ്ഡവൃഷ്ടിപ്രഘാതക എന്നിങ്ങനെയും പറയപ്പെടുന്നു.

രേഫവൃദ്ധ്യാ ണണവാ സ്യുര്വ്യാലജീമൂതമുഖ്യകാഃ । ശേഷേ വൈ പ്രചിതാ ജ്ഞേയാ ഗാഥാപ്രസ്താര ഉച്യതേ ।। ൩൩൪.

രേഫവൃദ്ധി കൂടുമ്പോൾ, ണണവാ എന്നത് വ്യാലജീമൂതയിൽ പ്രധാനമാണ്. ശേഷിച്ചവയെ പ്രചിതാ എന്നും ഗാഥാപ്രസ്താര എന്നും അറിയാം.

അഗ്നിരുവാച ഛന്ദോഽത്ര സിദ്ധം ഗാഥാ സ്യാത് പാദേ സര്വ്വഗുരൌ തഥാ । പ്രസ്താര ആദ്യഗാഥോനഃ പരതുല്യോഽഥ പൂര്വ്വഗഃ ।। ൩൩൫.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഇവിടെ വൃത്ത് സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. ഗാഥാ എന്നത് എല്ലാ ഗുരു അക്ഷരങ്ങളോടും കൂടിയ പാദത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. പ്രസ്താര എന്നത് ആദ്യ ഗാഥാ ആണു, ശേഷമുള്ളവ സമം അല്ലെങ്കിൽ മുമ്പുള്ളവയാണു.

നഷ്ടമധ്യേ സമേഽങ്കോനഃ സമേഽര്ദ്ധ വിഷമേ ഗുരുഃ । പ്രതിലോമഗുണം നാദ്യം ദ്വിരുദ്ദിഷ്ടഗ ഏകനുത് ।। ൩൩൫.

നഷ്ടമായിടത്ത് സമമായ കോണുകളാണ്; അർദ്ധത്തിൽ, അസമമായിടത്ത് ഭാരമാണ്; വിരുദ്ധമായ ഗുണം ആദ്യം വരില്ല, രണ്ടുതവണ പറയുന്നതുമല്ല, ഒരിക്കൽ പോലും ഒഴിവാക്കുന്നതുമല്ല.

സങ്‌ഖ്യാദ്വിരര്ദ്ധേ രൂപേ തു ശൂന്യം ശൂന്യേ ദ്വിരീരിതം । താവദര്ദ്ധേ തദ്‌ഗുണിതം ദ്വി ദ്‌വ്യൂനഞ്ച തദന്തതഃ ।। ൩൩൫.

സംഖ്യ ഇരട്ടിയാക്കുമ്പോൾ അർദ്ധത്തിൽ രൂപം ശൂന്യമാണ്; ശൂന്യത്തിൽ രണ്ടുതവണ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; അർദ്ധത്തിൽ അത്രയും, അതിനെ ഗുണിച്ചാൽ, രണ്ടിൽ രണ്ട് കുറവാണ് അവസാനം.

പരേ പൂര്ണം പരേ പൂര്ണം മേരുപ്രസ്താരതോ ഭവേത് । നഗസംഖ്യാ വൃത്തസംഖ്യാ ചാധ്വാങ്ഗുലമധോദ്‌ര്ധതഃ ।। ൩൩൫.

അവസാനത്തിൽ പൂർണ്ണമാണ്; അവസാനത്തിൽ പൂർണ്ണമാണ്, മെരു ക്രമത്തിൽപോലെ; കുന്നുകളുടെ എണ്ണം, വൃത്തങ്ങളുടെ എണ്ണം എന്നിവ മേലും കീഴുമായി വിരലിന്റെ അളവിൽ അളക്കപ്പെടുന്നു.

സങ്‌ഖ്യൈവ ദ്വിഗുണൈകോനാ ഛന്ദഃ സാരോഽഥമീരിതഃ ।। ൩൩൫.

ഛന്ദസ്സിന്റെ സാരം സംഖ്യ തന്നെ ഇരട്ടിയാക്കി ഒന്ന് കൂട്ടിയതാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

അഗ്നിരുവാച വക്ഷ്യേ ശിക്ഷാന്ത്രിഷഷ്ടിഃ സ്യുര്വര്ണാ വാ ചതുരാധികാഃ । സ്വരാ വിംശതിരേകശ്ച സ്പര്ശാനാം പഞ്ചവിംശതിഃ ।। ൩൩൬.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഞാൻ വിശദമാക്കാം — അറുപത്തിമൂന്ന് പാഠങ്ങളുണ്ട്, അല്ലെങ്കിൽ അക്ഷരങ്ങൾ നാലു അധികം; സ്വരങ്ങൾ ഇരുപത്തിയൊന്നു ഉണ്ട്, സ്പർശങ്ങൾ ഇരുപത്തഞ്ച് ഉണ്ട്.

യാദയശ്ച സ്മൃതാ ഹ്യഷ്ടൌ ചത്വാരശ്ച സമാഃ സ്മൃതാഃ । അനുസ്വാരോ വിസര്ഗശ്ച ᳲ ക ᳲ പൌ ചാപി പരാന്വിതൌ ।। ൩൩൬.

എട്ട് യാനുകൾ ഓർത്തിരിക്കുന്നു, നാലു സമം എന്നു പറയുന്നു; അനുസ്വാരം, വിശർഗം, കൂടാതെ 'ക'യും 'പ'യും അടയാളത്തോടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

ദുഷ്പൃഷ്ഠശ്ചേതി വിജ്ഞേയാ ലൃകാരഃ പ്ലുത ഏവ ച । രങ്ഗശ്ച ഖേ അരം പ്രോക്തം ഹകാരഃ പഞ്ചമൈര്യുതഃ ।। ൩൩൬.

സ്പർശിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളത് അറിയണം, കൂടാതെ 'ലൃ' അക്ഷരവും ദീർഘസ്വരവും; 'രംഗ' ആകാശത്തിൽ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു, 'ഹ' അക്ഷരം അഞ്ചിനൊപ്പം ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

അന്തസ്ഥാഭിഃ സമായുക്ത ഔരസ്യഃ കണ്ഠ്യ ഏവ സഃ । ആത്മബുദ്ധ്യാ സമേസാര്ഥം മനോ യുംക്തേ വിവക്ഷയാ ।। ൩൩൬.

യാനുകളുമായി ചേർന്നത് വായ്‌ക്കു ബന്ധമുള്ളതും അതേ സമയം കണ്ഠ്യവുമാണ്; തുല്യതയുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കി, മനസ്സ് ഉദ്ദേശത്തോടെ ചേർക്കുന്നു.

മനഃ കായാഗ്നിമാഹന്തി സ പ്രേരയതി മാരുതമ് । മാരുതസ്തൂരസി ചരന് മന്ത്രം ജനയതി സ്വരം ।। ൩൩൬.

മനസ്സ് ശരീരത്തിലെ അഗ്നിയെ ഉണർത്തുന്നു, അതാണ് വായുവിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്; വായു നെഞ്ചിൽ സഞ്ചരിച്ച് മന്ത്രത്തിന്റെ ശബ്ദം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രാതഃ സവനയോഗസ്തു ഛന്ദോ ഗായത്രമാശ്രിതമ് । കണ്ഠേ മാധ്യന്ദിനയുതം മധ്യമന്ത്രേഷു ഭാനുഗമ് ।। ൩൩൬.

പ്രഭാതത്തിൽ സവനയോഗത്തോടെ ഗായത്രീഛന്ദസ്സാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്; മധ്യാഹ്നത്തിൽ കണ്ഠത്തിൽ ചേർത്ത്, മധ്യമന്ത്രങ്ങളിൽ സൂര്യനെ പിന്തുടരുന്നു.

താരന്താര്ത്തീയസവനം ശീര്ഷണ്യം ജാഗതാനുഗമ് । സോദീര്ണോ മൂര്ധ്ന്യഭിഹിതോ വക്രമാപദ്യ മാരുതഃ ।। ൩൩൬.

മൂന്നാമത്തെ സവനം ഉന്നതസ്വരത്തിൽ, തലയിൽ ചേർന്ന്, ജഗതീഛന്ദസ്സിനെ പിന്തുടരുന്നു; ഉയർന്നുവന്ന വായു മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു, വളഞ്ഞ് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.

വര്ണാന് ജനയതേ തേഷാം വിഭാഗഃ പഞ്ചധാ സ്മൃതഃ । സ്വരതഃ കാലതഃ സ്ഥാനാത് പ്രയത്നാര്ഥപ്രദാനതഃ ।। ൩൩൬.

അത് അക്ഷരങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവയുടെ വിഭജനം അഞ്ചുവിധമാണ് എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു: സ്വരത്തിൽ, സമയത്തിൽ, സ്ഥാനത്ത്, ശ്രമത്തിൽ, അർത്ഥം നൽകുന്നതിൽ.

അഷ്ടൌ സ്ഥാനാനി വര്ണാനാമുരഃ കണ്ഠഃ ശിരസ്തഥാ । ജിഹ്വാമൂലഞ്ച ദന്താശ്ച നാസികൌഷ്ഠൌ ച താലു ച ।। ൩൩൬.

അക്ഷരങ്ങൾക്ക് എട്ട് സ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്: നെഞ്ച്, കണ്ഠം, തല, നാവിന്റെ വേര്, പല്ലുകൾ, മൂക്ക്, അധരങ്ങൾ, താലു.

സ്വഭാവശ്ച വിവൃത്തിശ്ച ശഷസാ രേഫ ഏവ ച । ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ ।। ൩൩൬.

അവയുടെ സ്വഭാവം, ഉച്ചാരണം, 'ഷ'യും 'സ'യും, കൂടാതെ 'ര'യും; നാവിന്റെ വേർ, ഉപധ്മാന്യവും, ചലനവും — ഇവയാണ് എട്ടുവിധ ഉഷ്മങ്ങൾ.

പദ്യോ ഭാവപ്രസന്ധാനമുകാരാദി പരമ്പദം । സ്വരാന്തം താദൃശം വിദ്യാദ്യാദന്യദ്വ്യക്തമൂഷ്മണഃ ।। ൩൩൬.

പദത്തിൽ അർത്ഥബന്ധം 'ഉ'യിലൂടെ ആരംഭിക്കുന്നു, അതാണ് പരമപദം; സ്വരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്, ഉഷ്മങ്ങളിൽ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നതും മറ്റെല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.

ഊതീര്ഥാദാഗതം ദഗ്ധമപ്രവര്ണഞ്ച ഭക്ഷിതം । ഏവമുച്ചാരണം പാപമേവമുച്ചാരണം ശുഭമ് ।। ൩൩൬.

അനുചിതമായ സ്ഥാനത്ത് നിന്നു വന്നത്, ദഹിച്ചത്, അക്ഷരമില്ലാതെ ഭക്ഷിച്ചത് — അങ്ങനെ ഉച്ചരിക്കുന്നത് പാപമാണ്; അങ്ങനെ ഉച്ചരിക്കുന്നത് ശുഭമാണ്.

അതീര്ഥാദാഗതം ദ്രവ്യം സാമ്നായം സുവ്യവസ്ഥിതം । സുസ്വരേണ സുവക്ത്രേണ പ്രയുക്തം ബ്രഹ്മരാജനി ।। ൩൩൬.

ചിതമായ സ്ഥാനത്ത് നിന്നു വരുന്ന ദ്രവ്യം, നല്ല ക്രമത്തിൽ സാംനായി ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നത്, നല്ല ശബ്ദത്തിലും വായിലും ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നത് — ബ്രാഹ്മണരാജാവേ, അതാണ് ഉത്തമം.

ന കരാലോ ന ലമ്വോഷ്ഠോ നാവ്യക്താ നാനുനാസികഃ । ഗദ്ഗദോ ബഹുജിഹ്വശ്ച ന വര്ണാന് വക്തുമര്ഹതി ।। ൩൩൬.

ഭയാനകമായ മുഖം, തൂങ്ങിയ അധരങ്ങൾ, വ്യക്തമല്ലാത്തത്, അനുനാസികം, തടസ്സം, ഒന്നിലധികം നാവുള്ളത് — അത്തരം ആളുകൾ അക്ഷരങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കേണ്ടതല്ല.

ഏവം വര്ണാഃ പ്രയോക്തവ്യാ നാവ്യക്താ ന ച പീड़ിതാഃ । സമ്യഗ്വര്ണപ്ര്യോഗേണ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ।। ൩൩൬.

അക്ഷരങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കിയും, മങ്ങലോ അതികഠിനമോ ആക്കാതെയും ഉച്ചരിക്കണം. അക്ഷരങ്ങൾ ശരിയായി ഉച്ചരിച്ചാൽ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹത്വം ലഭിക്കും.

ഉദാത്തശ്ചാനുദാത്തശ്ച സ്വരിതശ്ച സ്വരാസ്ത്രയഃ । ഹ്രസ്വോ ദീര്ഘഃ പ്ലുത ഇതി കാലതോ നിയമാവധി ।। ൩൩൬.

മൂന്നു സ്വരങ്ങളുണ്ട്: ഉദാത്തം, അനുദാത്തം, സ്വരിതം. ദൈർഘ്യത്തിൽ ഹ്രസ്വം, ദീർഘം, പ്ലുതം എന്നിങ്ങനെയും നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്.

കണ്ഠ്യാ വഹാവിചുയശാസ്താലവ്യാ ഓഷ്ഠജാ വുപു । സ്യുര്മൂര്ദ്ധന്യാ ഋടുരസാഃ ദന്ത്യാഃ ലൃതുലസാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൩൩൬.

ശബ്ദങ്ങൾ കണ്ഠം, താലു, അധരം, പല്ല് എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. മൂട് ഭാഗത്ത് നിന്നുള്ളവയാണ് ഋ, ഋഷ; പല്ലിൽ നിന്നുള്ളവയാണ് ഌ, ഌഷ എന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ജിഹ്വാമൂലേ തു കുഃ പ്രോക്തോ ദന്ത്യോഷ്ഠോ വഃ സ്മൃതോ ബുധൈഃ । ഏദൈതൌ കണ്ഠതാലവ്യൌ ഓ ഔ കണ്ഠ്യൌഷ്ഠജൌ സ്മൃതൌ ।। ൩൩൬.

നാവിന്റെ വേരിൽ നിന്നുള്ളത് 'കു' എന്നാണ് പറയുന്നത്. 'വ' എന്നത് പല്ലും അധരവും ചേർന്ന് ഉച്ചരിക്കുന്നതാണെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. 'എ', 'ഐ' എന്നിവ കണ്ഠവും താലുവും ചേർന്നതും, 'ഒ', 'ഔ' എന്നിവ കണ്ഠവും അധരവും ചേർന്നതുമാണ്.

അര്ദ്ധമാത്രാ തു കണ്ഠസ്യ ഏകാരൈകാരയോര്ഭവേത് । അയോഗവാഹാ വിജ്ഞേയാ ആശ്രയസ്ഥാനഭാഗിനഃ ।। ൩൩൬.

'എ', 'ഐ' എന്നിവയിൽ കണ്ഠത്തിൽ അർദ്ധമാത്രയുണ്ട്. ചേർന്നു നിൽക്കാത്ത അക്ഷരങ്ങൾ അവയുടെ ഉച്ചാരണസ്ഥാനത്താണ് ഉൾപ്പെടുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.

അചോഽസ്പൃഷ്ടാപണസ്ത്വീഷന്നോമാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ സ്മൃതാഃ । ശേഷാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ പ്രോക്താ നിബോധാത്ര പ്രധാനതഃ ।। ൩൩൬.

സ്വരങ്ങളിൽ സ്പർശമില്ലാത്തവയെ 'അസ്പൃഷ്ടം' എന്ന് പറയുന്നു. വ്യഞ്ജനങ്ങൾ സ്പർശമുള്ളവയാണ്. ശേഷിക്കുന്ന വ്യഞ്ജനങ്ങളും സ്പർശമുള്ളവയാണെന്ന് പ്രധാനമായി മനസ്സിലാക്കണം.