അഗ്നിപുരാണമ്

ദ്വിഃപ്രഹരണകലിതാ വസന്തതിലകാ നഭൌ । ജൌ ഗൌ സിംഹോന്നതാ സാ സ്യാന്മുനേരുദ്ധര്ഷണീ ച സാ ।। ൩൩൪.

ദ്വിഃപ്രഹരണകലിത, വസന്തതിലക, നഭൗ, ജൗ, ഗൗ, സിംഹോന്നതാ എന്നിവയും, മുനിയുടെ ഉദ്ധർഷണിയും ഈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു.

ചന്ദ്രാവര്ത്താ നനൌ സോമാവര്ത്തര്തുനവകഃ സ്മൃതഃ । മണിഗുണനികരാ സൌ മാലിനൌ നൌ മയൌ യയഃ ।। ൩൩൪.

ചന്ദ്രാവർത്ത, നനൗ, സോമാവർത്ത എന്നിവയെ ഒമ്പതു ഋതുക്കളായി അറിയുന്നു. മണിഗുണനികര, സൌ, മാലിനൌ, നൌ, മയൌ, യയഃ എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

യതിര്വസുസ്വരാ ഭൌ വൌ നതലമിത്രസഗ്രഹാഃ । ഋഷഭഗജവിലാസിതം ജ്ഞേയാ ശിഖരിണീ ജഗൌ ।। ൩൩൪.

യതിര്‍വസുസ്വര, ഭൌ, വൌ, നടലമിത്രസഗ്രഹാ എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു. ഋഷഭവും ഗജവുമായുള്ള കളിയിലൂടെ ശിഖരിണി എന്നത് അറിയപ്പെടുന്നു.

രസഭാലഭൃഗുരുദ്രാഃ പൃഥ്വീജസജസാ ജനൌ । ഗോവസുഗ്രഹവിച്ഛിന്നാ പിഹ്ഗലേനേരിതാ പുരാ ।। ൩൩൪.

രസഭാ, ലഭൃഗുരുദ്രാ, പൃഥ്വീജസജസാ, ജനൌ എന്നിവ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. ഗോവസുഗ്രഹവിച്ഛിന്ന എന്നത് പുരാതനകാലത്ത് പിംഗളൻ പ്രഖ്യാപിച്ചതാണ്.

വംശപത്രപതിതം സ്യാദ്‌ ഭവനാ ഭൌ നഗൌ സദിക് । ഹരിണീ നസമാരഃ സോ നഗൌ രസചതുഃസ്വരാഃ ।। ൩൩൪.

വംശപത്രപതിത എന്നത് കാണപ്പെടുന്നു. ഭവനാ, ഭൌ, നഗൌ, സദിക് എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു. ഹരിണി, നസമാര, നഗൌ എന്നിവ നാലു രസങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

മന്ദാക്രാന്താ നഭനതം തഗൌഗഛിരസസ്വരാഃ । കുസുമിതലതാ വേല്ലിതാ മതനാ യയയാഃ ശരാഃ ।। ൩൩൪.

മന്ദാക്രാന്ത, നഭനതം, ടഗൌഗ, ചിരസസ്വരാ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. കുസുമിതലത, വെല്ലിതാ, മതനാ, യയയാഃ എന്നിവ അമ്പുകളാണ്.

രഥാഃ സ്വ്രാഃ പ്രതിരഥസസജാഃ സതതശ്ച ഗഃ । ശാര്ദൂലവിക്രീड़ിതം സ്യാദാദിത്യമുനയോ യതിഃ ।। ൩൩൪.

രഥങ്ങൾ സ്വരങ്ങളാണ്. പ്രതിരഥസസജാ എന്നും എല്ലായ്പോഴും ഉണ്ടാകുന്നു. ശാർദൂലവിക്രീഡിതം, ആദിത്യ, മുനികൾ, യതി എന്നിവയും സ്ഥാപിതമാണ്.

കൃതിഃ സുവദനാ മോരോ ഭനയാ ഭനഗാഃ സുരാഃ । യതിര്മുനിരസാശ്ചാഥ ഇതി വൃത്തം ക്രമാത് സ്മൃതമ് ।। ൩൩൪.

കൃതി, സുവദനാ, മോരോ, ഭനയാ, ഭനഗാ, സുരാ എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു. യതി, മുനി, രസാ എന്നിവയാണ് ക്രമത്തിൽ വൃത്തങ്ങൾ.

സ്രഗ്ധ്രാ മരതാനോമോയപൌ ത്രിഃസപ്തകാ യതിഃ । സമുദ്രകം ഭരജാനോവനഗാ ദശഭാസ്കരാഃ ।। ൩൩൪.

സ്രഗ്ധ്രാ, മരതാ, നോമയ, പൌ എന്നിവ മൂന്നുഞ്ചു ഏഴായി അളവിലാണ്. സമുദ്രക, ഭരജാന, വനഗാ എന്നിവ പത്ത് ഭാസ്കരങ്ങൾ ആണു.

അസ്വലലിതം നജഭാ ജഭജാ ഭനമീശതഃ । മത്താക്രീड़ാ മമനനാ നൌനഗ്നൌ ഗോഷ്ടമാതിഥിഃ ।। ൩൩൪.

അസ്വലലിത, നജഭാ, ജഭജാ, ഭനമീശത എന്നിങ്ങനെയാണ് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നത്. മത്താക്രീഡ, മമനനാ, നൌനഗ്നൌ, ഗോഷ്ടമാതിഥി എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

തന്വീ ഭനതസാഭോഭോ ലയോ വാണസുരാര്ക്കകാഃ । ക്രൌഞ്ചപദാ ഭമതതാ നൌ നൌ വാണ്ശരാഷ്ടതഃ ।। ൩൩൪.

തൻവി, ഭനതസാഭോബോ, ലയ, വാണസുരാർക്കകാ, ക്രൗഞ്ചപദാ, ഭമതതാ, നൌ, നൌ, വാണ്ശരാഷ്ടത എന്നിങ്ങനെയാണ് പറയുന്നത്.

ഭുജങ്ഗവിജൃമ്ഭിതം മമതനാ നനവാസനൌ । ഗഷ്ടേശമുനിഭിശ്ഛേദോ ഹ്യുഹാരാഖ്യമീദൃശമ് ।। ൩൩൪.

ഭുജംഗവിജൃംഭിതം, മമതനാ, നനവാസനൌ, ഗഷ്ടേശമുനി എന്നിവ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. മുനിമാർ വിഭജിച്ചതിനെ ഉഹാരാ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

മനനാനതാനഃ സോ ഗഗൌ ഗ്രഹരസോ രസാത് । നൌ സപ്തരോദണ്ഡദഃ സ്യാച്ചണ്ഡവൃഷ്ടിപ്രഘാതകം ।। ൩൩൪.

മനനാനതാന, സോ, ഗഗൌ, ഗ്രഹരസോ, രസാത് എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. നൌ, സപ്തരോഡണ്ഡദ, ചണ്ഡവൃഷ്ടിപ്രഘാതക എന്നിങ്ങനെയും പറയപ്പെടുന്നു.

രേഫവൃദ്ധ്യാ ണണവാ സ്യുര്വ്യാലജീമൂതമുഖ്യകാഃ । ശേഷേ വൈ പ്രചിതാ ജ്ഞേയാ ഗാഥാപ്രസ്താര ഉച്യതേ ।। ൩൩൪.

രേഫവൃദ്ധി കൂടുമ്പോൾ, ണണവാ എന്നത് വ്യാലജീമൂതയിൽ പ്രധാനമാണ്. ശേഷിച്ചവയെ പ്രചിതാ എന്നും ഗാഥാപ്രസ്താര എന്നും അറിയാം.

അഗ്നിരുവാച ഛന്ദോഽത്ര സിദ്ധം ഗാഥാ സ്യാത് പാദേ സര്വ്വഗുരൌ തഥാ । പ്രസ്താര ആദ്യഗാഥോനഃ പരതുല്യോഽഥ പൂര്വ്വഗഃ ।। ൩൩൫.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഇവിടെ വൃത്ത് സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. ഗാഥാ എന്നത് എല്ലാ ഗുരു അക്ഷരങ്ങളോടും കൂടിയ പാദത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. പ്രസ്താര എന്നത് ആദ്യ ഗാഥാ ആണു, ശേഷമുള്ളവ സമം അല്ലെങ്കിൽ മുമ്പുള്ളവയാണു.

നഷ്ടമധ്യേ സമേഽങ്കോനഃ സമേഽര്ദ്ധ വിഷമേ ഗുരുഃ । പ്രതിലോമഗുണം നാദ്യം ദ്വിരുദ്ദിഷ്ടഗ ഏകനുത് ।। ൩൩൫.

നഷ്ടമായിടത്ത് സമമായ കോണുകളാണ്; അർദ്ധത്തിൽ, അസമമായിടത്ത് ഭാരമാണ്; വിരുദ്ധമായ ഗുണം ആദ്യം വരില്ല, രണ്ടുതവണ പറയുന്നതുമല്ല, ഒരിക്കൽ പോലും ഒഴിവാക്കുന്നതുമല്ല.

സങ്‌ഖ്യാദ്വിരര്ദ്ധേ രൂപേ തു ശൂന്യം ശൂന്യേ ദ്വിരീരിതം । താവദര്ദ്ധേ തദ്‌ഗുണിതം ദ്വി ദ്‌വ്യൂനഞ്ച തദന്തതഃ ।। ൩൩൫.

സംഖ്യ ഇരട്ടിയാക്കുമ്പോൾ അർദ്ധത്തിൽ രൂപം ശൂന്യമാണ്; ശൂന്യത്തിൽ രണ്ടുതവണ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; അർദ്ധത്തിൽ അത്രയും, അതിനെ ഗുണിച്ചാൽ, രണ്ടിൽ രണ്ട് കുറവാണ് അവസാനം.

പരേ പൂര്ണം പരേ പൂര്ണം മേരുപ്രസ്താരതോ ഭവേത് । നഗസംഖ്യാ വൃത്തസംഖ്യാ ചാധ്വാങ്ഗുലമധോദ്‌ര്ധതഃ ।। ൩൩൫.

അവസാനത്തിൽ പൂർണ്ണമാണ്; അവസാനത്തിൽ പൂർണ്ണമാണ്, മെരു ക്രമത്തിൽപോലെ; കുന്നുകളുടെ എണ്ണം, വൃത്തങ്ങളുടെ എണ്ണം എന്നിവ മേലും കീഴുമായി വിരലിന്റെ അളവിൽ അളക്കപ്പെടുന്നു.

സങ്‌ഖ്യൈവ ദ്വിഗുണൈകോനാ ഛന്ദഃ സാരോഽഥമീരിതഃ ।। ൩൩൫.

ഛന്ദസ്സിന്റെ സാരം സംഖ്യ തന്നെ ഇരട്ടിയാക്കി ഒന്ന് കൂട്ടിയതാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

അഗ്നിരുവാച വക്ഷ്യേ ശിക്ഷാന്ത്രിഷഷ്ടിഃ സ്യുര്വര്ണാ വാ ചതുരാധികാഃ । സ്വരാ വിംശതിരേകശ്ച സ്പര്ശാനാം പഞ്ചവിംശതിഃ ।। ൩൩൬.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഞാൻ വിശദമാക്കാം — അറുപത്തിമൂന്ന് പാഠങ്ങളുണ്ട്, അല്ലെങ്കിൽ അക്ഷരങ്ങൾ നാലു അധികം; സ്വരങ്ങൾ ഇരുപത്തിയൊന്നു ഉണ്ട്, സ്പർശങ്ങൾ ഇരുപത്തഞ്ച് ഉണ്ട്.

യാദയശ്ച സ്മൃതാ ഹ്യഷ്ടൌ ചത്വാരശ്ച സമാഃ സ്മൃതാഃ । അനുസ്വാരോ വിസര്ഗശ്ച ᳲ ക ᳲ പൌ ചാപി പരാന്വിതൌ ।। ൩൩൬.

എട്ട് യാനുകൾ ഓർത്തിരിക്കുന്നു, നാലു സമം എന്നു പറയുന്നു; അനുസ്വാരം, വിശർഗം, കൂടാതെ 'ക'യും 'പ'യും അടയാളത്തോടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

ദുഷ്പൃഷ്ഠശ്ചേതി വിജ്ഞേയാ ലൃകാരഃ പ്ലുത ഏവ ച । രങ്ഗശ്ച ഖേ അരം പ്രോക്തം ഹകാരഃ പഞ്ചമൈര്യുതഃ ।। ൩൩൬.

സ്പർശിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളത് അറിയണം, കൂടാതെ 'ലൃ' അക്ഷരവും ദീർഘസ്വരവും; 'രംഗ' ആകാശത്തിൽ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു, 'ഹ' അക്ഷരം അഞ്ചിനൊപ്പം ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

അന്തസ്ഥാഭിഃ സമായുക്ത ഔരസ്യഃ കണ്ഠ്യ ഏവ സഃ । ആത്മബുദ്ധ്യാ സമേസാര്ഥം മനോ യുംക്തേ വിവക്ഷയാ ।। ൩൩൬.

യാനുകളുമായി ചേർന്നത് വായ്‌ക്കു ബന്ധമുള്ളതും അതേ സമയം കണ്ഠ്യവുമാണ്; തുല്യതയുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കി, മനസ്സ് ഉദ്ദേശത്തോടെ ചേർക്കുന്നു.

മനഃ കായാഗ്നിമാഹന്തി സ പ്രേരയതി മാരുതമ് । മാരുതസ്തൂരസി ചരന് മന്ത്രം ജനയതി സ്വരം ।। ൩൩൬.

മനസ്സ് ശരീരത്തിലെ അഗ്നിയെ ഉണർത്തുന്നു, അതാണ് വായുവിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്; വായു നെഞ്ചിൽ സഞ്ചരിച്ച് മന്ത്രത്തിന്റെ ശബ്ദം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രാതഃ സവനയോഗസ്തു ഛന്ദോ ഗായത്രമാശ്രിതമ് । കണ്ഠേ മാധ്യന്ദിനയുതം മധ്യമന്ത്രേഷു ഭാനുഗമ് ।। ൩൩൬.

പ്രഭാതത്തിൽ സവനയോഗത്തോടെ ഗായത്രീഛന്ദസ്സാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്; മധ്യാഹ്നത്തിൽ കണ്ഠത്തിൽ ചേർത്ത്, മധ്യമന്ത്രങ്ങളിൽ സൂര്യനെ പിന്തുടരുന്നു.

താരന്താര്ത്തീയസവനം ശീര്ഷണ്യം ജാഗതാനുഗമ് । സോദീര്ണോ മൂര്ധ്ന്യഭിഹിതോ വക്രമാപദ്യ മാരുതഃ ।। ൩൩൬.

മൂന്നാമത്തെ സവനം ഉന്നതസ്വരത്തിൽ, തലയിൽ ചേർന്ന്, ജഗതീഛന്ദസ്സിനെ പിന്തുടരുന്നു; ഉയർന്നുവന്ന വായു മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു, വളഞ്ഞ് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.

വര്ണാന് ജനയതേ തേഷാം വിഭാഗഃ പഞ്ചധാ സ്മൃതഃ । സ്വരതഃ കാലതഃ സ്ഥാനാത് പ്രയത്നാര്ഥപ്രദാനതഃ ।। ൩൩൬.

അത് അക്ഷരങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവയുടെ വിഭജനം അഞ്ചുവിധമാണ് എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു: സ്വരത്തിൽ, സമയത്തിൽ, സ്ഥാനത്ത്, ശ്രമത്തിൽ, അർത്ഥം നൽകുന്നതിൽ.

അഷ്ടൌ സ്ഥാനാനി വര്ണാനാമുരഃ കണ്ഠഃ ശിരസ്തഥാ । ജിഹ്വാമൂലഞ്ച ദന്താശ്ച നാസികൌഷ്ഠൌ ച താലു ച ।। ൩൩൬.

അക്ഷരങ്ങൾക്ക് എട്ട് സ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്: നെഞ്ച്, കണ്ഠം, തല, നാവിന്റെ വേര്, പല്ലുകൾ, മൂക്ക്, അധരങ്ങൾ, താലു.

സ്വഭാവശ്ച വിവൃത്തിശ്ച ശഷസാ രേഫ ഏവ ച । ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ ।। ൩൩൬.

അവയുടെ സ്വഭാവം, ഉച്ചാരണം, 'ഷ'യും 'സ'യും, കൂടാതെ 'ര'യും; നാവിന്റെ വേർ, ഉപധ്മാന്യവും, ചലനവും — ഇവയാണ് എട്ടുവിധ ഉഷ്മങ്ങൾ.