അഗ്നിപുരാണമ്

ചതുഃസ്വരാ സ്യാദ്‌ഭ്രമരീ വിലാസിതാ മഭൌനലൌ । സമുദ്രാ അഥ ഋഷയോ വനൌ ലൌഗൌ രഥോദ്ധതാ ।। ൩൩൪.

നാലക്ഷരങ്ങളുള്ളത് ഭ്രമരിയാണ്, വിലാസിതാ മഭൗനലൗ എന്നതും. സമുദ്രയും ഋഷയഃ വനൗവുമാണ്, ലൗഗൗ രഥോദ്ധതാ എന്നതും.

സാമതാധനഭാഗൌഗോവൃത്താനനസമാശ്ച സഃ । ശ്യേനീ വജവനാഗഃ സ്യാദ്രമ്യാ നപരഗാഗഗഃ ।। ൩൩൪.

സാമതാ, ധനഭാഗൗഗ, വൃത്താനനസമാ എന്നിവ അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. ശ്യേനീ വജവനാഗയാണ്, രമ്യാ നപരഗാഗഗയാണ്.

ജഗതീ വംശസ്ഥാ വൃത്തം ജതൌ ജാവഥ തൌ ജവൌ । ഇന്ദ്രവംശാ തോടകം സൈരചതുര്ഭിഃ പ്രതിപാദതഃ ।। ൩൩൪.

ജഗതീ വംശവൃത്തത്തിൽ സ്ഥാപിതമാണ്; വൃത്തം, ജതൗ, ജാവഥ എന്നിവ ജവൗവാണ്. ഇന്ദ്രവംശാ തോടകമാണ്, സൈര ചതുര്‍ഭിഃ പ്രതിപാദത്തിൽ ഉണ്ട്.

ഭവേദ്‌ദ്രുതവിലമ്ബിതാ നഭൌ ഭവാവഥൌ നലൌ । സ്യൌ ശ്രീപുഠോ വസുവേദാ ജലോഗതിജലൌ ജമൌ ।। ൩൩൪.

ദ്രുതവിലംബിതാ ഒരു വൃത്തമാണ്, നഭൗ, ഭവാവഥൗ, നലൗ എന്നിവയും. ശ്രീപുത, വസുവേദ, ജലോഗതി, ജലൗ, ജമൗ എന്നിവയും അറിയപ്പെടുന്നു.

ജസൌ വസര്വ്വവശ്ചാഥ തതം നനമരാഃ സ്മൃതം । കുശുമവിചിത്രാന്യൌ ദ്യൌ നൌ നൌ രൌ സ്യാച്ചലാമ്ബികാ ।। ൩൩൪.

ജസൗയും വസർവ്വവശും അങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു, തതം നനമരാ എന്നതും അറിയപ്പെടുന്നു. കുസുമവിചിത്രാ ഇരട്ടയാണ, ദ്യൗ, നൗ, റൗ എന്നിവ ചലാംബികയാണ്.

ഭുജങ്ഗപ്ര്യാതം ഥൈഃ സ്യാച്ചതുഭിഃ സ്രാഗ്വിനീഭവൈഃ । പ്രമിതാക്ഷരാ ഗജൌ സൌ കാന്തോത്പീड़ാ മതൌ സമൌ ।। ൩൩൪.

ഭുജംഗപ്രയാതം നാലു തൈ അക്ഷരങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്, ശ്രാഗ്വിനിയും അതുപോലെയാണ്. പ്രമിതാക്ഷരാ ഗജൗവാണ്, സൌ കാന്തു, ഉത്ഫീരാ മതൗ സമൗവാണ്.

വൈശ്വദേവീ മമയായാഃ പഞ്ചാങ്ഗാ നവമാലിനീ । നജൌ ഭയൌ പ്രതിപാദം ഗണാ യദി ജഗത്യപി ।। ൩൩൪.

വൈശ്വദേവി മമയായയുടേതാണ്, പഞ്ചാംഗാ നവമാലിനിയാണ്. നജൗയും ഭയൗയും ആദിയിൽ ഉണ്ട്, ഗണങ്ങൾ ജഗതിയിലും കാണാം.

പ്രഹര്ഷണീ മവജവാ ഗോപതിര്ബഹ്നിദിക്ഷു ച । രുചിരാ ജഭസജഗാ ച്ഛിന്നാ വേദൈര്ഗ്രഹൈഃ സ്മൃതാ ।। ൩൩൪.

പ്രഹർഷണീ, മവജവാ, ഗോപതി, ബഹ്നിദിക്ഷു എന്നിവയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. രുചിരാ, ജഭസജഗാ, ചിന്നാ എന്നിവ വേദങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും സ്വാധീനത്തിൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു.

മത്തമയൂരം മതയാ സഗൌ വേദഗ്രഹേ യതിഃ । ഗൌരീനലനസാഗഃ സ്യാദസമ്ബാധാ നതൌ നഗൌ ।। ൩൩൪.

മത്തമയൂരം, അതിനോടൊപ്പം മതയാ, സഗൗ എന്നിവയും വേദച്ഛന്ദസ്സുകൾ പ്രകാരം സ്ഥാപിതമാണ്. ഗൗരീ, നലനസാഗ, അസംബാധാ എന്നിവ പർവതങ്ങളുമായി ബന്ധമില്ല.

ഗോഗ ഇന്ദ്രിയനവകൌ നനൌ വസനഗാഃ സ്വരാഃ । സ്വരാശ്ചാപരാജിതാ സ്യാന്നനഭാനനഗാഃ സ്വരാഃ ।। ൩൩൪.

ഗോഗ, ഇന്ദ്രിയനവക, നനൗ, വസനഗാ എന്നിവ സ്വരങ്ങൾ ആണു. അപരാജിതയും നനഭാനനഗാ എന്നിങ്ങനെയും സ്വരങ്ങൾ ആണെന്ന് അറിയാം.

ദ്വിഃപ്രഹരണകലിതാ വസന്തതിലകാ നഭൌ । ജൌ ഗൌ സിംഹോന്നതാ സാ സ്യാന്മുനേരുദ്ധര്ഷണീ ച സാ ।। ൩൩൪.

ദ്വിഃപ്രഹരണകലിത, വസന്തതിലക, നഭൗ, ജൗ, ഗൗ, സിംഹോന്നതാ എന്നിവയും, മുനിയുടെ ഉദ്ധർഷണിയും ഈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു.

ചന്ദ്രാവര്ത്താ നനൌ സോമാവര്ത്തര്തുനവകഃ സ്മൃതഃ । മണിഗുണനികരാ സൌ മാലിനൌ നൌ മയൌ യയഃ ।। ൩൩൪.

ചന്ദ്രാവർത്ത, നനൗ, സോമാവർത്ത എന്നിവയെ ഒമ്പതു ഋതുക്കളായി അറിയുന്നു. മണിഗുണനികര, സൌ, മാലിനൌ, നൌ, മയൌ, യയഃ എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

യതിര്വസുസ്വരാ ഭൌ വൌ നതലമിത്രസഗ്രഹാഃ । ഋഷഭഗജവിലാസിതം ജ്ഞേയാ ശിഖരിണീ ജഗൌ ।। ൩൩൪.

യതിര്‍വസുസ്വര, ഭൌ, വൌ, നടലമിത്രസഗ്രഹാ എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു. ഋഷഭവും ഗജവുമായുള്ള കളിയിലൂടെ ശിഖരിണി എന്നത് അറിയപ്പെടുന്നു.

രസഭാലഭൃഗുരുദ്രാഃ പൃഥ്വീജസജസാ ജനൌ । ഗോവസുഗ്രഹവിച്ഛിന്നാ പിഹ്ഗലേനേരിതാ പുരാ ।। ൩൩൪.

രസഭാ, ലഭൃഗുരുദ്രാ, പൃഥ്വീജസജസാ, ജനൌ എന്നിവ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. ഗോവസുഗ്രഹവിച്ഛിന്ന എന്നത് പുരാതനകാലത്ത് പിംഗളൻ പ്രഖ്യാപിച്ചതാണ്.

വംശപത്രപതിതം സ്യാദ്‌ ഭവനാ ഭൌ നഗൌ സദിക് । ഹരിണീ നസമാരഃ സോ നഗൌ രസചതുഃസ്വരാഃ ।। ൩൩൪.

വംശപത്രപതിത എന്നത് കാണപ്പെടുന്നു. ഭവനാ, ഭൌ, നഗൌ, സദിക് എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു. ഹരിണി, നസമാര, നഗൌ എന്നിവ നാലു രസങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

മന്ദാക്രാന്താ നഭനതം തഗൌഗഛിരസസ്വരാഃ । കുസുമിതലതാ വേല്ലിതാ മതനാ യയയാഃ ശരാഃ ।। ൩൩൪.

മന്ദാക്രാന്ത, നഭനതം, ടഗൌഗ, ചിരസസ്വരാ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. കുസുമിതലത, വെല്ലിതാ, മതനാ, യയയാഃ എന്നിവ അമ്പുകളാണ്.

രഥാഃ സ്വ്രാഃ പ്രതിരഥസസജാഃ സതതശ്ച ഗഃ । ശാര്ദൂലവിക്രീड़ിതം സ്യാദാദിത്യമുനയോ യതിഃ ।। ൩൩൪.

രഥങ്ങൾ സ്വരങ്ങളാണ്. പ്രതിരഥസസജാ എന്നും എല്ലായ്പോഴും ഉണ്ടാകുന്നു. ശാർദൂലവിക്രീഡിതം, ആദിത്യ, മുനികൾ, യതി എന്നിവയും സ്ഥാപിതമാണ്.

കൃതിഃ സുവദനാ മോരോ ഭനയാ ഭനഗാഃ സുരാഃ । യതിര്മുനിരസാശ്ചാഥ ഇതി വൃത്തം ക്രമാത് സ്മൃതമ് ।। ൩൩൪.

കൃതി, സുവദനാ, മോരോ, ഭനയാ, ഭനഗാ, സുരാ എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു. യതി, മുനി, രസാ എന്നിവയാണ് ക്രമത്തിൽ വൃത്തങ്ങൾ.

സ്രഗ്ധ്രാ മരതാനോമോയപൌ ത്രിഃസപ്തകാ യതിഃ । സമുദ്രകം ഭരജാനോവനഗാ ദശഭാസ്കരാഃ ।। ൩൩൪.

സ്രഗ്ധ്രാ, മരതാ, നോമയ, പൌ എന്നിവ മൂന്നുഞ്ചു ഏഴായി അളവിലാണ്. സമുദ്രക, ഭരജാന, വനഗാ എന്നിവ പത്ത് ഭാസ്കരങ്ങൾ ആണു.

അസ്വലലിതം നജഭാ ജഭജാ ഭനമീശതഃ । മത്താക്രീड़ാ മമനനാ നൌനഗ്നൌ ഗോഷ്ടമാതിഥിഃ ।। ൩൩൪.

അസ്വലലിത, നജഭാ, ജഭജാ, ഭനമീശത എന്നിങ്ങനെയാണ് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നത്. മത്താക്രീഡ, മമനനാ, നൌനഗ്നൌ, ഗോഷ്ടമാതിഥി എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

തന്വീ ഭനതസാഭോഭോ ലയോ വാണസുരാര്ക്കകാഃ । ക്രൌഞ്ചപദാ ഭമതതാ നൌ നൌ വാണ്ശരാഷ്ടതഃ ।। ൩൩൪.

തൻവി, ഭനതസാഭോബോ, ലയ, വാണസുരാർക്കകാ, ക്രൗഞ്ചപദാ, ഭമതതാ, നൌ, നൌ, വാണ്ശരാഷ്ടത എന്നിങ്ങനെയാണ് പറയുന്നത്.

ഭുജങ്ഗവിജൃമ്ഭിതം മമതനാ നനവാസനൌ । ഗഷ്ടേശമുനിഭിശ്ഛേദോ ഹ്യുഹാരാഖ്യമീദൃശമ് ।। ൩൩൪.

ഭുജംഗവിജൃംഭിതം, മമതനാ, നനവാസനൌ, ഗഷ്ടേശമുനി എന്നിവ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. മുനിമാർ വിഭജിച്ചതിനെ ഉഹാരാ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

മനനാനതാനഃ സോ ഗഗൌ ഗ്രഹരസോ രസാത് । നൌ സപ്തരോദണ്ഡദഃ സ്യാച്ചണ്ഡവൃഷ്ടിപ്രഘാതകം ।। ൩൩൪.

മനനാനതാന, സോ, ഗഗൌ, ഗ്രഹരസോ, രസാത് എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. നൌ, സപ്തരോഡണ്ഡദ, ചണ്ഡവൃഷ്ടിപ്രഘാതക എന്നിങ്ങനെയും പറയപ്പെടുന്നു.

രേഫവൃദ്ധ്യാ ണണവാ സ്യുര്വ്യാലജീമൂതമുഖ്യകാഃ । ശേഷേ വൈ പ്രചിതാ ജ്ഞേയാ ഗാഥാപ്രസ്താര ഉച്യതേ ।। ൩൩൪.

രേഫവൃദ്ധി കൂടുമ്പോൾ, ണണവാ എന്നത് വ്യാലജീമൂതയിൽ പ്രധാനമാണ്. ശേഷിച്ചവയെ പ്രചിതാ എന്നും ഗാഥാപ്രസ്താര എന്നും അറിയാം.

അഗ്നിരുവാച ഛന്ദോഽത്ര സിദ്ധം ഗാഥാ സ്യാത് പാദേ സര്വ്വഗുരൌ തഥാ । പ്രസ്താര ആദ്യഗാഥോനഃ പരതുല്യോഽഥ പൂര്വ്വഗഃ ।। ൩൩൫.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഇവിടെ വൃത്ത് സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. ഗാഥാ എന്നത് എല്ലാ ഗുരു അക്ഷരങ്ങളോടും കൂടിയ പാദത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. പ്രസ്താര എന്നത് ആദ്യ ഗാഥാ ആണു, ശേഷമുള്ളവ സമം അല്ലെങ്കിൽ മുമ്പുള്ളവയാണു.

നഷ്ടമധ്യേ സമേഽങ്കോനഃ സമേഽര്ദ്ധ വിഷമേ ഗുരുഃ । പ്രതിലോമഗുണം നാദ്യം ദ്വിരുദ്ദിഷ്ടഗ ഏകനുത് ।। ൩൩൫.

നഷ്ടമായിടത്ത് സമമായ കോണുകളാണ്; അർദ്ധത്തിൽ, അസമമായിടത്ത് ഭാരമാണ്; വിരുദ്ധമായ ഗുണം ആദ്യം വരില്ല, രണ്ടുതവണ പറയുന്നതുമല്ല, ഒരിക്കൽ പോലും ഒഴിവാക്കുന്നതുമല്ല.

സങ്‌ഖ്യാദ്വിരര്ദ്ധേ രൂപേ തു ശൂന്യം ശൂന്യേ ദ്വിരീരിതം । താവദര്ദ്ധേ തദ്‌ഗുണിതം ദ്വി ദ്‌വ്യൂനഞ്ച തദന്തതഃ ।। ൩൩൫.

സംഖ്യ ഇരട്ടിയാക്കുമ്പോൾ അർദ്ധത്തിൽ രൂപം ശൂന്യമാണ്; ശൂന്യത്തിൽ രണ്ടുതവണ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; അർദ്ധത്തിൽ അത്രയും, അതിനെ ഗുണിച്ചാൽ, രണ്ടിൽ രണ്ട് കുറവാണ് അവസാനം.

പരേ പൂര്ണം പരേ പൂര്ണം മേരുപ്രസ്താരതോ ഭവേത് । നഗസംഖ്യാ വൃത്തസംഖ്യാ ചാധ്വാങ്ഗുലമധോദ്‌ര്ധതഃ ।। ൩൩൫.

അവസാനത്തിൽ പൂർണ്ണമാണ്; അവസാനത്തിൽ പൂർണ്ണമാണ്, മെരു ക്രമത്തിൽപോലെ; കുന്നുകളുടെ എണ്ണം, വൃത്തങ്ങളുടെ എണ്ണം എന്നിവ മേലും കീഴുമായി വിരലിന്റെ അളവിൽ അളക്കപ്പെടുന്നു.

സങ്‌ഖ്യൈവ ദ്വിഗുണൈകോനാ ഛന്ദഃ സാരോഽഥമീരിതഃ ।। ൩൩൫.

ഛന്ദസ്സിന്റെ സാരം സംഖ്യ തന്നെ ഇരട്ടിയാക്കി ഒന്ന് കൂട്ടിയതാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.