അഗ്നിപുരാണമ്

വൈതാലീയം ദ്വിസ്വരാ സ്യാദയുഷ്പാദേ സമേ നലഃ । വസവോഽന്തേ വനഗാശ്ച ഗോപുച്ഛന്ദശകം ഭവേത് ।। ൩൩൧.

വൈതാലീയത്തിൽ രണ്ട് സ്വരങ്ങൾ; ഒരേ പാദത്തിൽ 'ന' തുല്യമാണ്. അവസാനം വസുക്കളും വനഗകളും; 'ഗോപുഛ' ഛന്ദസ്സാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

ഭഗണആന്താ പാടലികാ ശേഷേ പരേ ച പൂര്വവത് । സാകം ഷഡ്വാ മിശ്രായുക് പ്രാച്യവൃത്തിഃ പ്രദര്ശ്യതേ ।। ൩൩൧.

ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം പാടലികയും ശേഷിക്കുന്നതും മുമ്പത്തെപോലെ ചേര്‍ത്ത്, ആറു വാ കൂടി ചേര്‍ന്നാല്‍ കിഴക്കോട്ട് നീങ്ങുന്ന മിശ്രരൂപം കാണിക്കുന്നു.

പഞ്ചമേന പൂര്വസാകം തൃതീയേന സഹസ്രയുക് । ഉദീച്യവൃത്തിര്വാച്യാം സ്യാദ് യുഗപച്ച പ്രവര്ത്തകം ।। ൩൩൧.

അഞ്ചാമത്തെയും മുന്‍പത്തെതെയും മൂന്നാമത്തെയും ആയിരം ചേര്‍ത്ത് വടക്കോട്ട് നീങ്ങുന്ന രൂപം പറയണം; ഇത് ഒരുപോലെ തുടങ്ങുന്നു.

അയുക്ചാരുഹാസിനീ സ്യാദ്‌യുഗപച്ചാന്തികാ ഭവേത് ।। ൩൩൧.

യുഗം കൂടാതെ ഉള്ളത് ആരുഹാസിനി എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഒരേസമയം ഉണ്ടെങ്കില്‍ അതിനെ അന്തികാ എന്നു പറയുന്നു.

സപ്താര്ച്ചിര്വസവശ്ചൈവ മാത്രാസമകമീരിതമ് । ഭവേന്നലവമൌ ലശ്ച ദ്വാദശോ വാ നവാസികാ ।। ൩൩൧.

ഏഴ് ജ്വാലകളും വസുക്കളും ഒരേ അളവിലാണ് എന്ന് പറയുന്നു; അരയും ലയും, പന്ത്രണ്ടും ഒമ്പത് അസികകളും ഉണ്ടാകാം.

വിശ്വോകഃ പഞ്ചമാഷ്ടൌ മോ ചിത്ര ലവമകശ്ചലഃ । പരയുക്തേനോപചിത്രാ പാദാകുലകമിത്യതഃ ।। ൩൩൧.

വിശ്വോകം അഞ്ചോ എട്ടോ, ചിത്രമോ അരലവമോ അസ്ഥിരമായതോ ആകാം; പുറകിൽ യുഗം ചേര്‍ന്നാല്‍ ഉപചിത്രാ എന്നും പാദാകുലകം എന്നും വിളിക്കുന്നു.

ഗീതാര്യ്യാ ലോപശ്ചേത് സൌമ്യാ ലഃ പൂര്വഃ ജ്യോതിരീരിതാ । സ്യാച്ഛിഖാ വിപര്യ്യാസ്താര്ദ്ധാ തൂലികാ സമുദാഹൃതാ ।। ൩൩൧.

ഗീതാര്യയില്‍ കുറവ് വന്നാല്‍ സൗമ്യാ എന്നു പറയുന്നു; ആദിയിൽ ല ഉണ്ടെങ്കില്‍ ജ്യോതി എന്നും, ചൂട് തിരിച്ചു പകുതിയാക്കിയാല്‍ തൂലികാ എന്നും പറയുന്നു.

ഏകോനത്രിംശദന്തേ ഗഃ സ്യാജ്ജ്ഞേജനസമാവലാ । ഗു ഇത്യേകഗുരും സംഖ്യാവര്ണാദ്ദശവിപര്യ്യയാത് ।। ൩൩൧.

ഇരുപത്തൊന്‍പതാമത്തെ അവസാനം ഗ എന്നത് സമാവലാ എന്നറിയണം; ഗു എന്നത് ഒരു ഗുരു, അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തില്‍ പത്ത് തിരിച്ചു കൊണ്ടാണ്.

അഗ്നിരുവാച വൃത്തം സമഞ്ചാര്ദ്ധസമം വിഷമഞ്ച ത്രിധാ വദേ । സമന്താവത് കൃത്വകൃതമര്ദ്ധസമഞ്ച കാരയേത് ।। ൩൩൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വൃത്തം സമം, അർദ്ധസമം, വിഷമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധമാണ്; എല്ലാം ചുറ്റും ഒരുക്കിയ ശേഷം അർദ്ധസമവും ചെയ്യണം.

പിഷമഞ്ചൈവ വാസ്യൂനമതിവൃത്തം സമാന്യപി । ഗ്ലൌചതുഃപ്രമാണീ സ്യാദാഭ്യാമന്യദ്വിതാനകം ।। ൩൩൨.

വിഷമവും കുറവുള്ളതും അതിവൃത്തം എന്നു പറയുന്നു; സമവുമുണ്ട്. ഗ്ലൌക എന്നത് നാലു അളവുള്ളതാണ്, ഇവയിൽ നിന്ന് വിതാനകം മറ്റൊന്നാണ്.

പാദസ്യാദ്യന്തു വക്രം സ്യാത് ശനൌ ന പ്രഥമാസ്മൃതൌ । ബാല്യമുശ്ചതുര്ഥാദ്വര്ണാത് പഥ്യാ വര്ണം യുജേയതഃ ।। ൩൩൨.

പാദത്തിന്റെ ആരംഭം വളഞ്ഞതായിരിക്കണം, പക്ഷേ ശന ചൊല്ലിൽ ആദ്യത്തെ അക്ഷരമല്ല; ബാല്യം നാലാമത്തെ അക്ഷരത്തിൽ നിന്നാണ്, പഥ്യമായ അക്ഷരം അതനുസരിച്ച് ചേർക്കണം.

വിപരീതപഥ്യാന്യാ സാച്ചപലാ വാ യുജസ്വനഃ । വിപുലായുഗ്നസപ്തമഃ സര്വ്വം തസ്യൈവ തസ്യ ച ।। ൩൩൨.

പഥ്യത്തിന് വിരുദ്ധമായ മറ്റൊരു രൂപം ചപലാ എന്നു പറയുന്നു; ഏഴാമത്തേത് വിപുലായുഗ്നം, എല്ലാം അതിലും ഇതിലും പെടുന്നു.

തൌന്തൌ വാ വിപുലാനേകാ ചക്രജാതിഃ സമീരിതാ । ഭവേന് പദചതുരൂദ്‌ര്ധ്വം ചതുര്വൃദ്ധ്യാ പദേഷു ച ।। ൩൩൨.

തൗന്തൗ അല്ലെങ്കിൽ പല വിപുലകൾ ചേർന്നത് ചക്രജാതി എന്നു പറയുന്നു; മുകളിൽ നാലു പാദങ്ങളും, ഓരോ പാദത്തിലും നാലു വർദ്ധനകളും ഉണ്ട്.

ഗുരുദ്വയാന്ത ആപീഡഃ പ്രത്യാപീഡോ ഗണാദികഃ । പ്രഥമസ്യ വിപര്യ്യാസേ മഞ്ജരീ ലവണീ ക്രമാത് ।। ൩൩൨.

രണ്ട് ഗുരു കൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നതിനെ ആപീഡം എന്നു പറയുന്നു; പ്രത്യാപീഡം ഗണപ്രകാരമാണ്; ഒന്നാമത്തെ തിരിച്ചു പിടിച്ചാൽ മഞ്ജരി, ലവണി എന്നിങ്ങനെ വരും.

ഭവേദമൃതധാരാഖ്യാ ഉദ്ധതാദ്യ്ചയതേഽധുനാ । ഏകതഃ സസജസാനഃ സ്യുര്ന സൌ ജോ ഗോഽഥ ഭൌനജൌ ।। ൩൩൨.

ഉയർത്തിയാൽ അമൃതധാര എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്, ഇപ്പോൾ പറഞ്ഞതുപോലെ; ഒരു വശത്ത് സസജസാന, സൗ, ജോ, ഗോ, ഭൗനജ എന്നിവയില്ല.

നോഗോഽഥ സജസാ ഗോഗസ്തൃതീയചരണസ്യ ച । സൌരഭേ കേചനഭഗാ ലലിതഞ്ച നമൌ ജസൌ ।। ൩൩൨.

ഗോയും സസജസാ, ഗോഗയും മൂന്നാം പാദത്തിൽ ഇല്ല; സൌരഭത്തിൽ ചിലത് ഭഗാ, ലളിതയും നമൗ ജസൗ ആണ്.

ഉപസ്ഥിതം പ്രചുപിതം പ്രഥമാദ്യം സമൌ ജസൌ । ഗോഗഥാം മലജാ രോഗഃ സമോ നഗരജയാഃ പദേ ।। ൩൩൨.

ഉപസ്ഥിതവും പ്രചുപിതവും ആദ്യത്തേതാണ്, സമൗയും ജസൗയും; ഗോഗഥാ മലജാ, രോഗം സമം, നഗരജ പാദത്തിലും ഉണ്ട്.

വര്ദ്ധമാനം മലൌ സ്വൌ നസൌ അഥോ ഭോജോവ ഇരിതാ । ശുദ്ധവിരാड़ാര്ഷഭാഖ്യം വക്ഷ്യേ ചാര്ദ്ധസമന്തതഃ ।। ൩൩൨.

വർദ്ധമാനത്തിൽ മലൗ, സ്വൗ, നസൗ, അതുപോലെ ഭോജോവയും ഉണ്ട്; ശുദ്ധം, വീരം, ഋഷഭം എന്നിങ്ങനെ അർദ്ധസമാന്തതയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

അഗ്നിരുവാച ഉപചിത്രകം സസമനാമഥഭോജഭഗാമയ । ദ്രൂതമധ്യാ തതഭഗാഗഥോനനജയാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൩൩൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഉപചിത്രകം സമനയോ അല്ലെങ്കിൽ ഭോജഭഗയോടോ കൂടിയതാണ്; ദ്രുതവും മധ്യവും ഭഗ, ഗാഥ, നനജയ എന്നിവയോടാണ് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.

വേഗവതീ സസമഗാ ഭഭഭഗോഗഥോ സ്മൃതാ । രുദ്രവിസ്താരസ്തോസഭഗാസമജാഗോഗഥാ സ്മൃതാ ।। ൩൩൩.

വേഗവതീ എന്ന വൃത്തം സമഭാഗങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്; ഭഭഭഗോഗഥം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. രുദ്രവിസ്താരവും തോഷഭഗാസമമായ ഭാഗങ്ങളുള്ളതാണ്, സമജാഗോഗഥയും അങ്ങനെ തന്നെ അറിയപ്പെടുന്നു.

രജസാഗോഗഥോദ്രോണൌ ഗോഗൌ വൈ കേതുമത്യപി । ആഖ്യാനികീ തതജഗാഗഥോതതജഗാഗഥ ।। ൩൩൩.

രാജസാഗോഗഥയും ഉദ്രോണവും വൃത്തങ്ങളാണ്; ഗോഗാ എന്നത് കെതുമതിയായും അറിയപ്പെടുന്നു. ആഖ്യാനികി അതിനുശേഷം വരുന്നു, പിന്നെ ജഗാഗഥയും തതജഗാഗഥയും.

വിപരീതാഖ്യാനികീ ത്തൌ ജയഗാതൌ ജഗോഗഥ । സൌമലൌ ഗഥലഭഭാവൌ ഭവേദ്ധരിണവല്ലഭാ ।। ൩൩൩.

വിപരീതാഖ്യാനികി എന്നത് അതിന്റെ വിപരീത രൂപമാണ്; ജയഗാതൗയും ജഗോഗഥയും അതിന് ശേഷം വരുന്നു. സൗമലയും ഗഥലഭഭാവയും വൃത്തങ്ങളാണ്, ധരിണാവല്ലഭ എന്നതും അറിയണം.

ലൌവനൌഗാഥനജജാ യഃ സ്യാദപരക്രമം । പുഷ്പിതാ നനവയാനജജാവോഗഥോ രജൌ ।। ൩൩൩.

ലൗവനൗഗാഥയും നജജയും കൂടുതൽ പുരോഗതിയില്ലാത്തവയാണ്. പുഷ്പിതയും നനവയാനജജയും, രാജസ്സിൽ വോഗഥയും ഉണ്ട്.

വോജഥോ ജവജവാഗൌ മൂലേ പനമതീ ശിഖാ । അഷ്ടാവിംശതിനാഗാഭാ ത്രിശന്നാഗന്തതോ യുജി । ഖഞ്ജാ തദ്വിപരീതാ സ്യാത് സമവൃത്തം പ്രദര്ശ്യതേ ।। ൩൩൩.

വോജഥയും ജവജവാഗയും അടിത്തറയിൽ ഉണ്ട്, പനമതി മുകളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ട് നാഗവൃത്തങ്ങളും, മുപ്പത്താറ് ചേർന്നവയും ഉണ്ട്. ഖഞ്ച എന്നത് അതിന്റെ വിപരീതമാണ്, സമവൃത്തവും കാണിക്കുന്നു.

അഗ്നിരുവാച യതിവിച്ഛേദ ഇത്യുക്തസ്തത്തന്മധ്യാന്തയൌ ഗണൌ । യൌസഃ കുമാരലാലിതാ തൌ ഗൌ ചിത്രപദാ സ്മൃതാ ।। ൩൩൪.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: യതിവിച്ഛേദം എന്നത് നടുവിലും അവസാനം രണ്ടുഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. കുമാരലാലിത എന്ന വൃത്തം അങ്ങനെ തന്നെയാണ്, ഗൗ എന്നത് ചിത്രപദ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.

വിദ്യുന്മാലാ മമമാഗണൈര്ഭൂതഗണൈര്ഭവേത് । മാണവകാക്രീड़ിതകം വനൌ ഹലമുഖീ വസഃ ।। ൩൩൪.

വിദ്യുന്മാലാ മമമാഗണങ്ങളാൽ, ഭൂതഗണങ്ങളാലും രൂപംകൊള്ളുന്നു. മാനവക എന്നത് കളിയാട്ടം പോലുള്ളതാണ്, വനൗ ഹലമുഖിയാണ്, വസ എന്നതും അങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു.

സ്യാദ്ഭുജങ്ഗശിശുസൂതാനൌ മേഹനം മരുതം നനൌ। ഭവേച്ഛുദ്ധവിരാഡ്വൃത്തം പ്രതിപാദം സമൌ ജഗൌ ।। ൩൩൪.

ഭുജംഗശിശു, സൂതാനൗ എന്നിവ വൃത്തങ്ങളാണ്; മെഹനം മരുത് എന്നതും, നനൗ എന്നതും അങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു. ശുദ്ധമായ വിരാട് വൃത്തം ഉണ്ട്, പ്രതിപാദവും സമൗ ജഗൗവുമാണ്.

പണവോമലയോമഃ സ്യാജ്ജൌ ഗൌ മയൂരസാരിണീ । സത്താമഭസഗാ വൃത്തം ഭജതാദ്യുപരിസ്ഥിതാ ।। ൩൩൪.

പണവവും മലയോമഹ് എന്നതും വൃത്തങ്ങളാണ്; ജൗഗ Mayūrasāriṇī എന്നതും. സത്താമഭസഗാ എന്നത് ഒരു വൃത്തമാണ്, വൃത്തം ആദിയിൽ മുകളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

രുക്മവതീ ഭസസഗാവിന്ദ്രാവജ്രാ തജൌ ജഗൌ । ജതൌ ജഗൌ ഗൂപപൂര്വ്വാവാദ്യന്താദ്യുപജാതയഃ ।। ൩൩൪.

രുക്മവതിയും ഭസസഗാ എന്നതും വൃത്തങ്ങളാണ്, ഇന്ദ്രവജ്രയും തജൗ ജഗൗവുമാണ്. ജതൗയും ജഗൗവുമും ഗൂപയുടെ മുമ്പിൽ വരുന്നു, ഉപജാതികൾ ഇവയിൽ ആരംഭിക്കുകയും അവസാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.