അഗ്നിപുരാണമ്

കൃതിശ്ചാതിധൃതിവൃത്തീ അത്യഷ്ടിഷ്ചാഷ്ടിരിത്യതഃ । അതിശര്ക്കരീ ശക്കരീതി അതിജഗതീ ജഗത്യപി ।। ൩൩൧.

അളവ് അതിക്രമത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; അത്യഷ്ടി, അഷ്ടി ഇവ അങ്ങനെ. അതിശർക്കരി, ശർക്കരി, അതിജഗതി, ജഗതിയും കൂടെ.

ഛന്ദോഽത്ര ലൌകികംസ്യാച്ച ആര്ഷമാത്രൈഷ്ടുഭാത് സ്മൃതമ് । ത്രിഷ്ടുപ്പങ്‌ക്തിവൃഹതീ അനുഷ്ടുവുഷ്ണിഗീ രിതമ് ।। ൩൩൧.

ഇവിടെ ഛന്ദസ്സ് ലോകത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതാണ്; വേദത്തിൽ മാത്ര, ഇഷ്ടുബ്, ത്രിഷ്ടുബ്, പങ്ക്തി, വൃഹതി, അനുഷ്ടുബ്, ഉഷ്ണിക്, ഋതം ഇവ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

ഗായത്രീ സ്യാത് സുപ്രതിഷ്ഠാ പ്രതിഷ്ഠാ മധ്യയാ സഹ । അത്യുക്താത്യുക്ത ആദിശ്ച ഏകൈകാക്ഷരവര്ജിതമ് ।। ൩൩൧.

ഗായത്രീ ഉറപ്പുള്ളതാണു; പ്രതിഷ്ഠയും മധ്യവും ചേർന്ന്; അത്യുക്ത, അത്യുക്ത, ആദി—ഓരോന്നും ഒരു അക്ഷരം കുറവായിരിക്കും.

ചതുര്ഭാഗോ ഭവേത് പാദോ ഗണ്ച്ഛന്ദഃ പ്രദര്ശ്യതേ । താവന്തഃ സമുദ്രാ ഗണാ ഹ്യാദിമധ്യാന്തസര്വഗാഃ ।। ൩൩൧.

ഒരു പാദം നാലു ഭാഗമാക്കാം; ഛന്ദസ്സ് ഗണങ്ങൾകൊണ്ടു കാണിക്കും. സമുദ്രങ്ങൾ എത്രയോ, അങ്ങനെ ഗണങ്ങളും, ആദി, മധ്യ, അന്തം എല്ലാം ഉൾപ്പെടെ.

ചതുര്ണഃ പഞ്ച ച ഗണാ ആര്യ്യാലക്ഷണമുച്യതേ । സ്വരാര്ദ്ധഞ്ചാര്യ്യാര്ദ്ധം സ്യാദാര്യ്യാംയാം വിഷമേനജഃ ।। ൩൩൧.

നാലും അഞ്ചും ഗണങ്ങൾ ചേർന്നതാണ് ആര്യയുടെ ലക്ഷണം. അർദ്ധം സ്വരം, അർദ്ധം ആര്യ, ആര്യയിൽ അസമമായത് 'എനജ'് എന്നു വിളിക്കും.

ഷഷ്ഠോ ജോ നലപൂര്വാ സ്യാദ്‌ദ്വിതീയാദിപദം നലേ । സപ്തമേഽന്തേ പ്രഥമാ ച ദ്വിതീയേ പഞ്ചമേ നലേ ।। ൩൩൧.

ആറാമത്തേത് 'ജോ' യുടെ മുമ്പിൽ 'ന' വച്ചതാണ്; രണ്ടാം പാദം 'ന' ആണ്. ഏഴാമത്തിൽ അവസാനം, ഒന്നാമത്തേത്, രണ്ടാംതും അഞ്ചാമത്തേത് 'ന' ആയിരിക്കും.

അര്ദ്ധേ പദം പ്രഥമാദി ഷഷ്ഠ ഏകോ ലഘുര്ഭവേത് । ത്രിഷു ഗണേഷു പാദഃ സ്യാദാര്യ്യാ പഞ്ചാര്ദ്ധകേ സ്മൃതാ ।। ൩൩൧.

അർദ്ധത്തിൽ, ആദ്യ പാദം തുടങ്ങുമ്പോൾ, ആറാമത്തേത് ഒരു ലഘു അക്ഷരം. മൂന്നു ഗണങ്ങളിൽ, പാദം ആര്യ, അർദ്ധം അഞ്ചരയായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

വിപുലാന്യാഥ ചപലാ ഗുരുമധ്യാഗതൌ ച ജൌ । ദ്വിതീയചതുര്ഥൌ പൂര്വേ ച ചപലാ മുഖപുര്വികാ ।। ൩൩൧.

'വിപുല'യും 'ചപല'യും, ഗുരു മധ്യത്തിൽ വന്നാൽ, തുടക്കത്തും. രണ്ടാംതും നാലാമത്തും, തുടക്കത്തിൽ, 'ചപല' മുഖം ചേർന്ന് വരും.

ദ്വിതീഥേ ജഘനപൂര്വ്വാ ചപലാര്യ്യാ പ്രകീര്ത്തിതാ । ഉഭയോര്മഹാചപലാ ഗീതവാദ്യാര്ദ്ധതുല്യകാ ।। ൩൩൧.

രണ്ടാമത്തേത്, മുമ്പ് അവസാനിച്ചാൽ, 'ചപല ആര്യ' എന്നു പറയുന്നു. ഇരുവശത്തും മഹാചപല, ഗാനം, വാദ്യം ഇവയിൽ അർദ്ധം തുല്യമാണ്.

അന്ത്യേനാര്ദ്ധേനോപഗീതിരുദ്‌ഗീതിശ്ചോത്ക്രമാത് സ്മൃതാ । അര്ദ്ധേ രക്ഷഗണാ ആര്യ്യാ ഗീതച്ഛന്ദോഽഥ മാത്രയാ ।। ൩൩൧.

അവസാന അർദ്ധം ചേർത്താൽ 'ഉപഗീതിയും ഉദ്ഗീതിയും' ഓർക്കപ്പെടുന്നു. അർദ്ധത്തിൽ രക്ഷാഗണങ്ങൾ ആര്യ; ഗീതഛന്ദസ്സ് മാപനത്താൽ അറിയാം.

വൈതാലീയം ദ്വിസ്വരാ സ്യാദയുഷ്പാദേ സമേ നലഃ । വസവോഽന്തേ വനഗാശ്ച ഗോപുച്ഛന്ദശകം ഭവേത് ।। ൩൩൧.

വൈതാലീയത്തിൽ രണ്ട് സ്വരങ്ങൾ; ഒരേ പാദത്തിൽ 'ന' തുല്യമാണ്. അവസാനം വസുക്കളും വനഗകളും; 'ഗോപുഛ' ഛന്ദസ്സാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

ഭഗണആന്താ പാടലികാ ശേഷേ പരേ ച പൂര്വവത് । സാകം ഷഡ്വാ മിശ്രായുക് പ്രാച്യവൃത്തിഃ പ്രദര്ശ്യതേ ।। ൩൩൧.

ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം പാടലികയും ശേഷിക്കുന്നതും മുമ്പത്തെപോലെ ചേര്‍ത്ത്, ആറു വാ കൂടി ചേര്‍ന്നാല്‍ കിഴക്കോട്ട് നീങ്ങുന്ന മിശ്രരൂപം കാണിക്കുന്നു.

പഞ്ചമേന പൂര്വസാകം തൃതീയേന സഹസ്രയുക് । ഉദീച്യവൃത്തിര്വാച്യാം സ്യാദ് യുഗപച്ച പ്രവര്ത്തകം ।। ൩൩൧.

അഞ്ചാമത്തെയും മുന്‍പത്തെതെയും മൂന്നാമത്തെയും ആയിരം ചേര്‍ത്ത് വടക്കോട്ട് നീങ്ങുന്ന രൂപം പറയണം; ഇത് ഒരുപോലെ തുടങ്ങുന്നു.

അയുക്ചാരുഹാസിനീ സ്യാദ്‌യുഗപച്ചാന്തികാ ഭവേത് ।। ൩൩൧.

യുഗം കൂടാതെ ഉള്ളത് ആരുഹാസിനി എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഒരേസമയം ഉണ്ടെങ്കില്‍ അതിനെ അന്തികാ എന്നു പറയുന്നു.

സപ്താര്ച്ചിര്വസവശ്ചൈവ മാത്രാസമകമീരിതമ് । ഭവേന്നലവമൌ ലശ്ച ദ്വാദശോ വാ നവാസികാ ।। ൩൩൧.

ഏഴ് ജ്വാലകളും വസുക്കളും ഒരേ അളവിലാണ് എന്ന് പറയുന്നു; അരയും ലയും, പന്ത്രണ്ടും ഒമ്പത് അസികകളും ഉണ്ടാകാം.

വിശ്വോകഃ പഞ്ചമാഷ്ടൌ മോ ചിത്ര ലവമകശ്ചലഃ । പരയുക്തേനോപചിത്രാ പാദാകുലകമിത്യതഃ ।। ൩൩൧.

വിശ്വോകം അഞ്ചോ എട്ടോ, ചിത്രമോ അരലവമോ അസ്ഥിരമായതോ ആകാം; പുറകിൽ യുഗം ചേര്‍ന്നാല്‍ ഉപചിത്രാ എന്നും പാദാകുലകം എന്നും വിളിക്കുന്നു.

ഗീതാര്യ്യാ ലോപശ്ചേത് സൌമ്യാ ലഃ പൂര്വഃ ജ്യോതിരീരിതാ । സ്യാച്ഛിഖാ വിപര്യ്യാസ്താര്ദ്ധാ തൂലികാ സമുദാഹൃതാ ।। ൩൩൧.

ഗീതാര്യയില്‍ കുറവ് വന്നാല്‍ സൗമ്യാ എന്നു പറയുന്നു; ആദിയിൽ ല ഉണ്ടെങ്കില്‍ ജ്യോതി എന്നും, ചൂട് തിരിച്ചു പകുതിയാക്കിയാല്‍ തൂലികാ എന്നും പറയുന്നു.

ഏകോനത്രിംശദന്തേ ഗഃ സ്യാജ്ജ്ഞേജനസമാവലാ । ഗു ഇത്യേകഗുരും സംഖ്യാവര്ണാദ്ദശവിപര്യ്യയാത് ।। ൩൩൧.

ഇരുപത്തൊന്‍പതാമത്തെ അവസാനം ഗ എന്നത് സമാവലാ എന്നറിയണം; ഗു എന്നത് ഒരു ഗുരു, അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തില്‍ പത്ത് തിരിച്ചു കൊണ്ടാണ്.

അഗ്നിരുവാച വൃത്തം സമഞ്ചാര്ദ്ധസമം വിഷമഞ്ച ത്രിധാ വദേ । സമന്താവത് കൃത്വകൃതമര്ദ്ധസമഞ്ച കാരയേത് ।। ൩൩൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വൃത്തം സമം, അർദ്ധസമം, വിഷമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധമാണ്; എല്ലാം ചുറ്റും ഒരുക്കിയ ശേഷം അർദ്ധസമവും ചെയ്യണം.

പിഷമഞ്ചൈവ വാസ്യൂനമതിവൃത്തം സമാന്യപി । ഗ്ലൌചതുഃപ്രമാണീ സ്യാദാഭ്യാമന്യദ്വിതാനകം ।। ൩൩൨.

വിഷമവും കുറവുള്ളതും അതിവൃത്തം എന്നു പറയുന്നു; സമവുമുണ്ട്. ഗ്ലൌക എന്നത് നാലു അളവുള്ളതാണ്, ഇവയിൽ നിന്ന് വിതാനകം മറ്റൊന്നാണ്.

പാദസ്യാദ്യന്തു വക്രം സ്യാത് ശനൌ ന പ്രഥമാസ്മൃതൌ । ബാല്യമുശ്ചതുര്ഥാദ്വര്ണാത് പഥ്യാ വര്ണം യുജേയതഃ ।। ൩൩൨.

പാദത്തിന്റെ ആരംഭം വളഞ്ഞതായിരിക്കണം, പക്ഷേ ശന ചൊല്ലിൽ ആദ്യത്തെ അക്ഷരമല്ല; ബാല്യം നാലാമത്തെ അക്ഷരത്തിൽ നിന്നാണ്, പഥ്യമായ അക്ഷരം അതനുസരിച്ച് ചേർക്കണം.

വിപരീതപഥ്യാന്യാ സാച്ചപലാ വാ യുജസ്വനഃ । വിപുലായുഗ്നസപ്തമഃ സര്വ്വം തസ്യൈവ തസ്യ ച ।। ൩൩൨.

പഥ്യത്തിന് വിരുദ്ധമായ മറ്റൊരു രൂപം ചപലാ എന്നു പറയുന്നു; ഏഴാമത്തേത് വിപുലായുഗ്നം, എല്ലാം അതിലും ഇതിലും പെടുന്നു.

തൌന്തൌ വാ വിപുലാനേകാ ചക്രജാതിഃ സമീരിതാ । ഭവേന് പദചതുരൂദ്‌ര്ധ്വം ചതുര്വൃദ്ധ്യാ പദേഷു ച ।। ൩൩൨.

തൗന്തൗ അല്ലെങ്കിൽ പല വിപുലകൾ ചേർന്നത് ചക്രജാതി എന്നു പറയുന്നു; മുകളിൽ നാലു പാദങ്ങളും, ഓരോ പാദത്തിലും നാലു വർദ്ധനകളും ഉണ്ട്.

ഗുരുദ്വയാന്ത ആപീഡഃ പ്രത്യാപീഡോ ഗണാദികഃ । പ്രഥമസ്യ വിപര്യ്യാസേ മഞ്ജരീ ലവണീ ക്രമാത് ।। ൩൩൨.

രണ്ട് ഗുരു കൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നതിനെ ആപീഡം എന്നു പറയുന്നു; പ്രത്യാപീഡം ഗണപ്രകാരമാണ്; ഒന്നാമത്തെ തിരിച്ചു പിടിച്ചാൽ മഞ്ജരി, ലവണി എന്നിങ്ങനെ വരും.

ഭവേദമൃതധാരാഖ്യാ ഉദ്ധതാദ്യ്ചയതേഽധുനാ । ഏകതഃ സസജസാനഃ സ്യുര്ന സൌ ജോ ഗോഽഥ ഭൌനജൌ ।। ൩൩൨.

ഉയർത്തിയാൽ അമൃതധാര എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്, ഇപ്പോൾ പറഞ്ഞതുപോലെ; ഒരു വശത്ത് സസജസാന, സൗ, ജോ, ഗോ, ഭൗനജ എന്നിവയില്ല.

നോഗോഽഥ സജസാ ഗോഗസ്തൃതീയചരണസ്യ ച । സൌരഭേ കേചനഭഗാ ലലിതഞ്ച നമൌ ജസൌ ।। ൩൩൨.

ഗോയും സസജസാ, ഗോഗയും മൂന്നാം പാദത്തിൽ ഇല്ല; സൌരഭത്തിൽ ചിലത് ഭഗാ, ലളിതയും നമൗ ജസൗ ആണ്.

ഉപസ്ഥിതം പ്രചുപിതം പ്രഥമാദ്യം സമൌ ജസൌ । ഗോഗഥാം മലജാ രോഗഃ സമോ നഗരജയാഃ പദേ ।। ൩൩൨.

ഉപസ്ഥിതവും പ്രചുപിതവും ആദ്യത്തേതാണ്, സമൗയും ജസൗയും; ഗോഗഥാ മലജാ, രോഗം സമം, നഗരജ പാദത്തിലും ഉണ്ട്.

വര്ദ്ധമാനം മലൌ സ്വൌ നസൌ അഥോ ഭോജോവ ഇരിതാ । ശുദ്ധവിരാड़ാര്ഷഭാഖ്യം വക്ഷ്യേ ചാര്ദ്ധസമന്തതഃ ।। ൩൩൨.

വർദ്ധമാനത്തിൽ മലൗ, സ്വൗ, നസൗ, അതുപോലെ ഭോജോവയും ഉണ്ട്; ശുദ്ധം, വീരം, ഋഷഭം എന്നിങ്ങനെ അർദ്ധസമാന്തതയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

അഗ്നിരുവാച ഉപചിത്രകം സസമനാമഥഭോജഭഗാമയ । ദ്രൂതമധ്യാ തതഭഗാഗഥോനനജയാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൩൩൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഉപചിത്രകം സമനയോ അല്ലെങ്കിൽ ഭോജഭഗയോടോ കൂടിയതാണ്; ദ്രുതവും മധ്യവും ഭഗ, ഗാഥ, നനജയ എന്നിവയോടാണ് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.