അഗ്നിപുരാണമ്

ഷട്‌കപഞ്ചഭിര്ഗായത്രൈഃ ഷഡ്‌ഭിശ്ച ജഗതീ ഭവേത് । ഏകേന ത്രിഷ്ടുവ്ജ്യോതിഷ്മതീ തഥൈവ ജഗതോരിതാ ।। ൩൩൦.

ആറും അഞ്ചും ഗായത്രീകളും, ആറു ജഗതികളും; ഒന്നോടെ ത്രിഷ്ടുപ് ജ്യോതിഷ്മതിയും, അതുപോലെ ജഗതിയും പറയപ്പെടുന്നു.

പുരസ്താജ്ജയോതിഃ പ്രഥമേ മധ്യേ ജ്യോതിശ്ച മധ്യതഃ । ഉപരിഷ്ടാജ്ജോതിരന്ത്യാദേകസ്മിന് പഞ്ചകേ തഥാ ।। ൩൩൦.

ജ്യോതിഷ് ആദ്യം മുന്നിലാണ്, ജ്യോതിഷ് നടുവിലും, മുകളിൽ അവസാനത്തിലും; അങ്ങനെ അഞ്ചിൽ ഒന്നിലും.

ഭവേച്ഛന്ദഃ ശങ്കുമതീ ഷട്‌കേ ഛന്ദഃ കകുദ്മതീ । ത്രിപാദശിശുമധ്യാ സ്യാത് സാ പിപീലികമധ്യമാ ।। ൩൩൦.

ഷങ്കുമതീ ഛന്ദസ്സു ആറിലും, കകുദ്മതീ ഛന്ദസ്സും; മൂന്നുപാദം, മധ്യേ കുഞ്ഞ് ഉള്ളത്, അതാണ് പിപ്പീലികമധ്യമായത്.

വിപരീതാ യവമധ്യാ ത്രിവൃദേകേന വര്ജിതാ । ഭൂമിജൈകേനാധികേന ദ്വിഹീനാ ച ചിരാദ്ഭവേത് ।। ൩൩൦.

മധ്യത്തിൽ യവം വച്ച്, മൂന്ന് ഘടകങ്ങളിൽ ഒന്നില്ലാതെ, ഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ളത് ഒന്നുകൂടി, രണ്ടെണ്ണം കുറവായാൽ, അതു ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും.

സ്വരാട്‌സ്യാദ്‌ദ്വാഭ്യാമധികം സന്ദിഗ്ധോ ദൈവതാദിതഃ । ആദിപാദാന്നിശ്ചയഃ സ്യാച്ഛന്ദസാം ദേവതാ ക്രമാത് ।। ൩൩൦.

രണ്ടെണ്ണം കൂട്ടിയാൽ സ്വയംഭൂയായത് ഉണ്ടാകും; ദേവത മുതലുള്ള സംശയം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ആദിപാദം നോക്കി ഉറപ്പാക്കാം; അങ്ങനെ തന്നെ ഛന്ദസ്സുകളും ദേവതകളും ക്രമത്തിൽ വരും.

അഗ്നിഃ സൂര്യ്യഃ ശശീ ജീവോ വരുണശ്ചന്ദ്ര ഏവ ച । വിശ്വേദേവാശ്ച ഷड़ ജാദ്യാഃ സ്വരാഃ ഷड़ ജോ വൃഷഃ ക്രമാത് ।। ൩൩൦.

അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ജീവൻ, വരുണൻ, വീണ്ടും ചന്ദ്രൻ, വിശ്വദേവന്മാർ, ആറു സ്വരങ്ങൾ, അവയും ക്രമത്തിൽ, പിന്നെ കാളയുമാണ്.

ഗാന്ധാരോ മധ്യമശ്ചൈവ പഞ്ചമോ ധൈവതസ്തഥാ । നിഷാദവര്ണാഃ ശ്വേതശ്ച സാഹഡ്ഗശ്ച പിസഡ്ഗകഃ ।। ൩൩൦.

ഗാന്ധാരവും, മധ്യവും, അഞ്ചാമത്തേത്, ധൈവതവും, നിഷാദം, വെള്ള, സാഹഡ്ഗം, പിസഡ്ഗകം ഇവയാണ്.

കൃഷ്ണോ നീലോ ലോഹിതശ്ച ഗൌരീ ഗായത്രിമുഖ്യകേ । ഗോരോചനാഭാഃ കൃതയോ ജ്യോതിശ്ഛന്ദോ ഹി ശ്യാമലം ।। ൩൩൦.

കറുപ്പ്, നീലം, ചുവപ്പ്, വെളുത്തത്; പ്രധാനമായ ഗായത്രീയിൽ; ഗോരോചന പോലെ രൂപങ്ങൾ; പ്രകാശം, ഛന്ദസ്സ്, അങ്ങനെ തന്നെ ശ്യാമളവും.

അഗ്നിര്വൈശ്യഃ കാശ്യപശ്ച ഗൌതമാഹ്ഗിരസൌ ക്രമാത് । ഭാര്ഗവഃ കൌശികശ്ചൈവ വാശിഷ്ഠോ ഗോത്രമീരിതം ।। ൩൩൦.

അഗ്നി, വൈശ്യൻ, കാശ്യപൻ, ഗൗതമൻ, ആംഗിരസൻ, ഭാർഗവൻ, കൗശികൻ, വാശിഷ്ഠൻ—ഇവയാണ് പറയുന്ന ഗോത്രങ്ങൾ.

അഗ്നിരുവാച ചതുഃശതമുത്കൃതിഃ സ്യാദുകൃതേശ്ചതുരസ്ത്യജേത് । അഭിസംവ്യാ പ്രത്യകൃതിസ്താനി ഛന്ദാംസി വൈ പൃഥക് ।। ൩൩൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നാലുനൂറാണ് അളവ്; കുറവുള്ളതിൽ നാലെണ്ണം ഒഴിവാക്കണം. പ്രത്യുപായം അതിന്റെ വിപരീതം; ഈ ഛന്ദസ്സുകൾ ഓരോന്നും വേറെയാണ്.

കൃതിശ്ചാതിധൃതിവൃത്തീ അത്യഷ്ടിഷ്ചാഷ്ടിരിത്യതഃ । അതിശര്ക്കരീ ശക്കരീതി അതിജഗതീ ജഗത്യപി ।। ൩൩൧.

അളവ് അതിക്രമത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; അത്യഷ്ടി, അഷ്ടി ഇവ അങ്ങനെ. അതിശർക്കരി, ശർക്കരി, അതിജഗതി, ജഗതിയും കൂടെ.

ഛന്ദോഽത്ര ലൌകികംസ്യാച്ച ആര്ഷമാത്രൈഷ്ടുഭാത് സ്മൃതമ് । ത്രിഷ്ടുപ്പങ്‌ക്തിവൃഹതീ അനുഷ്ടുവുഷ്ണിഗീ രിതമ് ।। ൩൩൧.

ഇവിടെ ഛന്ദസ്സ് ലോകത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതാണ്; വേദത്തിൽ മാത്ര, ഇഷ്ടുബ്, ത്രിഷ്ടുബ്, പങ്ക്തി, വൃഹതി, അനുഷ്ടുബ്, ഉഷ്ണിക്, ഋതം ഇവ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

ഗായത്രീ സ്യാത് സുപ്രതിഷ്ഠാ പ്രതിഷ്ഠാ മധ്യയാ സഹ । അത്യുക്താത്യുക്ത ആദിശ്ച ഏകൈകാക്ഷരവര്ജിതമ് ।। ൩൩൧.

ഗായത്രീ ഉറപ്പുള്ളതാണു; പ്രതിഷ്ഠയും മധ്യവും ചേർന്ന്; അത്യുക്ത, അത്യുക്ത, ആദി—ഓരോന്നും ഒരു അക്ഷരം കുറവായിരിക്കും.

ചതുര്ഭാഗോ ഭവേത് പാദോ ഗണ്ച്ഛന്ദഃ പ്രദര്ശ്യതേ । താവന്തഃ സമുദ്രാ ഗണാ ഹ്യാദിമധ്യാന്തസര്വഗാഃ ।। ൩൩൧.

ഒരു പാദം നാലു ഭാഗമാക്കാം; ഛന്ദസ്സ് ഗണങ്ങൾകൊണ്ടു കാണിക്കും. സമുദ്രങ്ങൾ എത്രയോ, അങ്ങനെ ഗണങ്ങളും, ആദി, മധ്യ, അന്തം എല്ലാം ഉൾപ്പെടെ.

ചതുര്ണഃ പഞ്ച ച ഗണാ ആര്യ്യാലക്ഷണമുച്യതേ । സ്വരാര്ദ്ധഞ്ചാര്യ്യാര്ദ്ധം സ്യാദാര്യ്യാംയാം വിഷമേനജഃ ।। ൩൩൧.

നാലും അഞ്ചും ഗണങ്ങൾ ചേർന്നതാണ് ആര്യയുടെ ലക്ഷണം. അർദ്ധം സ്വരം, അർദ്ധം ആര്യ, ആര്യയിൽ അസമമായത് 'എനജ'് എന്നു വിളിക്കും.

ഷഷ്ഠോ ജോ നലപൂര്വാ സ്യാദ്‌ദ്വിതീയാദിപദം നലേ । സപ്തമേഽന്തേ പ്രഥമാ ച ദ്വിതീയേ പഞ്ചമേ നലേ ।। ൩൩൧.

ആറാമത്തേത് 'ജോ' യുടെ മുമ്പിൽ 'ന' വച്ചതാണ്; രണ്ടാം പാദം 'ന' ആണ്. ഏഴാമത്തിൽ അവസാനം, ഒന്നാമത്തേത്, രണ്ടാംതും അഞ്ചാമത്തേത് 'ന' ആയിരിക്കും.

അര്ദ്ധേ പദം പ്രഥമാദി ഷഷ്ഠ ഏകോ ലഘുര്ഭവേത് । ത്രിഷു ഗണേഷു പാദഃ സ്യാദാര്യ്യാ പഞ്ചാര്ദ്ധകേ സ്മൃതാ ।। ൩൩൧.

അർദ്ധത്തിൽ, ആദ്യ പാദം തുടങ്ങുമ്പോൾ, ആറാമത്തേത് ഒരു ലഘു അക്ഷരം. മൂന്നു ഗണങ്ങളിൽ, പാദം ആര്യ, അർദ്ധം അഞ്ചരയായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

വിപുലാന്യാഥ ചപലാ ഗുരുമധ്യാഗതൌ ച ജൌ । ദ്വിതീയചതുര്ഥൌ പൂര്വേ ച ചപലാ മുഖപുര്വികാ ।। ൩൩൧.

'വിപുല'യും 'ചപല'യും, ഗുരു മധ്യത്തിൽ വന്നാൽ, തുടക്കത്തും. രണ്ടാംതും നാലാമത്തും, തുടക്കത്തിൽ, 'ചപല' മുഖം ചേർന്ന് വരും.

ദ്വിതീഥേ ജഘനപൂര്വ്വാ ചപലാര്യ്യാ പ്രകീര്ത്തിതാ । ഉഭയോര്മഹാചപലാ ഗീതവാദ്യാര്ദ്ധതുല്യകാ ।। ൩൩൧.

രണ്ടാമത്തേത്, മുമ്പ് അവസാനിച്ചാൽ, 'ചപല ആര്യ' എന്നു പറയുന്നു. ഇരുവശത്തും മഹാചപല, ഗാനം, വാദ്യം ഇവയിൽ അർദ്ധം തുല്യമാണ്.

അന്ത്യേനാര്ദ്ധേനോപഗീതിരുദ്‌ഗീതിശ്ചോത്ക്രമാത് സ്മൃതാ । അര്ദ്ധേ രക്ഷഗണാ ആര്യ്യാ ഗീതച്ഛന്ദോഽഥ മാത്രയാ ।। ൩൩൧.

അവസാന അർദ്ധം ചേർത്താൽ 'ഉപഗീതിയും ഉദ്ഗീതിയും' ഓർക്കപ്പെടുന്നു. അർദ്ധത്തിൽ രക്ഷാഗണങ്ങൾ ആര്യ; ഗീതഛന്ദസ്സ് മാപനത്താൽ അറിയാം.

വൈതാലീയം ദ്വിസ്വരാ സ്യാദയുഷ്പാദേ സമേ നലഃ । വസവോഽന്തേ വനഗാശ്ച ഗോപുച്ഛന്ദശകം ഭവേത് ।। ൩൩൧.

വൈതാലീയത്തിൽ രണ്ട് സ്വരങ്ങൾ; ഒരേ പാദത്തിൽ 'ന' തുല്യമാണ്. അവസാനം വസുക്കളും വനഗകളും; 'ഗോപുഛ' ഛന്ദസ്സാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

ഭഗണആന്താ പാടലികാ ശേഷേ പരേ ച പൂര്വവത് । സാകം ഷഡ്വാ മിശ്രായുക് പ്രാച്യവൃത്തിഃ പ്രദര്ശ്യതേ ।। ൩൩൧.

ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം പാടലികയും ശേഷിക്കുന്നതും മുമ്പത്തെപോലെ ചേര്‍ത്ത്, ആറു വാ കൂടി ചേര്‍ന്നാല്‍ കിഴക്കോട്ട് നീങ്ങുന്ന മിശ്രരൂപം കാണിക്കുന്നു.

പഞ്ചമേന പൂര്വസാകം തൃതീയേന സഹസ്രയുക് । ഉദീച്യവൃത്തിര്വാച്യാം സ്യാദ് യുഗപച്ച പ്രവര്ത്തകം ।। ൩൩൧.

അഞ്ചാമത്തെയും മുന്‍പത്തെതെയും മൂന്നാമത്തെയും ആയിരം ചേര്‍ത്ത് വടക്കോട്ട് നീങ്ങുന്ന രൂപം പറയണം; ഇത് ഒരുപോലെ തുടങ്ങുന്നു.

അയുക്ചാരുഹാസിനീ സ്യാദ്‌യുഗപച്ചാന്തികാ ഭവേത് ।। ൩൩൧.

യുഗം കൂടാതെ ഉള്ളത് ആരുഹാസിനി എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഒരേസമയം ഉണ്ടെങ്കില്‍ അതിനെ അന്തികാ എന്നു പറയുന്നു.

സപ്താര്ച്ചിര്വസവശ്ചൈവ മാത്രാസമകമീരിതമ് । ഭവേന്നലവമൌ ലശ്ച ദ്വാദശോ വാ നവാസികാ ।। ൩൩൧.

ഏഴ് ജ്വാലകളും വസുക്കളും ഒരേ അളവിലാണ് എന്ന് പറയുന്നു; അരയും ലയും, പന്ത്രണ്ടും ഒമ്പത് അസികകളും ഉണ്ടാകാം.

വിശ്വോകഃ പഞ്ചമാഷ്ടൌ മോ ചിത്ര ലവമകശ്ചലഃ । പരയുക്തേനോപചിത്രാ പാദാകുലകമിത്യതഃ ।। ൩൩൧.

വിശ്വോകം അഞ്ചോ എട്ടോ, ചിത്രമോ അരലവമോ അസ്ഥിരമായതോ ആകാം; പുറകിൽ യുഗം ചേര്‍ന്നാല്‍ ഉപചിത്രാ എന്നും പാദാകുലകം എന്നും വിളിക്കുന്നു.

ഗീതാര്യ്യാ ലോപശ്ചേത് സൌമ്യാ ലഃ പൂര്വഃ ജ്യോതിരീരിതാ । സ്യാച്ഛിഖാ വിപര്യ്യാസ്താര്ദ്ധാ തൂലികാ സമുദാഹൃതാ ।। ൩൩൧.

ഗീതാര്യയില്‍ കുറവ് വന്നാല്‍ സൗമ്യാ എന്നു പറയുന്നു; ആദിയിൽ ല ഉണ്ടെങ്കില്‍ ജ്യോതി എന്നും, ചൂട് തിരിച്ചു പകുതിയാക്കിയാല്‍ തൂലികാ എന്നും പറയുന്നു.

ഏകോനത്രിംശദന്തേ ഗഃ സ്യാജ്ജ്ഞേജനസമാവലാ । ഗു ഇത്യേകഗുരും സംഖ്യാവര്ണാദ്ദശവിപര്യ്യയാത് ।। ൩൩൧.

ഇരുപത്തൊന്‍പതാമത്തെ അവസാനം ഗ എന്നത് സമാവലാ എന്നറിയണം; ഗു എന്നത് ഒരു ഗുരു, അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തില്‍ പത്ത് തിരിച്ചു കൊണ്ടാണ്.

അഗ്നിരുവാച വൃത്തം സമഞ്ചാര്ദ്ധസമം വിഷമഞ്ച ത്രിധാ വദേ । സമന്താവത് കൃത്വകൃതമര്ദ്ധസമഞ്ച കാരയേത് ।। ൩൩൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വൃത്തം സമം, അർദ്ധസമം, വിഷമം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധമാണ്; എല്ലാം ചുറ്റും ഒരുക്കിയ ശേഷം അർദ്ധസമവും ചെയ്യണം.