അഗ്നിപുരാണമ്

ഗായത്രീ ത്രിപദാ നീവൃത് നാഗീ നവനവര്ത്തുഭിഃ । വാരാഹീ രസദ്വിരസാ ഛമ്ദശ്ചാഥ തൃതീയകപ് ।। ൩൩൦.

ഗായത്രീ മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ളതും പിൻവലിക്കപ്പെട്ടതും, പാമ്പുപോലെയും ഒമ്പതും ഒമ്പതും വളവുകളുള്ളതുമാണ്; വാരാഹി, രുചിയോടെയും രുചിയില്ലാതെയും, ഛന്ദസ്സും പിന്നെ മൂന്നാം പാദവും.

ദ്വിഷാദ് ദ്വാദശവസ്വന്തൈഃ ത്രിപാത്തു ത്രൈഷ്ടഭൈഃ സ്മൃതമ് । ഉഷ്ണിക് ഛന്ദോഽഷ്ടവസുകൈഃ പാദൈര്വേദേ പ്രകീര്ത്തിതഃ ।। ൩൩൦.

പന്ത്രണ്ടു വസുക്കൾ അവസാനം ചേർന്ന മൂന്നുപാദത്തിൽ നിന്നാണ് ത്രിഷ്ടുപ് എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്; ഉഷ്ണിക് ഛന്ദസ്സിന് വേദത്തിൽ എട്ട് വസുക്കളുള്ള പാദങ്ങളാണ് പറയുന്നത്.

കകുബുഷ്ണിഗഷ്ടസൂര്യ്യവസ്വര്ണാ ത്രിഭിരേവ സഃ । പുനരുഷ്ണിക് സൂര്യ്യവസുവസ്വര്ണൈശ്ച ത്രിപാദ്ഭവേത് ।। ൩൩൦.

കകുഭ്, ഉഷ്ണിക്, എട്ട് സൂര്യ, വസു, വർണ്ണ എന്നിവയോടെ മൂന്നുപാദം; വീണ്ടും, ഉഷ്ണിക് സൂര്യ, വസു, വർണ്ണ എന്നിവയോടെ മൂന്നുപാദമായിരിക്കും.

പരോഷ്ണിക് പരതസ്തസ്മാച്ചതുഷ്ണദാത് ത്രിഭിര്ഭവേത് । സാഷ്ടാക്ഷരൈരനുഷ്ടുപ് സ്യാത് ചതുഷ്പാച്ച ത്രിപാത് ക്കചിത് ।। ൩൩൦.

ശ്രേഷ്ഠമായ ഉഷ്ണിക്, അതിനുശേഷം നാല്പാദത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നുപാദം; അനുഷ്ടുപ് എട്ടക്ഷരങ്ങളുള്ളതും, ചിലപ്പോൾ നാല്പാദവും ചിലപ്പോൾ മൂന്നുപാദവുമാണ്.

അഷ്ടാര്കസൂര്യ്യവര്ണൈഃ സ്യാത് മധ്യേഽന്തേ ച ക്കചിദ്ഭവേത് । വൃഹതീജഗത്യസ്ത്രവോഗായത്ര്യാഃ പൂര്വ്വകോ യദി ।। ൩൩൦.

എട്ട് അർക്ക, സൂര്യ, വർണ്ണ എന്നിവയോടെ, നടുവിലും അവസാനത്തും ചിലപ്പോൾ കാണാം; മുമ്പത്തെത് ഗായത്രീ, ജഗതീ, വൃഹതീ എന്നിവയിൽ നിന്നാണെങ്കിൽ.

തൃതീയഃ പഥ്യാ ഭവതി ദ്വിതീയാന്യം കുസാരിണീ । സ്കന്ധൌ ഗ്രീവാ ക്രോഷ്ടുകേ സ്യാദ് യക്ഷേ സ്യാദ്വോ വൃഹത്യപി ।। ൩൩൦.

മൂന്നാമത്തേത് പഥ്യാ, രണ്ടാമത്തേത് കുസാരിണി; സ്കന്ധം, കഴുത്ത്, മുട്ട് യക്ഷനും വൃഹതിക്കും ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഉപരിഷ്ടാദ്‌ വൃഹത്യന്തേ പുരസ്താദ് വൃഹതീ പുനഃ । ക്കചിന്നവകാശ്ചത്വാരോ ദിഗ്വിദിക്ഷ്വഷ്ടവര്ണികാഃ ।। ൩൩൦.

മുകളിൽ, വൃഹതിയുടെ അവസാനം, മുമ്പ് വീണ്ടും വൃഹതിയും; ചിലപ്പോൾ ഒമ്പത് ഇടങ്ങൾ, നാലു ദിശകളിലും, എട്ടക്ഷരങ്ങളുമാണ്.

മഹാവൃഹതീ ജാഗതൈഃ സ്യാത് ത്രിഭിഃ സതോ വൃഹത്യപ്രി । ഭണ്ഡിലഃ പങ്‌ക്തിച്ഛന്ദഃ സ്യാത് സൂര്യ്യാര്കാഷ്ടാഷ്ടവര്ണകൈഃ ।। ൩൩൦.

മഹാവൃഹതീ ജഗതിയോടും മൂന്നുപാടോടും കൂടിയതാണ്, വൃഹതിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടതും; ഭണ്ഡിലം പംക്തി ഛന്ദസ്സാണ്, എട്ട് സൂര്യയും അർക്കവും അക്ഷരങ്ങളുള്ളത്.

പൂര്വ്വൌ വേദയുജൌ സതഃ പങ്‌ക്തിശ്ച വിപരീതകൌ । പ്രസ്താരപങക്തിഃ പുരതഃ പവാദാസ്താരപങ്‌ക്തികാ ।। ൩൩൦.

ആദ്യ രണ്ട് വേദയുക്തമാണ്, പംക്തി വിപരീതമായതും; പ്രസ്ഥാരപംക്തി മുന്നിലാണ്, പവാദം താരപംക്തിയാണ്.

അക്ഷരപങ്‌ക്തിഃ പഞ്ചകാശ്ചത്വാരശ്ചാല്പശോ ദ്വയം । പദപങ്‌ക്തിഃ പഞ്ച ഭവേച്ചതുഷകം ഷട്‌കകത്രയേമ് ।। ൩൩൦.

അക്ഷരപംക്തി അഞ്ചും നാലും ചെറിയതിൽ രണ്ടും; പദപംക്തി അഞ്ചും നാലും ആറും മൂന്നും.

ഷട്‌കപഞ്ചഭിര്ഗായത്രൈഃ ഷഡ്‌ഭിശ്ച ജഗതീ ഭവേത് । ഏകേന ത്രിഷ്ടുവ്ജ്യോതിഷ്മതീ തഥൈവ ജഗതോരിതാ ।। ൩൩൦.

ആറും അഞ്ചും ഗായത്രീകളും, ആറു ജഗതികളും; ഒന്നോടെ ത്രിഷ്ടുപ് ജ്യോതിഷ്മതിയും, അതുപോലെ ജഗതിയും പറയപ്പെടുന്നു.

പുരസ്താജ്ജയോതിഃ പ്രഥമേ മധ്യേ ജ്യോതിശ്ച മധ്യതഃ । ഉപരിഷ്ടാജ്ജോതിരന്ത്യാദേകസ്മിന് പഞ്ചകേ തഥാ ।। ൩൩൦.

ജ്യോതിഷ് ആദ്യം മുന്നിലാണ്, ജ്യോതിഷ് നടുവിലും, മുകളിൽ അവസാനത്തിലും; അങ്ങനെ അഞ്ചിൽ ഒന്നിലും.

ഭവേച്ഛന്ദഃ ശങ്കുമതീ ഷട്‌കേ ഛന്ദഃ കകുദ്മതീ । ത്രിപാദശിശുമധ്യാ സ്യാത് സാ പിപീലികമധ്യമാ ।। ൩൩൦.

ഷങ്കുമതീ ഛന്ദസ്സു ആറിലും, കകുദ്മതീ ഛന്ദസ്സും; മൂന്നുപാദം, മധ്യേ കുഞ്ഞ് ഉള്ളത്, അതാണ് പിപ്പീലികമധ്യമായത്.

വിപരീതാ യവമധ്യാ ത്രിവൃദേകേന വര്ജിതാ । ഭൂമിജൈകേനാധികേന ദ്വിഹീനാ ച ചിരാദ്ഭവേത് ।। ൩൩൦.

മധ്യത്തിൽ യവം വച്ച്, മൂന്ന് ഘടകങ്ങളിൽ ഒന്നില്ലാതെ, ഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ളത് ഒന്നുകൂടി, രണ്ടെണ്ണം കുറവായാൽ, അതു ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും.

സ്വരാട്‌സ്യാദ്‌ദ്വാഭ്യാമധികം സന്ദിഗ്ധോ ദൈവതാദിതഃ । ആദിപാദാന്നിശ്ചയഃ സ്യാച്ഛന്ദസാം ദേവതാ ക്രമാത് ।। ൩൩൦.

രണ്ടെണ്ണം കൂട്ടിയാൽ സ്വയംഭൂയായത് ഉണ്ടാകും; ദേവത മുതലുള്ള സംശയം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ആദിപാദം നോക്കി ഉറപ്പാക്കാം; അങ്ങനെ തന്നെ ഛന്ദസ്സുകളും ദേവതകളും ക്രമത്തിൽ വരും.

അഗ്നിഃ സൂര്യ്യഃ ശശീ ജീവോ വരുണശ്ചന്ദ്ര ഏവ ച । വിശ്വേദേവാശ്ച ഷड़ ജാദ്യാഃ സ്വരാഃ ഷड़ ജോ വൃഷഃ ക്രമാത് ।। ൩൩൦.

അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ജീവൻ, വരുണൻ, വീണ്ടും ചന്ദ്രൻ, വിശ്വദേവന്മാർ, ആറു സ്വരങ്ങൾ, അവയും ക്രമത്തിൽ, പിന്നെ കാളയുമാണ്.

ഗാന്ധാരോ മധ്യമശ്ചൈവ പഞ്ചമോ ധൈവതസ്തഥാ । നിഷാദവര്ണാഃ ശ്വേതശ്ച സാഹഡ്ഗശ്ച പിസഡ്ഗകഃ ।। ൩൩൦.

ഗാന്ധാരവും, മധ്യവും, അഞ്ചാമത്തേത്, ധൈവതവും, നിഷാദം, വെള്ള, സാഹഡ്ഗം, പിസഡ്ഗകം ഇവയാണ്.

കൃഷ്ണോ നീലോ ലോഹിതശ്ച ഗൌരീ ഗായത്രിമുഖ്യകേ । ഗോരോചനാഭാഃ കൃതയോ ജ്യോതിശ്ഛന്ദോ ഹി ശ്യാമലം ।। ൩൩൦.

കറുപ്പ്, നീലം, ചുവപ്പ്, വെളുത്തത്; പ്രധാനമായ ഗായത്രീയിൽ; ഗോരോചന പോലെ രൂപങ്ങൾ; പ്രകാശം, ഛന്ദസ്സ്, അങ്ങനെ തന്നെ ശ്യാമളവും.

അഗ്നിര്വൈശ്യഃ കാശ്യപശ്ച ഗൌതമാഹ്ഗിരസൌ ക്രമാത് । ഭാര്ഗവഃ കൌശികശ്ചൈവ വാശിഷ്ഠോ ഗോത്രമീരിതം ।। ൩൩൦.

അഗ്നി, വൈശ്യൻ, കാശ്യപൻ, ഗൗതമൻ, ആംഗിരസൻ, ഭാർഗവൻ, കൗശികൻ, വാശിഷ്ഠൻ—ഇവയാണ് പറയുന്ന ഗോത്രങ്ങൾ.

അഗ്നിരുവാച ചതുഃശതമുത്കൃതിഃ സ്യാദുകൃതേശ്ചതുരസ്ത്യജേത് । അഭിസംവ്യാ പ്രത്യകൃതിസ്താനി ഛന്ദാംസി വൈ പൃഥക് ।। ൩൩൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നാലുനൂറാണ് അളവ്; കുറവുള്ളതിൽ നാലെണ്ണം ഒഴിവാക്കണം. പ്രത്യുപായം അതിന്റെ വിപരീതം; ഈ ഛന്ദസ്സുകൾ ഓരോന്നും വേറെയാണ്.

കൃതിശ്ചാതിധൃതിവൃത്തീ അത്യഷ്ടിഷ്ചാഷ്ടിരിത്യതഃ । അതിശര്ക്കരീ ശക്കരീതി അതിജഗതീ ജഗത്യപി ।। ൩൩൧.

അളവ് അതിക്രമത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; അത്യഷ്ടി, അഷ്ടി ഇവ അങ്ങനെ. അതിശർക്കരി, ശർക്കരി, അതിജഗതി, ജഗതിയും കൂടെ.

ഛന്ദോഽത്ര ലൌകികംസ്യാച്ച ആര്ഷമാത്രൈഷ്ടുഭാത് സ്മൃതമ് । ത്രിഷ്ടുപ്പങ്‌ക്തിവൃഹതീ അനുഷ്ടുവുഷ്ണിഗീ രിതമ് ।। ൩൩൧.

ഇവിടെ ഛന്ദസ്സ് ലോകത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതാണ്; വേദത്തിൽ മാത്ര, ഇഷ്ടുബ്, ത്രിഷ്ടുബ്, പങ്ക്തി, വൃഹതി, അനുഷ്ടുബ്, ഉഷ്ണിക്, ഋതം ഇവ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

ഗായത്രീ സ്യാത് സുപ്രതിഷ്ഠാ പ്രതിഷ്ഠാ മധ്യയാ സഹ । അത്യുക്താത്യുക്ത ആദിശ്ച ഏകൈകാക്ഷരവര്ജിതമ് ।। ൩൩൧.

ഗായത്രീ ഉറപ്പുള്ളതാണു; പ്രതിഷ്ഠയും മധ്യവും ചേർന്ന്; അത്യുക്ത, അത്യുക്ത, ആദി—ഓരോന്നും ഒരു അക്ഷരം കുറവായിരിക്കും.

ചതുര്ഭാഗോ ഭവേത് പാദോ ഗണ്ച്ഛന്ദഃ പ്രദര്ശ്യതേ । താവന്തഃ സമുദ്രാ ഗണാ ഹ്യാദിമധ്യാന്തസര്വഗാഃ ।। ൩൩൧.

ഒരു പാദം നാലു ഭാഗമാക്കാം; ഛന്ദസ്സ് ഗണങ്ങൾകൊണ്ടു കാണിക്കും. സമുദ്രങ്ങൾ എത്രയോ, അങ്ങനെ ഗണങ്ങളും, ആദി, മധ്യ, അന്തം എല്ലാം ഉൾപ്പെടെ.

ചതുര്ണഃ പഞ്ച ച ഗണാ ആര്യ്യാലക്ഷണമുച്യതേ । സ്വരാര്ദ്ധഞ്ചാര്യ്യാര്ദ്ധം സ്യാദാര്യ്യാംയാം വിഷമേനജഃ ।। ൩൩൧.

നാലും അഞ്ചും ഗണങ്ങൾ ചേർന്നതാണ് ആര്യയുടെ ലക്ഷണം. അർദ്ധം സ്വരം, അർദ്ധം ആര്യ, ആര്യയിൽ അസമമായത് 'എനജ'് എന്നു വിളിക്കും.

ഷഷ്ഠോ ജോ നലപൂര്വാ സ്യാദ്‌ദ്വിതീയാദിപദം നലേ । സപ്തമേഽന്തേ പ്രഥമാ ച ദ്വിതീയേ പഞ്ചമേ നലേ ।। ൩൩൧.

ആറാമത്തേത് 'ജോ' യുടെ മുമ്പിൽ 'ന' വച്ചതാണ്; രണ്ടാം പാദം 'ന' ആണ്. ഏഴാമത്തിൽ അവസാനം, ഒന്നാമത്തേത്, രണ്ടാംതും അഞ്ചാമത്തേത് 'ന' ആയിരിക്കും.

അര്ദ്ധേ പദം പ്രഥമാദി ഷഷ്ഠ ഏകോ ലഘുര്ഭവേത് । ത്രിഷു ഗണേഷു പാദഃ സ്യാദാര്യ്യാ പഞ്ചാര്ദ്ധകേ സ്മൃതാ ।। ൩൩൧.

അർദ്ധത്തിൽ, ആദ്യ പാദം തുടങ്ങുമ്പോൾ, ആറാമത്തേത് ഒരു ലഘു അക്ഷരം. മൂന്നു ഗണങ്ങളിൽ, പാദം ആര്യ, അർദ്ധം അഞ്ചരയായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

വിപുലാന്യാഥ ചപലാ ഗുരുമധ്യാഗതൌ ച ജൌ । ദ്വിതീയചതുര്ഥൌ പൂര്വേ ച ചപലാ മുഖപുര്വികാ ।। ൩൩൧.

'വിപുല'യും 'ചപല'യും, ഗുരു മധ്യത്തിൽ വന്നാൽ, തുടക്കത്തും. രണ്ടാംതും നാലാമത്തും, തുടക്കത്തിൽ, 'ചപല' മുഖം ചേർന്ന് വരും.

ദ്വിതീഥേ ജഘനപൂര്വ്വാ ചപലാര്യ്യാ പ്രകീര്ത്തിതാ । ഉഭയോര്മഹാചപലാ ഗീതവാദ്യാര്ദ്ധതുല്യകാ ।। ൩൩൧.

രണ്ടാമത്തേത്, മുമ്പ് അവസാനിച്ചാൽ, 'ചപല ആര്യ' എന്നു പറയുന്നു. ഇരുവശത്തും മഹാചപല, ഗാനം, വാദ്യം ഇവയിൽ അർദ്ധം തുല്യമാണ്.