അഗ്നിപുരാണമ്

ഭക്ത്യാ വിത്താനുസാരേണ കുര്യ്യാത് പ്രാസാദസഞ്ചയമ് । അല്പേ മഹതി വാ തുല്യഫലമാഢ്യദരിദ്രയോഃ ।। ൩൨൭.

ഭക്തിയോടെ, സ്വശക്തിയനുസരിച്ച് ക്ഷേത്രം പണിയണം; ചെറുതായാലും വലുതായാലും, സമ്പന്നനും ദരിദ്രനും ഒരുപോലെ ഫലം ലഭിക്കും.

ഭാഗദ്വയഞ്ച ധര്മാര്ഥം കല്പയേജ്ജീവനായ ച । ധനസ്യ ഭാഗമേകന്തു അനിത്യം ജീവിതം യതഃ ।। ൩൨൭.

ധർമ്മത്തിനും ആർജ്ജനത്തിനും രണ്ട് ഭാഗം, ജീവിതത്തിനായി ഒരു ഭാഗം വിഭജിക്കണം; കാരണം ധനം അസ്ഥിരമാണ്, ജീവനും അങ്ങനെ തന്നെ.

ത്രിസപ്തകുലമുദ്‌ധൃത്യ ദേവാഗാരകൃദര്ഥംഭാക് । മൃത്കഷ്ഠേഷ്ടകശൈലാദ്യൈഃ ക്രമാത് കോടിഗുണം ഫലമ് ।। ൩൨൭.

ദേവതകളുടെ ക്ഷേത്രം പണിയുന്നവൻ ഇരുപത്തൊന്ന് തലമുറയെ ഉദ്ധരിക്കും; മണ്ണ്, മരം, ഇട്ട്, കല്ല് എന്നിവ ഉപയോഗിച്ചാൽ, ക്രമത്തിൽ കോടിഗുണം ഫലം വർദ്ധിക്കും.

അഷ്ടേഷ്ടകസുരാഗാരകാരീ സ്വര്ഗമവാപ്നുയാത് । പാംശുനാ ക്രീഡമാനോപി ദേവാഗാരകൃദര്ഥഭാക് ।। ൩൨൭.

എട്ട് ഇട്ടുകൊണ്ട് ക്ഷേത്രം പണിയുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗം നേടും; മണ്ണിൽ കളിക്കുമ്പോഴും ദേവതകളുടെ ക്ഷേത്രം പണിയുന്നവൻ ഫലം ലഭിക്കും.

അഗ്നിരുവാച ഛന്ദോ വക്ഷ്യേ മൂലജൈസ്തൈഃ പിങ്ഗലോക്തം യഥാക്രമമ് । സര്വ്വാദിമധ്യാന്തഗണൌ മ്ലൌ ദ്വൌ ജൌ സ്തൌ ത്രികൌ ഗണാഃ ।। ൩൨൮.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഛന്ദസ്സുകൾ വേരുകളിൽ നിന്ന് വിശദീകരിക്കാം; പിംഗളൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ക്രമത്തിൽ: സർവ്വം, ആദി, മധ്യം, അന്ത്യം, മ്ലൗ, ദ്വൗ, ജൗ, സ്തൗ, ത്രികം — ഇവയാണ് ഗണങ്ങൾ.

ഹ്രസ്വോ ഗുരുര്വ്വാ പാദാന്തേ പൂര്വ്വോ യോഗാദ്‌ വിസര്ഗതഃ । അനുസ്വാരാദ്വ്യഞ്ജനാത് സ്ഥാത് ജിഹ്വാമൂലീയതസ്തഥാ ।। ൩൨൮.

ഒരു പാദത്തിന്റെ അവസാനം ചുരുങ്ങിയതോ നീണ്ടതോ ആയ അക്ഷരം, മുമ്പ് സംയോജനത്തിലൂടെ അല്ലെങ്കിൽ വിസർഗ്ഗം മൂലം, അനുസ്വാരമോ വ്യഞ്ജനമോ കൊണ്ടുണ്ടായാൽ, അതിന് നാവിന്റെ വേരിലാണ് ഉത്ഭവം എന്ന് നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

ഉപാധ്മാനീയതോ ദീര്വോ ഗുരുര്ഗ്ലൌ നൌ ഗണാവിഹ । വസവോഷ്ടൌ ച ചത്വാരോ വേദാദിത്യാദിലോപതഃ ।। ൩൨൮.

ഉച്ചാരണം ഊതിക്കൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന നീണ്ട അക്ഷരം അല്ലെങ്കിൽ ഗുരുവായ അക്ഷരം 'ഗ്ലൗ'യും 'നൗ'യും എന്ന വിഭാഗങ്ങളിൽ കാണാം. വസുക്കൾ എട്ട് പേരും, ആദിത്യന്മാരിൽ നിന്ന് തുടങ്ങുന്ന നാലുപേരും വേദത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

അഗ്നിരുവാച പാദ ആപാദപൂരണേ ഗായത്ര്യോ വസവഃ സ്മൃതാഃ । ജഗത്യാ ആദിത്യാഃ പാദോ വിരാജോ ദിശ ഈരിതാഃ ।। ൩൩൦.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: പാദം അക്ഷരങ്ങൾ നിറയ്ക്കുന്നതിനാണ്. ഗായത്രീയിൽ വസുക്കളെയാണ് ഓർക്കുന്നത്; ജഗതിയിൽ ആദിത്യന്മാരെ; വിരാജിന്റെ പാദം ദിശകളാണ് എന്ന് പറയുന്നു.

വിഷ്ണുതോ രുദ്രാഃ പാദഃ സ്യാച്ഛന്ദ ഏകാദിപാദകം । ആദ്യം ചതുഷ്പാച്ചതുര്മിസ്ത്രിപാത് സപ്താക്ഷരൈഃ ക്കചിത് ।। ൩൩൦.

വിഷ്ണുവിന്, രുദ്രന്മാരാണ് പാദം. ഛന്ദസ്സിന് ആദ്യം പാദം കൊണ്ടാണ് ആരംഭം. ആദ്യം നാലു പാദമുള്ളതും, പിന്നെ നാല് മൂന്നുപാദമുള്ളതും, ചിലപ്പോൾ ഏഴക്ഷരങ്ങളുള്ളതുമാണ്.

സാ ഗായത്രീ പദേ നീവൃത് തത്‌പ്രതിഷ്ഠാദി ഷട് ത്രിപാത് । ബധഁമാനാ ഷड़ഷ്ടാഷ്ടാ ത്രിപാത് ഷഡ് വസൂഭൂവരൈഃ ।। ൩൩൦.

ആ ഗായത്രീ പാദത്തിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ പ്രതിഷ്ഠയും ആറു മൂന്നുപാദങ്ങളുമുണ്ട്; ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആറും എട്ടും മൂന്നുപാദങ്ങളുമാണ്, ആറു വസുക്കളും ഭൂവർഗളുമാണ്.

ഗായത്രീ ത്രിപദാ നീവൃത് നാഗീ നവനവര്ത്തുഭിഃ । വാരാഹീ രസദ്വിരസാ ഛമ്ദശ്ചാഥ തൃതീയകപ് ।। ൩൩൦.

ഗായത്രീ മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ളതും പിൻവലിക്കപ്പെട്ടതും, പാമ്പുപോലെയും ഒമ്പതും ഒമ്പതും വളവുകളുള്ളതുമാണ്; വാരാഹി, രുചിയോടെയും രുചിയില്ലാതെയും, ഛന്ദസ്സും പിന്നെ മൂന്നാം പാദവും.

ദ്വിഷാദ് ദ്വാദശവസ്വന്തൈഃ ത്രിപാത്തു ത്രൈഷ്ടഭൈഃ സ്മൃതമ് । ഉഷ്ണിക് ഛന്ദോഽഷ്ടവസുകൈഃ പാദൈര്വേദേ പ്രകീര്ത്തിതഃ ।। ൩൩൦.

പന്ത്രണ്ടു വസുക്കൾ അവസാനം ചേർന്ന മൂന്നുപാദത്തിൽ നിന്നാണ് ത്രിഷ്ടുപ് എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്; ഉഷ്ണിക് ഛന്ദസ്സിന് വേദത്തിൽ എട്ട് വസുക്കളുള്ള പാദങ്ങളാണ് പറയുന്നത്.

കകുബുഷ്ണിഗഷ്ടസൂര്യ്യവസ്വര്ണാ ത്രിഭിരേവ സഃ । പുനരുഷ്ണിക് സൂര്യ്യവസുവസ്വര്ണൈശ്ച ത്രിപാദ്ഭവേത് ।। ൩൩൦.

കകുഭ്, ഉഷ്ണിക്, എട്ട് സൂര്യ, വസു, വർണ്ണ എന്നിവയോടെ മൂന്നുപാദം; വീണ്ടും, ഉഷ്ണിക് സൂര്യ, വസു, വർണ്ണ എന്നിവയോടെ മൂന്നുപാദമായിരിക്കും.

പരോഷ്ണിക് പരതസ്തസ്മാച്ചതുഷ്ണദാത് ത്രിഭിര്ഭവേത് । സാഷ്ടാക്ഷരൈരനുഷ്ടുപ് സ്യാത് ചതുഷ്പാച്ച ത്രിപാത് ക്കചിത് ।। ൩൩൦.

ശ്രേഷ്ഠമായ ഉഷ്ണിക്, അതിനുശേഷം നാല്പാദത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നുപാദം; അനുഷ്ടുപ് എട്ടക്ഷരങ്ങളുള്ളതും, ചിലപ്പോൾ നാല്പാദവും ചിലപ്പോൾ മൂന്നുപാദവുമാണ്.

അഷ്ടാര്കസൂര്യ്യവര്ണൈഃ സ്യാത് മധ്യേഽന്തേ ച ക്കചിദ്ഭവേത് । വൃഹതീജഗത്യസ്ത്രവോഗായത്ര്യാഃ പൂര്വ്വകോ യദി ।। ൩൩൦.

എട്ട് അർക്ക, സൂര്യ, വർണ്ണ എന്നിവയോടെ, നടുവിലും അവസാനത്തും ചിലപ്പോൾ കാണാം; മുമ്പത്തെത് ഗായത്രീ, ജഗതീ, വൃഹതീ എന്നിവയിൽ നിന്നാണെങ്കിൽ.

തൃതീയഃ പഥ്യാ ഭവതി ദ്വിതീയാന്യം കുസാരിണീ । സ്കന്ധൌ ഗ്രീവാ ക്രോഷ്ടുകേ സ്യാദ് യക്ഷേ സ്യാദ്വോ വൃഹത്യപി ।। ൩൩൦.

മൂന്നാമത്തേത് പഥ്യാ, രണ്ടാമത്തേത് കുസാരിണി; സ്കന്ധം, കഴുത്ത്, മുട്ട് യക്ഷനും വൃഹതിക്കും ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഉപരിഷ്ടാദ്‌ വൃഹത്യന്തേ പുരസ്താദ് വൃഹതീ പുനഃ । ക്കചിന്നവകാശ്ചത്വാരോ ദിഗ്വിദിക്ഷ്വഷ്ടവര്ണികാഃ ।। ൩൩൦.

മുകളിൽ, വൃഹതിയുടെ അവസാനം, മുമ്പ് വീണ്ടും വൃഹതിയും; ചിലപ്പോൾ ഒമ്പത് ഇടങ്ങൾ, നാലു ദിശകളിലും, എട്ടക്ഷരങ്ങളുമാണ്.

മഹാവൃഹതീ ജാഗതൈഃ സ്യാത് ത്രിഭിഃ സതോ വൃഹത്യപ്രി । ഭണ്ഡിലഃ പങ്‌ക്തിച്ഛന്ദഃ സ്യാത് സൂര്യ്യാര്കാഷ്ടാഷ്ടവര്ണകൈഃ ।। ൩൩൦.

മഹാവൃഹതീ ജഗതിയോടും മൂന്നുപാടോടും കൂടിയതാണ്, വൃഹതിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടതും; ഭണ്ഡിലം പംക്തി ഛന്ദസ്സാണ്, എട്ട് സൂര്യയും അർക്കവും അക്ഷരങ്ങളുള്ളത്.

പൂര്വ്വൌ വേദയുജൌ സതഃ പങ്‌ക്തിശ്ച വിപരീതകൌ । പ്രസ്താരപങക്തിഃ പുരതഃ പവാദാസ്താരപങ്‌ക്തികാ ।। ൩൩൦.

ആദ്യ രണ്ട് വേദയുക്തമാണ്, പംക്തി വിപരീതമായതും; പ്രസ്ഥാരപംക്തി മുന്നിലാണ്, പവാദം താരപംക്തിയാണ്.

അക്ഷരപങ്‌ക്തിഃ പഞ്ചകാശ്ചത്വാരശ്ചാല്പശോ ദ്വയം । പദപങ്‌ക്തിഃ പഞ്ച ഭവേച്ചതുഷകം ഷട്‌കകത്രയേമ് ।। ൩൩൦.

അക്ഷരപംക്തി അഞ്ചും നാലും ചെറിയതിൽ രണ്ടും; പദപംക്തി അഞ്ചും നാലും ആറും മൂന്നും.

ഷട്‌കപഞ്ചഭിര്ഗായത്രൈഃ ഷഡ്‌ഭിശ്ച ജഗതീ ഭവേത് । ഏകേന ത്രിഷ്ടുവ്ജ്യോതിഷ്മതീ തഥൈവ ജഗതോരിതാ ।। ൩൩൦.

ആറും അഞ്ചും ഗായത്രീകളും, ആറു ജഗതികളും; ഒന്നോടെ ത്രിഷ്ടുപ് ജ്യോതിഷ്മതിയും, അതുപോലെ ജഗതിയും പറയപ്പെടുന്നു.

പുരസ്താജ്ജയോതിഃ പ്രഥമേ മധ്യേ ജ്യോതിശ്ച മധ്യതഃ । ഉപരിഷ്ടാജ്ജോതിരന്ത്യാദേകസ്മിന് പഞ്ചകേ തഥാ ।। ൩൩൦.

ജ്യോതിഷ് ആദ്യം മുന്നിലാണ്, ജ്യോതിഷ് നടുവിലും, മുകളിൽ അവസാനത്തിലും; അങ്ങനെ അഞ്ചിൽ ഒന്നിലും.

ഭവേച്ഛന്ദഃ ശങ്കുമതീ ഷട്‌കേ ഛന്ദഃ കകുദ്മതീ । ത്രിപാദശിശുമധ്യാ സ്യാത് സാ പിപീലികമധ്യമാ ।। ൩൩൦.

ഷങ്കുമതീ ഛന്ദസ്സു ആറിലും, കകുദ്മതീ ഛന്ദസ്സും; മൂന്നുപാദം, മധ്യേ കുഞ്ഞ് ഉള്ളത്, അതാണ് പിപ്പീലികമധ്യമായത്.

വിപരീതാ യവമധ്യാ ത്രിവൃദേകേന വര്ജിതാ । ഭൂമിജൈകേനാധികേന ദ്വിഹീനാ ച ചിരാദ്ഭവേത് ।। ൩൩൦.

മധ്യത്തിൽ യവം വച്ച്, മൂന്ന് ഘടകങ്ങളിൽ ഒന്നില്ലാതെ, ഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ളത് ഒന്നുകൂടി, രണ്ടെണ്ണം കുറവായാൽ, അതു ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും.

സ്വരാട്‌സ്യാദ്‌ദ്വാഭ്യാമധികം സന്ദിഗ്ധോ ദൈവതാദിതഃ । ആദിപാദാന്നിശ്ചയഃ സ്യാച്ഛന്ദസാം ദേവതാ ക്രമാത് ।। ൩൩൦.

രണ്ടെണ്ണം കൂട്ടിയാൽ സ്വയംഭൂയായത് ഉണ്ടാകും; ദേവത മുതലുള്ള സംശയം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ആദിപാദം നോക്കി ഉറപ്പാക്കാം; അങ്ങനെ തന്നെ ഛന്ദസ്സുകളും ദേവതകളും ക്രമത്തിൽ വരും.

അഗ്നിഃ സൂര്യ്യഃ ശശീ ജീവോ വരുണശ്ചന്ദ്ര ഏവ ച । വിശ്വേദേവാശ്ച ഷड़ ജാദ്യാഃ സ്വരാഃ ഷड़ ജോ വൃഷഃ ക്രമാത് ।। ൩൩൦.

അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ജീവൻ, വരുണൻ, വീണ്ടും ചന്ദ്രൻ, വിശ്വദേവന്മാർ, ആറു സ്വരങ്ങൾ, അവയും ക്രമത്തിൽ, പിന്നെ കാളയുമാണ്.

ഗാന്ധാരോ മധ്യമശ്ചൈവ പഞ്ചമോ ധൈവതസ്തഥാ । നിഷാദവര്ണാഃ ശ്വേതശ്ച സാഹഡ്ഗശ്ച പിസഡ്ഗകഃ ।। ൩൩൦.

ഗാന്ധാരവും, മധ്യവും, അഞ്ചാമത്തേത്, ധൈവതവും, നിഷാദം, വെള്ള, സാഹഡ്ഗം, പിസഡ്ഗകം ഇവയാണ്.

കൃഷ്ണോ നീലോ ലോഹിതശ്ച ഗൌരീ ഗായത്രിമുഖ്യകേ । ഗോരോചനാഭാഃ കൃതയോ ജ്യോതിശ്ഛന്ദോ ഹി ശ്യാമലം ।। ൩൩൦.

കറുപ്പ്, നീലം, ചുവപ്പ്, വെളുത്തത്; പ്രധാനമായ ഗായത്രീയിൽ; ഗോരോചന പോലെ രൂപങ്ങൾ; പ്രകാശം, ഛന്ദസ്സ്, അങ്ങനെ തന്നെ ശ്യാമളവും.

അഗ്നിര്വൈശ്യഃ കാശ്യപശ്ച ഗൌതമാഹ്ഗിരസൌ ക്രമാത് । ഭാര്ഗവഃ കൌശികശ്ചൈവ വാശിഷ്ഠോ ഗോത്രമീരിതം ।। ൩൩൦.

അഗ്നി, വൈശ്യൻ, കാശ്യപൻ, ഗൗതമൻ, ആംഗിരസൻ, ഭാർഗവൻ, കൗശികൻ, വാശിഷ്ഠൻ—ഇവയാണ് പറയുന്ന ഗോത്രങ്ങൾ.