അഗ്നിപുരാണമ്

തഥാ ഭുക്തവതാന്ദേയാ അതിപാനേ തു വാരുണീ । ദീവനീയൈഃ സമധുരൈര്മൃദ്വീകാശര്കരായുതൈഃ ।। ൨൮൯.

ഭക്ഷണം കഴിച്ചവര്‍ക്ക് അമിതമായി കുടിച്ചാല്‍ വാരുണി നല്‍കണം; ഇളംതരവും മധുരവും ആയ ഉണക്കമുന്തിരി, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവ ചേര്‍ക്കണം.

സപിപ്പലീകൈഃ ശരദി പ്രതിപാനം സപദ്മകൈഃ । വിड़ങ്ഗാപിപ്പലീധാന്യശതാഹ്വാലോധ്രസൈനധവൈഃ ।। ൨൮൯.

ശരത്കാലത്ത് പിപ്പലി ചേര്‍ത്ത്, പദ്മക്കുരു ചേര്‍ത്ത് നല്‍കണം; വിദംഗം, പിപ്പലി, ധന്യ, ശതാഹ്വ, ലോധ്രം, സൈന്ധവം എന്നിവയുമുണ്ട്.

സചിത്രകൈസ്തുരങ്ഗാണം പ്രതിപാനം ഹിമാഗമേ । ലോധ്രപിരിയങ്ഗുകാമുസ്താപിപ്പലീവിശ്വഭേഷജൈ ।। ൨൮൯.

ചിത്രകം ചേര്‍ത്ത് ശീതകാലാരംഭത്തില്‍ കുതിരകള്‍ക്ക് നല്‍കണം; ലോധ്രം, പ്രിയാംഗു, കാമുസ്ത, പിപ്പലി, വിവിധ ഔഷധങ്ങള്‍ എന്നിവ ചേര്‍ക്കാം.

സക്ഷൌദ്രൈഃ പ്രതിപാനം സ്യാദ്വസന്തേ കഫനാശനമ് । പ്രിയങ്ഗുപിപ്പലീലോധ്രയഷ്ട്യാക്ഷൈഃ സമഹൌഷധൈഃ ।। ൨൮൯.

വസന്തകാലത്ത് തേന്‍ ചേര്‍ത്ത് നല്‍കുമ്പോള്‍ കഫം കുറയും; പ്രിയാംഗു, പിപ്പലി, ലോധ്രം, യഷ്ടിമധു എന്നിവയും മറ്റു ഔഷധങ്ങളും ചേര്‍ക്കണം.

നിദാഘേ സഗുड़ാ ദേയാ മദിരാ പ്രതിപാനകേ । ലോധ്രകാഷ്ഠം സലവണം പിപ്പല്യോ വിശ്വഭേഷജമ് ।। ൨൮൯.

നിറവേലയില്‍ ശർക്കര ചേര്‍ത്ത മദിരം നല്‍കണം; ലോധ്രക്കഷ്‌ഠം, ലവണം, പിപ്പലി എന്നിവയും വിവിധ ഔഷധങ്ങളായും ഉപയോഗിക്കാം.

പ്രാവൃഡ്‌ഭിന്നപുരീഷാശ്ച പിവേയുര്വാജിനോ ഘൃതമ് । പിവേയുര്വാജിനസ്തൈലം കഫവായ്വധികാസ്തു യേ ।। ൨൮൯.

മഴക്കാലത്ത് വയറ് ദുർബലമായ കുതിരകള്‍ക്ക് നെയ്യ് കുടിക്കണം; കഫവും വായുവും കൂടുതലുള്ളവര്‍ക്ക് എണ്ണ കുടിക്കണം.

പ്രാവൃഡ്‌ഭിന്നപുരീഷാശ്ച പിവേയുര്വാജിനോ ഘൃതമ് । പിവേയുര്വാജിനസ്തൈലം കഫവായ്വധികാസ്തു യേ ।। ൨൮൯.

മഴക്കാലത്ത് വയറ് ദുർബലമായ കുതിരകള്‍ക്ക് നെയ്യ് കുടിക്കണം; കഫവും വായുവും കൂടുതലുള്ളവര്‍ക്ക് എണ്ണ കുടിക്കണം.

സ്രേഹവ്യാപദ്ഭ്വോ യേഷാം കാര്യ്യം തേഷാം വിരൂക്ഷണമ് । ത്ര്യഹം യവാഗൂ രൂക്ഷാ സ്യാദ് ഭോജനം തക്രസംയുതമ് ।। ൨൮൯.

ജ്യോതിഷം ആവശ്യമായവർക്കു, ഭക്ഷണം ഉണങ്ങിയതായിരിക്കണം. മൂന്നു ദിവസം അവർക്കു തൈര് ചേർത്ത കഠിനമായ യവക്കഞ്ഞി മാത്രം കൊടുക്കണം.

ശരന്നിദാഘ്യോഃ സര്പിസ്തൈലം ശീതവസന്തയോഃ । വര്ഷാസു ശിശിരേ ചൈവ വസ്തൌ യമകമിഷ്യതേ ।। ൨൮൯.

ശരത്കാലത്തും വേനലിലും നെയ്‌യും എണ്ണയും കൊടുക്കണം. ശീതകാലത്തും വസന്തത്തും മഴക്കാലത്തും ഇരട്ട അളവിൽ കൊടുക്കുന്നത് ഉത്തമം.

ഗുര്വഭിഷ്യന്ദിഭക്താനി വ്യായാമം സ്നാനമാതപമ് । വായുവര്ജഞ്ച വാഹസ്യ സ്നേഹപീതസ്യ വര്ജിതമ് ।। ൨൮൯.

നെയ്‌യോ എണ്ണയോ കഴിച്ചവർക്കു ഭാരമുള്ളതും എണ്ണയുള്ളതുമായ ഭക്ഷണവും വ്യായാമവും കുളിയും സൂര്യപ്രകാശവും കാറ്റും ഒഴിവാക്കണം.

സ്നാനം പാനം ശകൃത്ക്രൂഷ്ഠമശ്വാനാം സലിലാഗമേ । അത്യര്ഥം ദുര്ദ്ദിനേ കാലേ പാനമേകം പ്രശസ്യതേ ।। ൨൮൯.

കുതിരകൾക്ക് കുളിയ്ക്കാനും കുടിക്കാനും മലമൊഴിക്കാനും വെള്ളം ലഭ്യമായപ്പോൾ മാത്രം അനുവദിക്കണം. വളരെ കഠിനമായ കാലാവസ്ഥയിൽ കുടിയ്ക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകും.

യുക്തശീതാതപേ കാലേ ദ്വിഃപാനം സ്നപനം സകൃത് । ഗ്രീഷ്മേ ത്രിസ്നാനപാനം സ്യാച്ചിരം തസ്യാവഗാഹനമ് ।। ൨൮൯.

തണുത്തും സൂര്യപ്രകാശമുള്ളതുമായ കാലാവസ്ഥയിൽ രണ്ടുതവണ വെള്ളം കുടിപ്പിക്കുകയും ഒരുതവണ കുളിപ്പിക്കുകയും വേണം. വേനലിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം കുളിപ്പിക്കുകയും കുടിപ്പിക്കുകയും, ദീർഘസമയത്തേക്ക് മുങ്ങിക്കിടക്കുകയും വേണം.

നിസ്തുഷാണാം പ്രദാതവ്യാ യവാനാം ചതുരാഢകീ । ചണകവ്രീഹിമൌദ്‌ഗാനി കലായം വാപി ദാപയേത് ।। ൨൮൯.

തോലില്ലാത്തവർക്കു നാലു അടക്കം യവം കൊടുക്കണം. അതിനുപകരം കടല, അരി, പയർ, ഉഴുന്ന് എന്നിവയും കൊടുക്കാം.

അഹോരാത്രേണ ചാര്ദ്ധസ്യ യവസസ്യ തുലാ ദശ । അഷ്ടൌ ശുഷ്കസ്യ ദാതവ്യാശ്ചതസ്രോഽഥ വുഷസ്യ വാ ।। ൨൮൯.

ഒരു ദിവസം-രാത്രിയിൽ പകുതിക്ക് പത്ത് തുലം യവം കൊടുക്കണം. ഉണക്കിയ യവം എട്ടു തുലവും, തോലുരിച്ച യവം നാലു തുലവും കൊടുക്കാം.

ദൂര്വാ പിത്തം യവഃ കാസം വുഷശ്ച ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയമ് । നാശയത്യര്ജുനഃ ശ്വാസം തഥാ മാനോ ബലക്ഷയമ് ।। ൨൮൯.

ദൂർവാ പുല്ല് പിത്തം അകറ്റുന്നു, യവം ചുമയ്ക്കു മരുന്നാണ്, തോലുരിച്ച യവം കഫം നീക്കുന്നു. അർജുനം ശ്വാസക്കുറവ് അകറ്റുന്നു, മാനം ദുർബലതയും അകറ്റുന്നു.

വാതികാഃ പൈത്തികാശ്ചൈവ ശ്ലേഷ്മജാഃ സാന്നിപാതികാഃ । ന രോഗാഃ പീഡയിഷ്യന്തി ദൂര്വാഹാരന്തുരങ്ഗമമ് ।। ൨൮൯.

വാതം, പിത്തം, കഫം, ഇവയുടെ സംയുക്തം എന്നിവ മൂലമുള്ള രോഗങ്ങൾ ദൂർവാ പുല്ല് കഴിക്കുന്ന കുതിരയെ ബാധിക്കില്ല.

ദ്വൌ രജ്ജുബന്ധൌ ദുഷ്ടാനാം പക്ഷയോരുഭയോരപി । പശ്ചാദ്ധനുസ്ച കര്ത്തര്വ്യോ ദൂരകീലവ്യപാശ്രയഃ ।। ൨൮൯.

രോഗബാധിതമായ കുതിരയുടെ ഇരുപക്ഷത്തും രണ്ടു കയറുകൾ കെട്ടണം. ശേഷം അകലെ കയറ്റിനുള്ള ആശ്രയമായി ഒരു വില്ല് രൂപപ്പെടുത്തണം.

വാസേയുസ്ത്വാസ്തൃതേ സ്ഥാനേ കൃതധൂപനഭൂമയഃ । യത്നോപന്യസ്തയവസാഃ സപ്രദീപാഃ സുരക്ഷിതാ ।। ൨൮൯.

കുതിരകൾ വാസം ചെയ്യേണ്ട സ്ഥലം ശുചിത്വം പാലിച്ച് ഒരുക്കണം, ധൂപവും നല്ല കിടക്കയും ഉണ്ടാകണം. യവം ശ്രദ്ധയോടെ വയ്ക്കണം, വിളക്കുകളും സുരക്ഷിതത്വവും ഉറപ്പാക്കണം.

കൃകവാക്കജകപയോ ധാര്യ്യാശ്ചാശ്വഗൃഹേ മൃഗാഃ ।। ൨൮൯.

കോഴി, കുരങ്ങ്, പശു, മാൻ എന്നിവയും കുതിരശാലയിൽ സൂക്ഷിക്കണം.

ശാലിഹോത്ര ഉവാച അശ്വശാന്തിം പ്രവക്ഷ്യാമി വാജിരോഗവിമര്ദ്ദനീം । നിത്യാം നൈമിത്തികീം കാമ്യാം ത്രിവിധാം ശ്രൃണു സുശ്രുത ।। ൨൯൦.

ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞു: കുതിരയുടെ ശാന്തി സംബന്ധിച്ചുള്ള, രോഗങ്ങൾ അകറ്റുന്ന, സ്ഥിരമായതും പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിലും ആഗ്രഹിച്ചാൽ ചെയ്യാവുന്നതുമായ മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള മാർഗങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. ശ്രുതിക്കൊൾ, സുശ്രുത.

ശുഭേ ദിനേ ശ്രീധരഞ്ച ശ്രിയമുച്ചൈഃശ്രവാശ്ച തം । ഹയരാജം സമഭ്യര്ച്യ സാവിത്രൈര്ജുഹുയാദ്ഘൃതം ।। ൨൯൦.

ശുഭദിനത്തിൽ ശ്രീധരനും ഉച്ചൈഃശ്രവസും, അർത്ഥം കുതിരരാജാവിനെയും പൂജിച്ച ശേഷം, സാവിത്രി മന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലി നെയ്‌യൊപ്പം ഹോമം നടത്തണം.

ദ്വിജേഭ്യോ ദക്ഷിണാന്ദദ്യാദശ്വവൃദ്ധിസ്തഥാ ഭവേത് । അശ്വയുക് ശുക്ലപക്ഷസ്യ പഞ്ചദശ്യാഞ്ച ശാന്തികം ।। ൨൯൦.

ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദാനം നൽകണം; അങ്ങനെ കുതിരയുടെ വളർച്ച ഉണ്ടാകും. ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ പതിനഞ്ചാം തീയതിയിൽ കുതിരയ്ക്ക് ശാന്തിക ക്രിയ നടത്തണം.

ബഹിഃ കുര്യ്യാദ്വിശേഷേണ നാസത്യൌ വരുണം യജേത് । സമുല്ലിഖ്യ തതോ ദേവീം ശാഖാഭിഃ പരിവാരയേത് ।। ൨൯൦.

പൂജാവിധി പുറത്തു പ്രത്യേകമായി നടത്തണം; നാസത്യനും വരുണനെയും ആരാധിക്കണം. ശേഷം, ദേവിയെ ചില്ലകളാൽ ചുറ്റി സംരക്ഷിക്കണം.

ഘടാന്സര്വ്വരസൈഃ പൂര്ണാന് ദിക്ഷു ദദ്യാത്സവസ്ത്രകാന് । യവാജ്യം ജുഹുയാത് പ്രാര്ച്യ യജേദശ്വാംശ്ച സാശ്വിനാന് ।। ൨൯൦.

എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വിവിധ ദ്രവ്യങ്ങൾ നിറച്ച കലശങ്ങൾ വസ്ത്രം കൊണ്ടു മൂടി വയ്ക്കണം. യവവും നെയ്‌യും ഹോമം ചെയ്ത ശേഷം, കുതിരകളെയും അശ്വിനികളെയും ആരാധിക്കണം.

വിപ്രേഭ്യോ ദക്ഷിണാന്ദദ്യാന്നൈമിത്തികമതഃ ശ്രൃണു । മകരാദൌ ഹയാനാഞ്ച പദ്മൈര്വിഷ്ണും ശ്രിയം യജേത് ।। ൨൯൦.

ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദാനം നൽകണം. ഇനി പ്രത്യേക ചടങ്ങ് കേൾക്കൂ: മകരം തുടങ്ങിയപ്പോൾ കുതിരകൾക്കായി കമലപൂക്കൾകൊണ്ടു വിഷ്ണുവിനെയും ശ്രീയെയും ആരാധിക്കണം.

ബ്രഹ്മാണം ശങ്കരം സോമമാദിത്യഞ്ച തഥാശ്വിനൌ । രേവന്തമുച്ചൈഃശ്രവസന്ദിക്പാലാംശ്ച ദലേഷ്വപി ।। ൨൯൦.

ബ്രഹ്മാവ്, ശങ്കരൻ, സോമൻ, ആദിത്യൻ, അശ്വിനികൾ, രേവന്തൻ, ഉച്ചൈശ്രവസ്, ദിശാപാലകർ എന്നിവരെയും ഓരോ ഭാഗങ്ങളിലും ആഹ്വാനിക്കണം.

പ്രത്യേകം പൂര്ണംകുമ്ഭൈശ്ച വേദ്യാന്തത്സൌമ്യതഃ സ്ഥലേ । തിലാക്ഷതാജ്യസിദ്ധാര്ഥാന് ദേവതാനാം ശതം ശതം ।। ൨൯൦.

ഓരോ ദേവതയ്ക്കും വേദിയുടെ അറ്റത്ത്, മൃദുലമായ നിലത്തും, നിറഞ്ഞ കുമ്പങ്ങൾ വെച്ച്, എള്ള്, അക്ഷത, നെയ്യ്, കടുക് എന്നിവയാൽ നൂറ് നൂറ് ഹോമങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം.

ഉപോഷിതേന കര്ത്തവ്യം കര്മ്മ ചാശ്വരുജാപഹം ।। ൨൯൦.

കുതിരയുടെ രോഗങ്ങൾ മാറ്റാൻ ഈ കർമ്മം ഉപവാസം പാലിച്ചവൻ നിർവഹിക്കണം.

ശാലിഹോത്ര ഉവാച ഗജശാന്തിം പ്രവക്ഷ്യാമി ഗജരോഗവിമര്ദ്ദനീമ് । വിഷ്ണും ശ്രിയഞ്ച പഞ്ചമ്യാം നാഗമൈരാവതം യജേത് ।। ൨൯൧.

ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ആനകളുടെ ശാന്തിക്കായുള്ള ക്രിയയും, ആനരോഗങ്ങൾ നീക്കുന്ന മാർഗ്ഗവും വിശദീകരിക്കും. അഞ്ചാം ദിവസത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെയും ലക്ഷ്മിയെയും, എയരാവതനാമനായ നാഗത്തെയും പൂജിക്കണം.