ക്ഷൌദ്രേണ ശോധനീ പിണ്ഡീ സര്പിഷാ വ്രണരോപണീ । അഭിഘാതേന ഖഞ്ജന്തി യേ ഹ്യശ്വാസ്തീവ്രവേദനാഃ ।। ൨൮൯.
തേന് ചേര്ത്തു തയ്യാറാക്കുന്ന ഒരു ശുദ്ധീകരണ ബോലസും, നെയ്യ് ഉപയോഗിച്ച് വ്രണങ്ങള് ഭേദമാക്കുന്നതും, പരിക്കേറ്റ് കഠിനമായ വേദന അനുഭവിക്കുന്ന കുതിരകള്ക്ക് ഉപയോഗിക്കാം.
പരിഷേകക്രിയാ തേഷാം തൈലേനാശു രുജാപഹാ । ദോഷകോപാഭിഘാതാഭ്യാം പക്കഭിന്നേ ബ്രണക്രമഃ ।। ൨൮൯.
അവയ്ക്ക് എണ്ണ ചൂടാക്കി ഒഴിക്കുമ്പോള് വേദന ഉടനെ കുറയും; ദോഷം കൂടിയതോ പരിക്കോ മൂലം വീക്കം ഉണ്ടാകുമ്പോള്, വ്രണം പാകം ആയി തുറന്നിരിക്കുമ്പോള്, ഇതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്.
അശ്വത്ഥോഡുമ്ബരപ്ലക്ഷമധൂകവടകല്കനൈഃ ।। ൨൮൯.
അശ്വത്ത, ഉടുമ്പ്, പ്ലക്ഷ, മധൂക, വട എന്നീ മരങ്ങളുടെ കുഴമ്പ് ഉപയോഗിക്കണം.
പ്രഭൂതസലിലഃ ക്കാഥഃ സുഖോഷ്ണോ വ്രണശോധനഃ । ശതാഹ്വാ നാഗരം രാസ്നാ മഞ്ജിഷ്ഠാകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ ।। ൨൮൯.
കൂടുതല് വെള്ളം ചേര്ത്തു ഇളക്കിയ, ഇളം ചൂടുള്ള കഷായം വ്രണങ്ങള് ശുദ്ധീകരിക്കാന് ഉത്തമം; ശതാഹ്വ, ഇഞ്ചി, രാസ്ന, മഞ്ജിഷ്ഠ, കുഷ്ഠം, സൈന്ധവലവണം എന്നിവ ചേര്ക്കണം.
ദേവദാരുവചായുഗ്മരജനീരക്തവന്ദനൈഃ । തൈലസിദ്ധം കഷായേണ ഗുഡൂച്യാഃ പയസാ സഹ ।। ൨൮൯.
ദേവദാരു, വച, യുഗ്മം, മഞ്ഞള്, ചുവന്ന ചന്ദനം എന്നിവയും, ഇവ ചേര്ത്തു എണ്ണയില് പാകം ചെയ്ത് കഷായത്തോടും ഗുടൂചിയുടെ പാല് ചേര്ത്തും ഉപയോഗിക്കാം.
മ്രക്ഷണേ വസ്തിനശ്യേ ച യോജ്യം സര്വത്ര ലിങ്ഗിനേ । രക്തസ്രാവോ ജലൌകാഭിര്ന്നേത്രാന്തേ നേത്രരോഗിണഃ ।। ൨൮൯.
മസാജ് ചെയ്യാനും വസ്തി നല്കാനും, ലിംഗമുള്ള കുതിരകള്ക്ക് എല്ലായിടത്തും ഇത് ഉപയോഗിക്കാം; കണ്ണ് രോഗമുള്ളവരുടെ കണ്ണ് കോണില് രക്തം ഒഴുകുമ്പോള് ജലൗകകള് ഉപയോഗിക്കണം.
ഖാദിരോഡുമ്ബരാശ്വത്ഥകഷായേണ ച സാധനമ് । ഥാത്രീദുരാലഭാതിക്താപ്രിയങ്ഗുകുങ്കുമൈഃ ।। ൨൮൯.
ഖദിരം, ഉടുമ്പ്, അശ്വത്ത എന്നിവയുടെ കഷായം ഫലപ്രദമാണ്; താത്രി, ദുരാലഭ, തിക്ത, പ്രിയാംഗു, കുങ്കുമം എന്നിവയും ചേര്ക്കാം.
ഗുഡൂച്യാ ച കൃതഃ കല്കോ ഹിതോ യുക്താവലമ്ബിനേ । ഉത്പാതേ ച ശിലേ ശ്രാവ്യേ ശുഷ്കശേഫേ തഥൈവ ച ।। ൨൮൯.
ഗുടൂചി ചേര്ത്തു തയ്യാറാക്കിയ കുഴമ്പ് അവയവങ്ങള് തളര്ന്നവര്ക്ക് ഉത്തമം; വീക്കം, പുഴു, ഉണങ്ങിയ ശേഖം എന്നിവയ്ക്കും ഇത് ഉപയോഗിക്കാം.
ക്ഷിപ്രകാരിണി ദോഷേ ച സദ്യോ വിദലമിഷ്യതേ । ഗോശകൃന്മഞ്ജികാകുഷ്ഠരജനീതിലസര്ഷപൈഃ ।। ൨൮൯.
രോഗം വേഗത്തില് ബാധിക്കുമ്പോള് ഉടനെ മുറിവ് തുറക്കണം; പശുവിന്റെ ചാണകം, മഞ്ജിക, കുഷ്ഠം, മഞ്ഞള്, എള്ള്, കടുക് എന്നിവ ചേര്ക്കണം.
ഗവാം മൂത്രേണ പിഷ്ടൈശ്ച മര്ദ്ദനം കണ്ഡുനാശനമ് । ശീതോ മധുയുതഃ ക്കാഥോ നാശികായാം സശര്കരഃ ।। ൨൮൯.
ഇവയെ പശുവിന്റെ മൂത്രത്തില് അരച്ച് പുരട്ടുമ്പോള് കുഴല് കുറയും; തണുത്ത കഷായത്തില് തേനും പഞ്ചസാരയും ചേര്ത്ത് മൂക്കില് ഉപയോഗിക്കാം.
രക്തപിത്തഹരഃ പാനാദശ്വകര്ണൈസ്തഥൈവ ച । സപ്തമേ സപ്തമേ ദേയമശ്വാനാം ലവണം ദിനേ ।। ൨൮൯.
അശ്വകര്ണ്ണം കുടിക്കുമ്പോള് രക്തപിത്തം കുറയും; ഏഴാം ദിവസവും കുതിരകള്ക്ക് ലവണം നല്കണം.
തഥാ ഭുക്തവതാന്ദേയാ അതിപാനേ തു വാരുണീ । ദീവനീയൈഃ സമധുരൈര്മൃദ്വീകാശര്കരായുതൈഃ ।। ൨൮൯.
ഭക്ഷണം കഴിച്ചവര്ക്ക് അമിതമായി കുടിച്ചാല് വാരുണി നല്കണം; ഇളംതരവും മധുരവും ആയ ഉണക്കമുന്തിരി, പഞ്ചസാര തുടങ്ങിയവ ചേര്ക്കണം.
സപിപ്പലീകൈഃ ശരദി പ്രതിപാനം സപദ്മകൈഃ । വിड़ങ്ഗാപിപ്പലീധാന്യശതാഹ്വാലോധ്രസൈനധവൈഃ ।। ൨൮൯.
ശരത്കാലത്ത് പിപ്പലി ചേര്ത്ത്, പദ്മക്കുരു ചേര്ത്ത് നല്കണം; വിദംഗം, പിപ്പലി, ധന്യ, ശതാഹ്വ, ലോധ്രം, സൈന്ധവം എന്നിവയുമുണ്ട്.
സചിത്രകൈസ്തുരങ്ഗാണം പ്രതിപാനം ഹിമാഗമേ । ലോധ്രപിരിയങ്ഗുകാമുസ്താപിപ്പലീവിശ്വഭേഷജൈ ।। ൨൮൯.
ചിത്രകം ചേര്ത്ത് ശീതകാലാരംഭത്തില് കുതിരകള്ക്ക് നല്കണം; ലോധ്രം, പ്രിയാംഗു, കാമുസ്ത, പിപ്പലി, വിവിധ ഔഷധങ്ങള് എന്നിവ ചേര്ക്കാം.
സക്ഷൌദ്രൈഃ പ്രതിപാനം സ്യാദ്വസന്തേ കഫനാശനമ് । പ്രിയങ്ഗുപിപ്പലീലോധ്രയഷ്ട്യാക്ഷൈഃ സമഹൌഷധൈഃ ।। ൨൮൯.
വസന്തകാലത്ത് തേന് ചേര്ത്ത് നല്കുമ്പോള് കഫം കുറയും; പ്രിയാംഗു, പിപ്പലി, ലോധ്രം, യഷ്ടിമധു എന്നിവയും മറ്റു ഔഷധങ്ങളും ചേര്ക്കണം.
നിദാഘേ സഗുड़ാ ദേയാ മദിരാ പ്രതിപാനകേ । ലോധ്രകാഷ്ഠം സലവണം പിപ്പല്യോ വിശ്വഭേഷജമ് ।। ൨൮൯.
നിറവേലയില് ശർക്കര ചേര്ത്ത മദിരം നല്കണം; ലോധ്രക്കഷ്ഠം, ലവണം, പിപ്പലി എന്നിവയും വിവിധ ഔഷധങ്ങളായും ഉപയോഗിക്കാം.
പ്രാവൃഡ്ഭിന്നപുരീഷാശ്ച പിവേയുര്വാജിനോ ഘൃതമ് । പിവേയുര്വാജിനസ്തൈലം കഫവായ്വധികാസ്തു യേ ।। ൨൮൯.
മഴക്കാലത്ത് വയറ് ദുർബലമായ കുതിരകള്ക്ക് നെയ്യ് കുടിക്കണം; കഫവും വായുവും കൂടുതലുള്ളവര്ക്ക് എണ്ണ കുടിക്കണം.
പ്രാവൃഡ്ഭിന്നപുരീഷാശ്ച പിവേയുര്വാജിനോ ഘൃതമ് । പിവേയുര്വാജിനസ്തൈലം കഫവായ്വധികാസ്തു യേ ।। ൨൮൯.
മഴക്കാലത്ത് വയറ് ദുർബലമായ കുതിരകള്ക്ക് നെയ്യ് കുടിക്കണം; കഫവും വായുവും കൂടുതലുള്ളവര്ക്ക് എണ്ണ കുടിക്കണം.
സ്രേഹവ്യാപദ്ഭ്വോ യേഷാം കാര്യ്യം തേഷാം വിരൂക്ഷണമ് । ത്ര്യഹം യവാഗൂ രൂക്ഷാ സ്യാദ് ഭോജനം തക്രസംയുതമ് ।। ൨൮൯.
ജ്യോതിഷം ആവശ്യമായവർക്കു, ഭക്ഷണം ഉണങ്ങിയതായിരിക്കണം. മൂന്നു ദിവസം അവർക്കു തൈര് ചേർത്ത കഠിനമായ യവക്കഞ്ഞി മാത്രം കൊടുക്കണം.
ശരന്നിദാഘ്യോഃ സര്പിസ്തൈലം ശീതവസന്തയോഃ । വര്ഷാസു ശിശിരേ ചൈവ വസ്തൌ യമകമിഷ്യതേ ।। ൨൮൯.
ശരത്കാലത്തും വേനലിലും നെയ്യും എണ്ണയും കൊടുക്കണം. ശീതകാലത്തും വസന്തത്തും മഴക്കാലത്തും ഇരട്ട അളവിൽ കൊടുക്കുന്നത് ഉത്തമം.
ഗുര്വഭിഷ്യന്ദിഭക്താനി വ്യായാമം സ്നാനമാതപമ് । വായുവര്ജഞ്ച വാഹസ്യ സ്നേഹപീതസ്യ വര്ജിതമ് ।। ൨൮൯.
നെയ്യോ എണ്ണയോ കഴിച്ചവർക്കു ഭാരമുള്ളതും എണ്ണയുള്ളതുമായ ഭക്ഷണവും വ്യായാമവും കുളിയും സൂര്യപ്രകാശവും കാറ്റും ഒഴിവാക്കണം.
സ്നാനം പാനം ശകൃത്ക്രൂഷ്ഠമശ്വാനാം സലിലാഗമേ । അത്യര്ഥം ദുര്ദ്ദിനേ കാലേ പാനമേകം പ്രശസ്യതേ ।। ൨൮൯.
കുതിരകൾക്ക് കുളിയ്ക്കാനും കുടിക്കാനും മലമൊഴിക്കാനും വെള്ളം ലഭ്യമായപ്പോൾ മാത്രം അനുവദിക്കണം. വളരെ കഠിനമായ കാലാവസ്ഥയിൽ കുടിയ്ക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകും.
യുക്തശീതാതപേ കാലേ ദ്വിഃപാനം സ്നപനം സകൃത് । ഗ്രീഷ്മേ ത്രിസ്നാനപാനം സ്യാച്ചിരം തസ്യാവഗാഹനമ് ।। ൨൮൯.
തണുത്തും സൂര്യപ്രകാശമുള്ളതുമായ കാലാവസ്ഥയിൽ രണ്ടുതവണ വെള്ളം കുടിപ്പിക്കുകയും ഒരുതവണ കുളിപ്പിക്കുകയും വേണം. വേനലിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം കുളിപ്പിക്കുകയും കുടിപ്പിക്കുകയും, ദീർഘസമയത്തേക്ക് മുങ്ങിക്കിടക്കുകയും വേണം.
നിസ്തുഷാണാം പ്രദാതവ്യാ യവാനാം ചതുരാഢകീ । ചണകവ്രീഹിമൌദ്ഗാനി കലായം വാപി ദാപയേത് ।। ൨൮൯.
തോലില്ലാത്തവർക്കു നാലു അടക്കം യവം കൊടുക്കണം. അതിനുപകരം കടല, അരി, പയർ, ഉഴുന്ന് എന്നിവയും കൊടുക്കാം.
അഹോരാത്രേണ ചാര്ദ്ധസ്യ യവസസ്യ തുലാ ദശ । അഷ്ടൌ ശുഷ്കസ്യ ദാതവ്യാശ്ചതസ്രോഽഥ വുഷസ്യ വാ ।। ൨൮൯.
ഒരു ദിവസം-രാത്രിയിൽ പകുതിക്ക് പത്ത് തുലം യവം കൊടുക്കണം. ഉണക്കിയ യവം എട്ടു തുലവും, തോലുരിച്ച യവം നാലു തുലവും കൊടുക്കാം.
ദൂര്വാ പിത്തം യവഃ കാസം വുഷശ്ച ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയമ് । നാശയത്യര്ജുനഃ ശ്വാസം തഥാ മാനോ ബലക്ഷയമ് ।। ൨൮൯.
ദൂർവാ പുല്ല് പിത്തം അകറ്റുന്നു, യവം ചുമയ്ക്കു മരുന്നാണ്, തോലുരിച്ച യവം കഫം നീക്കുന്നു. അർജുനം ശ്വാസക്കുറവ് അകറ്റുന്നു, മാനം ദുർബലതയും അകറ്റുന്നു.
വാതികാഃ പൈത്തികാശ്ചൈവ ശ്ലേഷ്മജാഃ സാന്നിപാതികാഃ । ന രോഗാഃ പീഡയിഷ്യന്തി ദൂര്വാഹാരന്തുരങ്ഗമമ് ।। ൨൮൯.
വാതം, പിത്തം, കഫം, ഇവയുടെ സംയുക്തം എന്നിവ മൂലമുള്ള രോഗങ്ങൾ ദൂർവാ പുല്ല് കഴിക്കുന്ന കുതിരയെ ബാധിക്കില്ല.
ദ്വൌ രജ്ജുബന്ധൌ ദുഷ്ടാനാം പക്ഷയോരുഭയോരപി । പശ്ചാദ്ധനുസ്ച കര്ത്തര്വ്യോ ദൂരകീലവ്യപാശ്രയഃ ।। ൨൮൯.
രോഗബാധിതമായ കുതിരയുടെ ഇരുപക്ഷത്തും രണ്ടു കയറുകൾ കെട്ടണം. ശേഷം അകലെ കയറ്റിനുള്ള ആശ്രയമായി ഒരു വില്ല് രൂപപ്പെടുത്തണം.
വാസേയുസ്ത്വാസ്തൃതേ സ്ഥാനേ കൃതധൂപനഭൂമയഃ । യത്നോപന്യസ്തയവസാഃ സപ്രദീപാഃ സുരക്ഷിതാ ।। ൨൮൯.
കുതിരകൾ വാസം ചെയ്യേണ്ട സ്ഥലം ശുചിത്വം പാലിച്ച് ഒരുക്കണം, ധൂപവും നല്ല കിടക്കയും ഉണ്ടാകണം. യവം ശ്രദ്ധയോടെ വയ്ക്കണം, വിളക്കുകളും സുരക്ഷിതത്വവും ഉറപ്പാക്കണം.
കൃകവാക്കജകപയോ ധാര്യ്യാശ്ചാശ്വഗൃഹേ മൃഗാഃ ।। ൨൮൯.
കോഴി, കുരങ്ങ്, പശു, മാൻ എന്നിവയും കുതിരശാലയിൽ സൂക്ഷിക്കണം.