അഗ്നിപുരാണമ്

ശര്ക്കരാമധുലാജാദഃ സുഗന്ധോഽസ്വ ശുചിര്ദ്വിജഃ । തേജസ്വീ ക്ഷത്രിയശ്ചാശ്വോ വിനീതോ ബുദ്ധിമാംശ്ച യഃ ।। ൨൮൮.

ശർക്കര, തേൻ, യവം എന്നിവയിൽ നിന്നു ജനിച്ച കുതിര സുഗന്ധവും ശുദ്ധിയും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണവർഗ്ഗമാണ്; ഉത്സാഹമുള്ള കുതിര ക്ഷത്രിയവംശം, വിനയവും ബുദ്ധിയും ഉള്ളതാണ്.

ശൂദ്രോഽശുചിശ്ചലോ മന്ദോ വിരൂപോ വിമതിഃ ഖലഃ । വല്ഗയാ ധാര്യ്യമാണോഽശ്വോ ലാലകം യശ്ച ദര്ശയേത് ।। ൨൮൮.

ശൂദ്രകുതിര അശുദ്ധവും ചഞ്ചലവും മന്ദഗതിയുള്ളതും രൂപഭംഗിയില്ലാത്തതും മന്ദബുദ്ധിയുള്ളതും ദുഷ്ടനും ആണ്; കുതിരയെ വാലിൽ പിടിച്ചാൽ നാവിൽ വെള്ളം ചൊരിയുന്നത് കാണാം.

ധാരാസു യോജനീയോഽസൌ പ്രഗ്രഹഗ്രഹമോക്ഷണൈഃ । അശ്വാദിലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ശാലിഹോത്രോ യഥാവദത് ।। ൨൮൮.

അവനെ കുതിരപ്പുറത്ത് കെട്ടി, നിയന്ത്രണം കൊണ്ടും വിടുതൽ കൊണ്ടും ഉപയോഗിക്കണം; ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞതുപോലെ കുതിരയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

ശാലിഹോത്ര ഉവാച അശ്വാനാം ലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ചികിത്സാഞ്ചൈവ സുശ്രുത് । ഹീനദന്തോ വിദന്തശ്ച കരാലീ കൃഷ്ണതാലുകഃ ।। ൨൮൯.

ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞു: കുതിരകളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും ചികിത്സയും ഞാൻ വിശദമായി പറയും, ജ്ഞാനിയേ; പല്ല് കുറവുള്ളതും, വലിയ പല്ലുള്ളതും, ഭയാനകമായതും, കറുത്ത താലുവുള്ളതും.

കൃഷ്ണജിഹ്വശ്ച യമജോ ജാതമുഷ്കശ്ച യസ്തഥാ । ദ്വിശഫശ്ച തഥാ ശ്രൃങ്ഗീ ത്രിവര്ണോ വ്യാഘ്രവര്ണകഃ ।। ൨൮൯.

കറുത്ത നാവുള്ളതും, യമന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചതും, ഇറങ്ങിയ വൃക്കമുള്ളതും, ഇരട്ട കുരങ്ങുപാദമുള്ളതും, കൊമ്പുള്ളതും, മൂന്ന് നിറമുള്ളതും, കടുവയുടെ നിറമുള്ളതും.

ശരവര്ണോ ഭസ്മവര്ണോ ജാതവര്ണശ്ച കാകുദീ । ശ്വിത്രീ ച കാകസാദീ ച ഖരസാരസ്തഥൈവ ച ।। ൨൮൯.

അമ്പ് നിറമുള്ളതും, ചാരനിറമുള്ളതും, ജന്മനിറമുള്ളതും, കൂമ്പാരമുള്ളതും, ശ്വിത്രം ബാധിച്ചതും, കാക്കമുഖമുള്ളതും, കഠിനശരീരമുള്ളതും.

വാനരാക്ഷഃ കൃഷ്ണശടഃ കൃഷ്ണഗുഹ്യസ്തഥൈവ ച । കൃഷ്ണപ്രോഥശ്ച യശ്ച തിത്തിരിസന്നിഭഃ ।। ൨൮൯.

കുരങ്ങമുഖമുള്ളതും, കറുത്തകേശമുള്ളതും, കറുത്ത ഗുഹ്യഭാഗമുള്ളതും, കറുത്ത താടിയുള്ളതും, തിത്തിരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെയുള്ളതും.

വിഷമഃ ശ്വേതപാദശ്ച ധ്രുവാവര്ത്തവിവര്ജിതഃ । അശുഭാവര്ത്തസംയുക്തോ വര്ജനീയസ്തുരങ്ഗമഃ ।। ൨൮൯.

അസമമായതും, വെള്ളപാദമുള്ളതും, സ്ഥിരമായ വർത്തികൾ ഇല്ലാത്തതും, അശുഭവർത്തികൾ ഉള്ളതും കുതിര ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.

രന്ധ്രോപരന്ധ്രയോര്ദ്വൌ ദ്വൌ ദ്വൌ ദ്വൌ മസ്തകവക്ഷസോഃ । പ്രയാണോ ച ലലാടേ ച കണ്ഠാവര്ത്താഃ ശുഭാ ദശ ।। ൨൮൯.

മൂക്കിൽ രണ്ട് വർത്തികൾ, തലയിൽ രണ്ട്, നെഞ്ചിൽ രണ്ട്; നെറ്റിയിലും കഴുത്തിലും വർത്തികൾ — ഇതൊക്കെ പത്ത് ശുഭവർത്തികൾ.

സൃക്കണ്യാഞ്ച ലലാടേ ച കര്ണമൂലേ നിഗാലകേ । ബാഹുമൂലേ ഗലേ ശ്രേഷ്ഠാ ആവര്ത്താസ്ത്വശുഭാഃ പരേ ।। ൨൮൯.

കിടക്കയിലും നെറ്റിയിലും ചെവിക്കോരത്തിലും ഭുജത്തിന്റെ അടിയിലും കഴുത്തിലും വർത്തികൾ ഉത്തമമാണ്; മറ്റ് വർത്തികൾ അശുഭമാണ്.

ശുകേന്ദ്രഗോപചന്ദ്രാഭാ യേ ച വായസസന്നിഭാഃ । സുവര്ണവര്ണാഃ സ്നിഗ്ധാശ്ച പ്രശസ്യാസ്തു സദൈവ ഹി ।। ൨൮൯.

ചന്ദ്രൻ, ഇന്ദ്രഗോപം, ചന്ദ്രിക എന്നിവയുടെ നിറംപോലെയും കാക്കയെപ്പോലെയും സ്വർണ്ണനിറവും മിനുക്കമുള്ളതും എപ്പോഴും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

ദീര്ഘഗ്രീവാക്ഷികൂടാശ്ച ഹ്രസ്വകര്ണാശ്ച ശോഭനാഃ । രാജ്ഞാന്തുരങ്ഗമാ യത്ര വിജയം വര്ജയേത്തതഃ ।। ൨൮൯.

അവിടെ കുതിരകള്‍ക്ക് നീണ്ട കഴുത്തും, വലിയ കണ്ണ് കുഴികളും, മനോഹരമായ ചെറു ചെവി ഉണ്ടെങ്കില്‍, രാജാവ് തന്റെ കുതിരസേനയെ അയക്കരുത്; ജയം ലഭിക്കില്ല.

പാലിതസ്തു ഹയോ ദന്തോ ശുഭദോ ദുഃഖദോഽന്യഥാ । ക്ഷിയഃ പുത്രാസ്തു ഗന്ധര്വ്വാ വാജിനോ രത്നമുത്തമമ് ।। ൨൮൯.

നന്നായി പരിശീലനം ലഭിച്ചും അനുസരണയുള്ളതുമായ കുതിര ഭാഗ്യം കൊണ്ടുവരുന്നു; അല്ലെങ്കില്‍ ദുഃഖം മാത്രം. മക്കള്‍ ഗന്ധര്‍വ്വന്മാരെപ്പോലെയാണ്, കുതിരകള്‍ ഏറ്റവും വലിയ ധനമാണ്.

അശ്വമേധേ തു തുരഗഃ പവിത്രത്വാത്തു ഹൂയതേ । വൃഷോ നിമ്ബവൃഹത്യൌ ച ഗുഡൂചീ ച സമാക്ഷികാ ।। ൨൮൯.

അശ്വമേധയാഗത്തില്‍ കുതിരയെ അതിന്റെ വിശുദ്ധിക്കായി അർപ്പിക്കുന്നു; കൂടാതെ കാള, നിംബം, വൃഹതീ, ഗുടൂചി, തേന്‍ എന്നിവയും അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

സിംഹാ ഗന്ധകരീ പിണ്ഡീ സ്വേദശ്ച ശിരസസ്തഥാ । ഹിങ്ഗു പുഷ്കരമൂലഞ്ച നാഗരം സാമ്ലവേതസം ।। ൨൮൯.

സിംഹം, ഗന്ധകരി, പിണ്ടി, തലയില്‍ നിന്നുള്ള ചോർച്ച, ഹിംഗു, പുഷ്കരമൂലം, ഉണക്കിയ ഇഞ്ചി, പുളിയുള്ള വേതസം എന്നിവയും ഉള്‍പ്പെടുന്നു.

പിപ്പലീസൈന്ധവയുതം ശൂലഘ്നം ചോഷ്ണവാരിണാ । നാഗരാതിവിഷാ മുസ്താ സാനന്താ വില്വമാലികാ ।। ൨൮൯.

പിപ്പലി, സൈന്ധവലവണം, വയറുവേദനയ്ക്ക് ഔഷധം, ചൂടുള്ള വെള്ളം ചേര്‍ത്ത്; ഉണക്കിയ ഇഞ്ചി, അതിവിഷം, മുഷ്ത, സാനന്ത, ബേല്‍, മാലിക എന്നിവയും ചേര്‍ക്കണം.

ക്കാഥമേഷാം പിവേദ്വാജീ സര്വ്വാതീസാരനാശനമ് । പ്രിയങ്ഗുസാരിവാഭ്യാഞ്ച യുക്തമാജം ശ്രൃതം പയഃ ।। ൨൮൯.

ഇവയെ എങ്ങനെ കുതിരയ്ക്ക് നല്‍കണം? എല്ലാത്തരം വയറിളക്കവും ഇതു മാറ്റുന്നു. പ്രിയംഗു, സാരിവ എന്നിവയുമായി ആടിന്റെ പാല്‍ ചേര്‍ത്ത് വേവിച്ച് നല്‍കണം.

പര്യ്യാപ്തശര്കരം പീത്വാ ശ്രമാദ്വാജീ വിമുച്യതേ । ദ്രോണികായാന്തു ദാതവ്യാ തൈലവസ്തിസ്തുരങ്ഗമേ ।। ൨൮൯.

മതി വരുന്നത്ര പഞ്ചസാര കുടിച്ചാല്‍ കുതിരയ്ക്ക് ക്ഷീണം മാറും. എണ്ണയും കൊഴുപ്പും ഒരു തളികയില്‍ കുതിരയ്ക്ക് നല്‍കണം.

കോഷ്ഠജാ ച ശിരാ വേധ്യാ തേന തസ്യ സുഖം ഭവേത് । ദാड़ിമം ത്രിഫലാ വ്യോഷം ഗുड़ഞ്ച സമഭാവികമ് ।। ൨൮൯.

വയറ്റിലെ ഒരു ശിരയെ ചൊരിഞ്ഞാല്‍ കുതിരയ്ക്ക് ആശ്വാസം ലഭിക്കും. മാതളനാരകം, ത്രിഫല, വ്യോഷം, ചക്കര എന്നിവ സമപ്രമാണം ചേര്‍ക്കണം.

പിണ്ഡമേതത് പ്രദാതവ്യമശ്വാനാം കാശനാശനമ് । പ്രിയങ്ഗുലോധ്രമധുഭിഃ പിവേദ്വൃഷരസം ഹയഃ ।। ൨൮൯.

ഈ ഗുളിക കുതിരയ്ക്ക് കൊടുത്താല്‍ ചുമ മാറും. പ്രിയംഗു, ലോധ്ര, തേന്‍ എന്നിവ ചേര്‍ത്ത് കാളയുടെ രസം കുതിരയ്ക്ക് കുടിപ്പിക്കണം.

ക്ഷീരം വാ പഞ്ചകോലാദ്യം കാശനാദ്ധി പ്രമുച്യതേ । പ്രസ്കന്ധേഷു ച സര്വ്വേഷു ശ്രേയ ആദൌ വിശോധനമ് ।। ൨൮൯.

അല്ലെങ്കില്‍ പഞ്ചകൊല ചേര്‍ത്ത പാല്‍ കുടിച്ചാല്‍ ചുമ മാറും. എല്ലാ രോഗങ്ങളിലും ആദ്യം ശുദ്ധീകരണം നടത്തണം, അതാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്.

അഭ്യങ്ഗോദ്‌വര്ത്തനൈഃ സ്നേഹം നസ്യവര്ത്തിക്രമഃ സ്മൃതഃ । ജ്വരിതാനാം തുരങ്ഗാണാം പയസൈവ ക്രിയാക്രമഃ ।। ൨൮൯.

തൈലം പുരട്ടലും ഉണക്കിയ മരുന്നുകള്‍ ഉപയോഗിച്ചുള്ള മസാജും, നാസ്യ ചികിത്സയും നിര്‍ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ജ്വരം ബാധിച്ച കുതിരയ്ക്ക് പാല്‍ മാത്രം ഉപയോഗിക്കണം.

ലോധ്രകന്ധരയോര്മൂലം മാതുലാങ്ഗാഗ്നിനാഗരാഃ । കുഷ്ഠഹിങ്ഗുവചാരാസ്നാലേപോയം ശോഥനാശനഃ ।। ൨൮൯.

ലോധ്രയും കന്ധരയും ഇവയുടെ മൂലങ്ങള്‍, മാതുളങ്ങ, ഉണക്കിയ ഇഞ്ചി, കുഷ്ഠം, ഹിംഗു, വച, അര്‍ഷ്ണാ—ഈ ലേപം വീക്കം മാറ്റുന്നു.

മഞ്ജിഷ്ഠാ മധുകം ദ്രാക്ഷാവൃഹത്യൌ രക്തചന്ദനമ് । ത്രപുഷീവീജമൂലാനി ശ്രൃങ്ഗാടകകശേരുകമ് ।। ൨൮൯.

മഞ്ജിഷ്ഠ, യശ്ടിമധു, മുന്തിരി, വൃഹതീ, ചുവന്ന ചന്ദനം, ത്രപുഷിയുടെ വിത്തും മൂലവും, ശ്രുങ്ഗാടകവും കശേരുകവും ഉപയോഗിക്കണം.

അജാപയഃ ശ്രൃതമിദം സുശീതം ശര്കരാന്വിതം । പീത്വാ നീരശനോ വാജീ രക്തമേഹാത് പ്രമുച്യതേ ।। ൨൮൯.

ആടിന്റെ പാല്‍ വേവിച്ച് നന്നായി തണുപ്പിച്ച് പഞ്ചസാര ചേര്‍ത്തു നല്‍കണം; ഇത് കുടിച്ചാല്‍ കുതിരയ്ക്ക് മൂത്രത്തില്‍ രക്തം കാണുന്നത് മാറും.

മന്യാഹനുനിഗാലസ്ഥശിരാശോഥോ ഗലഗ്രഹഃ । അഭ്യങ്ഗഃ കടുതൈലേന തത്ര തേഷ്വേവ ശസ്യതേ ।। ൨൮൯.

കഴുത്തിലും താടിയിലും നരമ്പ് വീക്കം, കഴുത്ത് പിടയല്‍ എന്നിവയുണ്ടെങ്കില്‍ കഠിനമായ എണ്ണ ഉപയോഗിച്ച് മസാജ് ചെയ്യുന്നത് ഉത്തമമാണ്.

ഗലഗ്രഹഗദീ ശോഥഃ പ്രായശോ ഗലദേശകേ । പ്രത്യക്പുഷ്പീ തഥാ വഹ്നിഃ സൈന്ധവം സൌരസോ രസഃ ।। ൨൮൯.

കഴുത്ത് പിടയലും വീക്കം സാധാരണയായി കഴുത്ത് ഭാഗത്താണ് കാണുന്നത്; പ്രത്യക്പുഷ്പി, അഗ്‌നിചൂട്, സൈന്ധവലവണം, പുളിയുള്ള രസം എന്നിവ ഉപയോഗിക്കണം.

കൃഷ്ണാഹിങ്ഗുയുതൈരേഭിഃ കൃത്വാ നസ്യം ന സീദതി । നിശേ ജ്യോതിഷ്മതീ പാഠാ കൃഷ്ണാ കുഷ്ഠം വചാ മധു ।। ൨൮൯.

ഇവയില്‍ കൃഷ്ണഹിംഗു ചേര്‍ത്ത് നാസ്യ മരുന്ന് തയ്യാറാക്കി ഉപയോഗിച്ചാല്‍ പരാജയം ഉണ്ടാകില്ല. രാത്രി ജ്യോതിഷ്മതി, പാഠ, കൃഷ്ണ, കുഷ്ഠം, വച, തേന്‍ എന്നിവ ഉപയോഗിക്കണം.

ജിഹ്വാസ്തമ്ഭേ ച ലോപോഽയം ഗുड़മൂത്രയുതോ ഹിതഃ । തിലൈര്യഷ്ട്യാ രജന്യാ ച നിമ്ബപത്രൈശ്ച യോജിതാ ।। ൨൮൯.

നാവു കട്ടിയാകുമ്പോള്‍ ചക്കരയും മൂത്രവും ചേര്‍ത്ത ഈ മിശ്രിതം ഗുണകരമാണ്; എള്ള്, യശ്ടിമധു, മഞ്ഞള്‍, നിംബ ഇല എന്നിവയും ചേര്‍ക്കണം.