അഗ്നിപുരാണമ്

തത്ര ത്രികോ യഥാ തിഷ്ഠേദുദ്ഗ്രീവോശ്വഃ സമാനനഃ । ധരായാം പശ്ചിമൌ പാദൌ അന്തരീശേ യദാശ്രയൌ ।। ൨൮൮.

അവിടെ ത്രികോണം പോലെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഉയർന്ന കഴുത്തും സമമായ മുഖവും ഉള്ള കുതിര, ഭൂമിയിൽ പിന്നിലെ കാലുകൾ വെച്ച്, ഉള്ളിലത്തെ കാലുകൾ ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ.

തദാ സന്ധാരണം കുര്യ്യാദ്ഗാഠവാഹഞ്ച മുഷ്ടിനാ । സഹസൈവം സമാകൃഷ്ടോ യസ്തുരങ്ഗോ ന തിഷ്ഠതി ।। ൨൮൮.

അപ്പോൾ അവസ്ഥ നിലനിർത്തണം, ശക്തമായ കുതിരയെ മുഷ്ടിയാൽ പിടിക്കണം; അങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് വലിച്ചാൽ കുതിര നിൽക്കാതെ പോയാൽ.

ശരീരം വിക്ഷിപന്തഞ്ച സാധയേന്മണ്ഡലഭ്രമൈഃ । ക്ഷിപേത് സ്കന്ധഞ്ച യോ വാഹം സ ച സ്ഥാപ്യോ ഹി വല്ഗയാ ।। ൨൮൮.

ശരീരം ഇളക്കുന്ന കുതിരയെ വൃത്തചലനങ്ങളിലൂടെ പരിശീലിപ്പിക്കണം; തോളെറിഞ്ഞാൽ, പിടി ഉപയോഗിച്ച് അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം.

ഗോമയം ലവണം മൂത്രം ക്കഥിതം മൃത്സമന്വിതമ് । അങ്ഗലേപോ മക്ഷികാദിദംശശ്രമവിനാശനഃ ।। ൨൮൮.

പശുവിന്റെ ചാണകം, ഉപ്പ്, മൂത്രം, മണ്ണ് എന്നിവ ചേർത്ത് ഉണ്ടാക്കുന്ന ലേഗ്യം ശരീരത്തിൽ പുരട്ടിയാൽ ഈച്ച മുതലായവയുടെ കടിയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ക്ഷീണം അകറ്റാൻ സഹായിക്കും.

മധ്യേ ഭദ്രാദിജാതീനാം മണ്ഡോ ദേയോ ഹി സാദിനാ । ദര്ശനം ഭോതതീക്ഷസ്യ നിരുത്സാഹഃ ക്ഷുധാ ഹയഃ ।। ൨൮൮.

ഭദ്രാ മുതലായ കുതിരകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, ഭക്ഷണത്തോടൊപ്പം കഞ്ഞി കൊടുക്കണം; ഭക്ഷ്യാഗ്രഹവും ഉത്സാഹവും ഇല്ലാത്ത കുതിരക്ക് വിശപ്പാണ് കാരണം.

യഥാ വശ്യസ്തഥാ ശിക്ഷാ വിനശ്യന്ത്യതിവാഹിതാഃ । അവാഹിതാ ന സിധ്യന്തി തുങ്ഗവക്ത്രാംശ്ച വാഹയേത് ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് പരിശീലനം നൽകണം; അതിയായി ഓടിപ്പോകുന്നവ നശിക്കും, കുറച്ച് ഓടിക്കുന്നവ വിജയിക്കില്ല; ഉയർന്ന താടിയുള്ള കുതിരകളെ ഓടിക്കണം.

സമ്പീഡ്യ ജാനുയുഗ്മേന സ്ഥിരമുഷ്ടിസ്തുരങ്ഗമം । ഗോമൂത്രാകുടിലാ വേണഈ പദ്മമണ്ഡലമാലികാ ।। ൨൮൮.

രണ്ടു മുട്ടകൊണ്ട് കുതിരയെ ഉറപ്പോടെ അമർത്തി, കയ്യടുപ്പോടെ പിടിച്ചാൽ നിയന്ത്രണം സാധിക്കും; പശുമൂത്രം, വളഞ്ഞ കയർ, താമരപുഷ്പംപോലുള്ള മാല എന്നിവ ഉപയോഗിക്കാം.

സംക്ഷിപ്തഞ്ചൈവ വിക്ഷിപ്തം കുഞ്ചിതഞ്ച യഥാചിതമ് ।। ൨൮൮.

ചുരുങ്ങിയതും നീട്ടിയതും വളച്ചതും ഇഷ്ടാനുസൃതമായി ക്രമീകരിച്ചതുമാണ്.

വല്ഗിതാവല്ഗിതൌ ചൈവ ഷോഢാ ചേത്ഥമുദാഹൃതമ് । വിഥീധനുഃശതം യാവദശീതിര്ന്നവതിസ്തഥാ ।। ൨൮൮.

മുകളിലേക്ക് ചാടലും തിരിച്ചുചാടലും ഉൾപ്പെടെ ആറ് വിധങ്ങൾ ഇതിൽ പറയുന്നു; ഒരു വഴിയിൽ നൂറ് വില്ല് ദൂരം, എൺപത്, തൊണ്ണൂറ് എന്നിവയും.

ഭദ്രഃ സുസാധ്യോ വാജീ സ്യാന്മന്ദോ ദണ്ഡൈകമാനസഃ । മൃഗജങ്ഘോ മൃഗോ വാജീ സങ്കീര്ണസ്തത്സമന്വയാത് ।। ൨൮൮.

ഭദ്രാ കുതിരയെ എളുപ്പത്തിൽ പരിശീലിപ്പിക്കാം; മന്ദഗതിയിലുള്ളത് ഏകാഗ്രതയുള്ളതാണ്; മാൻപാദമുള്ളത് മാൻകുതിരയാണ്; കലർന്നത് അതിന്റെ സംയോജനത്താൽ അറിയപ്പെടുന്നു.

ശര്ക്കരാമധുലാജാദഃ സുഗന്ധോഽസ്വ ശുചിര്ദ്വിജഃ । തേജസ്വീ ക്ഷത്രിയശ്ചാശ്വോ വിനീതോ ബുദ്ധിമാംശ്ച യഃ ।। ൨൮൮.

ശർക്കര, തേൻ, യവം എന്നിവയിൽ നിന്നു ജനിച്ച കുതിര സുഗന്ധവും ശുദ്ധിയും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണവർഗ്ഗമാണ്; ഉത്സാഹമുള്ള കുതിര ക്ഷത്രിയവംശം, വിനയവും ബുദ്ധിയും ഉള്ളതാണ്.

ശൂദ്രോഽശുചിശ്ചലോ മന്ദോ വിരൂപോ വിമതിഃ ഖലഃ । വല്ഗയാ ധാര്യ്യമാണോഽശ്വോ ലാലകം യശ്ച ദര്ശയേത് ।। ൨൮൮.

ശൂദ്രകുതിര അശുദ്ധവും ചഞ്ചലവും മന്ദഗതിയുള്ളതും രൂപഭംഗിയില്ലാത്തതും മന്ദബുദ്ധിയുള്ളതും ദുഷ്ടനും ആണ്; കുതിരയെ വാലിൽ പിടിച്ചാൽ നാവിൽ വെള്ളം ചൊരിയുന്നത് കാണാം.

ധാരാസു യോജനീയോഽസൌ പ്രഗ്രഹഗ്രഹമോക്ഷണൈഃ । അശ്വാദിലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ശാലിഹോത്രോ യഥാവദത് ।। ൨൮൮.

അവനെ കുതിരപ്പുറത്ത് കെട്ടി, നിയന്ത്രണം കൊണ്ടും വിടുതൽ കൊണ്ടും ഉപയോഗിക്കണം; ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞതുപോലെ കുതിരയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

ശാലിഹോത്ര ഉവാച അശ്വാനാം ലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ചികിത്സാഞ്ചൈവ സുശ്രുത് । ഹീനദന്തോ വിദന്തശ്ച കരാലീ കൃഷ്ണതാലുകഃ ।। ൨൮൯.

ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞു: കുതിരകളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും ചികിത്സയും ഞാൻ വിശദമായി പറയും, ജ്ഞാനിയേ; പല്ല് കുറവുള്ളതും, വലിയ പല്ലുള്ളതും, ഭയാനകമായതും, കറുത്ത താലുവുള്ളതും.

കൃഷ്ണജിഹ്വശ്ച യമജോ ജാതമുഷ്കശ്ച യസ്തഥാ । ദ്വിശഫശ്ച തഥാ ശ്രൃങ്ഗീ ത്രിവര്ണോ വ്യാഘ്രവര്ണകഃ ।। ൨൮൯.

കറുത്ത നാവുള്ളതും, യമന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചതും, ഇറങ്ങിയ വൃക്കമുള്ളതും, ഇരട്ട കുരങ്ങുപാദമുള്ളതും, കൊമ്പുള്ളതും, മൂന്ന് നിറമുള്ളതും, കടുവയുടെ നിറമുള്ളതും.

ശരവര്ണോ ഭസ്മവര്ണോ ജാതവര്ണശ്ച കാകുദീ । ശ്വിത്രീ ച കാകസാദീ ച ഖരസാരസ്തഥൈവ ച ।। ൨൮൯.

അമ്പ് നിറമുള്ളതും, ചാരനിറമുള്ളതും, ജന്മനിറമുള്ളതും, കൂമ്പാരമുള്ളതും, ശ്വിത്രം ബാധിച്ചതും, കാക്കമുഖമുള്ളതും, കഠിനശരീരമുള്ളതും.

വാനരാക്ഷഃ കൃഷ്ണശടഃ കൃഷ്ണഗുഹ്യസ്തഥൈവ ച । കൃഷ്ണപ്രോഥശ്ച യശ്ച തിത്തിരിസന്നിഭഃ ।। ൨൮൯.

കുരങ്ങമുഖമുള്ളതും, കറുത്തകേശമുള്ളതും, കറുത്ത ഗുഹ്യഭാഗമുള്ളതും, കറുത്ത താടിയുള്ളതും, തിത്തിരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെയുള്ളതും.

വിഷമഃ ശ്വേതപാദശ്ച ധ്രുവാവര്ത്തവിവര്ജിതഃ । അശുഭാവര്ത്തസംയുക്തോ വര്ജനീയസ്തുരങ്ഗമഃ ।। ൨൮൯.

അസമമായതും, വെള്ളപാദമുള്ളതും, സ്ഥിരമായ വർത്തികൾ ഇല്ലാത്തതും, അശുഭവർത്തികൾ ഉള്ളതും കുതിര ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.

രന്ധ്രോപരന്ധ്രയോര്ദ്വൌ ദ്വൌ ദ്വൌ ദ്വൌ മസ്തകവക്ഷസോഃ । പ്രയാണോ ച ലലാടേ ച കണ്ഠാവര്ത്താഃ ശുഭാ ദശ ।। ൨൮൯.

മൂക്കിൽ രണ്ട് വർത്തികൾ, തലയിൽ രണ്ട്, നെഞ്ചിൽ രണ്ട്; നെറ്റിയിലും കഴുത്തിലും വർത്തികൾ — ഇതൊക്കെ പത്ത് ശുഭവർത്തികൾ.

സൃക്കണ്യാഞ്ച ലലാടേ ച കര്ണമൂലേ നിഗാലകേ । ബാഹുമൂലേ ഗലേ ശ്രേഷ്ഠാ ആവര്ത്താസ്ത്വശുഭാഃ പരേ ।। ൨൮൯.

കിടക്കയിലും നെറ്റിയിലും ചെവിക്കോരത്തിലും ഭുജത്തിന്റെ അടിയിലും കഴുത്തിലും വർത്തികൾ ഉത്തമമാണ്; മറ്റ് വർത്തികൾ അശുഭമാണ്.

ശുകേന്ദ്രഗോപചന്ദ്രാഭാ യേ ച വായസസന്നിഭാഃ । സുവര്ണവര്ണാഃ സ്നിഗ്ധാശ്ച പ്രശസ്യാസ്തു സദൈവ ഹി ।। ൨൮൯.

ചന്ദ്രൻ, ഇന്ദ്രഗോപം, ചന്ദ്രിക എന്നിവയുടെ നിറംപോലെയും കാക്കയെപ്പോലെയും സ്വർണ്ണനിറവും മിനുക്കമുള്ളതും എപ്പോഴും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

ദീര്ഘഗ്രീവാക്ഷികൂടാശ്ച ഹ്രസ്വകര്ണാശ്ച ശോഭനാഃ । രാജ്ഞാന്തുരങ്ഗമാ യത്ര വിജയം വര്ജയേത്തതഃ ।। ൨൮൯.

അവിടെ കുതിരകള്‍ക്ക് നീണ്ട കഴുത്തും, വലിയ കണ്ണ് കുഴികളും, മനോഹരമായ ചെറു ചെവി ഉണ്ടെങ്കില്‍, രാജാവ് തന്റെ കുതിരസേനയെ അയക്കരുത്; ജയം ലഭിക്കില്ല.

പാലിതസ്തു ഹയോ ദന്തോ ശുഭദോ ദുഃഖദോഽന്യഥാ । ക്ഷിയഃ പുത്രാസ്തു ഗന്ധര്വ്വാ വാജിനോ രത്നമുത്തമമ് ।। ൨൮൯.

നന്നായി പരിശീലനം ലഭിച്ചും അനുസരണയുള്ളതുമായ കുതിര ഭാഗ്യം കൊണ്ടുവരുന്നു; അല്ലെങ്കില്‍ ദുഃഖം മാത്രം. മക്കള്‍ ഗന്ധര്‍വ്വന്മാരെപ്പോലെയാണ്, കുതിരകള്‍ ഏറ്റവും വലിയ ധനമാണ്.

അശ്വമേധേ തു തുരഗഃ പവിത്രത്വാത്തു ഹൂയതേ । വൃഷോ നിമ്ബവൃഹത്യൌ ച ഗുഡൂചീ ച സമാക്ഷികാ ।। ൨൮൯.

അശ്വമേധയാഗത്തില്‍ കുതിരയെ അതിന്റെ വിശുദ്ധിക്കായി അർപ്പിക്കുന്നു; കൂടാതെ കാള, നിംബം, വൃഹതീ, ഗുടൂചി, തേന്‍ എന്നിവയും അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

സിംഹാ ഗന്ധകരീ പിണ്ഡീ സ്വേദശ്ച ശിരസസ്തഥാ । ഹിങ്ഗു പുഷ്കരമൂലഞ്ച നാഗരം സാമ്ലവേതസം ।। ൨൮൯.

സിംഹം, ഗന്ധകരി, പിണ്ടി, തലയില്‍ നിന്നുള്ള ചോർച്ച, ഹിംഗു, പുഷ്കരമൂലം, ഉണക്കിയ ഇഞ്ചി, പുളിയുള്ള വേതസം എന്നിവയും ഉള്‍പ്പെടുന്നു.

പിപ്പലീസൈന്ധവയുതം ശൂലഘ്നം ചോഷ്ണവാരിണാ । നാഗരാതിവിഷാ മുസ്താ സാനന്താ വില്വമാലികാ ।। ൨൮൯.

പിപ്പലി, സൈന്ധവലവണം, വയറുവേദനയ്ക്ക് ഔഷധം, ചൂടുള്ള വെള്ളം ചേര്‍ത്ത്; ഉണക്കിയ ഇഞ്ചി, അതിവിഷം, മുഷ്ത, സാനന്ത, ബേല്‍, മാലിക എന്നിവയും ചേര്‍ക്കണം.

ക്കാഥമേഷാം പിവേദ്വാജീ സര്വ്വാതീസാരനാശനമ് । പ്രിയങ്ഗുസാരിവാഭ്യാഞ്ച യുക്തമാജം ശ്രൃതം പയഃ ।। ൨൮൯.

ഇവയെ എങ്ങനെ കുതിരയ്ക്ക് നല്‍കണം? എല്ലാത്തരം വയറിളക്കവും ഇതു മാറ്റുന്നു. പ്രിയംഗു, സാരിവ എന്നിവയുമായി ആടിന്റെ പാല്‍ ചേര്‍ത്ത് വേവിച്ച് നല്‍കണം.

പര്യ്യാപ്തശര്കരം പീത്വാ ശ്രമാദ്വാജീ വിമുച്യതേ । ദ്രോണികായാന്തു ദാതവ്യാ തൈലവസ്തിസ്തുരങ്ഗമേ ।। ൨൮൯.

മതി വരുന്നത്ര പഞ്ചസാര കുടിച്ചാല്‍ കുതിരയ്ക്ക് ക്ഷീണം മാറും. എണ്ണയും കൊഴുപ്പും ഒരു തളികയില്‍ കുതിരയ്ക്ക് നല്‍കണം.

കോഷ്ഠജാ ച ശിരാ വേധ്യാ തേന തസ്യ സുഖം ഭവേത് । ദാड़ിമം ത്രിഫലാ വ്യോഷം ഗുड़ഞ്ച സമഭാവികമ് ।। ൨൮൯.

വയറ്റിലെ ഒരു ശിരയെ ചൊരിഞ്ഞാല്‍ കുതിരയ്ക്ക് ആശ്വാസം ലഭിക്കും. മാതളനാരകം, ത്രിഫല, വ്യോഷം, ചക്കര എന്നിവ സമപ്രമാണം ചേര്‍ക്കണം.