അഗ്നിപുരാണമ്

വടയിത്വാസനേ ഗാടം മന്ദമാദായ യോ ബ്രജേത് । ഗ്രാഹ്യതേ സംഗ്രഹാദ്യത്ര തത്സംഗ്രഹണമുച്യതേ ।। ൨൮൮.

കസേരയിൽ ഉറപ്പായി ഇരുന്നു, മൃദുവായി മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോൾ, എവിടെയാണോ കുതിരയെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നത്, അതാണ് സംഗ്രഹം എന്ന് പറയുന്നു.

ഹത്വാ പാര്ശ്വേ പ്രഹാരേണ സ്ഥാനസ്ഥോ വ്യഗ്രമാനസമ് । വല്ഗാമാകൃഷ്യ പാദേന ഗ്രാഹ്യകണ്ടകപായനമ് ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ വശത്ത് അടിച്ചിട്ട്, സ്ഥിതിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി, കാലുകൊണ്ട് പിടി വലിച്ച്, കഴുത്തും തലയും പിടിക്കണം.

ഉത്ഥിതോ യോഽങിഗ്നണാനേന പാര്ഷ്ണിപാദാത്തുരഹ്ഗമഃ । ഗൃഹ്യതേ യത് ഖലീകൃത്യ ഖലീകാരഃ സ ചേഷ്യതേ ।। ൨൮൮.

കുതിര കാൽമുട്ടും കുതിരക്കാലും ഉപയോഗിച്ച് ഉയരുമ്പോൾ, അതിനെ കീഴടക്കി, കീഴടക്കലിന്റെ പ്രവർത്തി അപ്പോൾ നടത്തപ്പെടണം.

ഗതിത്രയേപി യഃ പാദമാദത്തേ നൈവ വാഞ്ഛിതഃ । ഹത്വാ തു യത്ര ദണ്ഡേന ഗ്രാഹ്യതേ ഗഹനം ഹി തത് ।। ൨൮൮.

മൂന്നു നടപ്പുകളിലുമൊന്നിലും കുതിര ആവശ്യമുള്ളപോലെ കാൽ എടുക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ദണ്ഡം ഉപയോഗിച്ച് അടിച്ച്, ആഴത്തിൽ പിടിച്ചിരിക്കണം; അതാണ് രീതി.

ഖലീകൃത്യ ചുഷ്കേണ തുരങ്ഗോ വല്ഗയാന്യയാ । ഉച്ഛ്വാസ്യ ഗ്രാഹ്യതേഽന്യത്ര തത്സ്യാദുച്ഛ്വാസനം പുനഃ ।। ൨൮൮.

കുതിരയെ ഉരുക്കാലും മറ്റൊരു പിടിയും ഉപയോഗിച്ച് കീഴടക്കി, മറ്റിടത്ത് ശ്വാസം വിടാൻ ഇടയാക്കുമ്പോൾ, അതാണ് വീണ്ടും ശ്വാസം വിടൽ എന്നു പറയുന്നു.

സ്വഭാവം വഹിരസ്യന്തം തസ്യാം ദിശി പദായനം । നിയോജ്യ ഗ്രാഹയേത്തത്തു മുഖവ്യാവര്ത്തനം മതമ് ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ സ്വഭാവം പുറത്തേക്ക് തിരിയാൻ അനുവദിച്ച്, ആ ദിശയിൽ കാൽ വെച്ച്, അതിനെ നയിക്കണം; ഇതാണ് വായ് തിരിയിക്കൽ എന്ന് പറയുന്നു.

ഗ്രാഹയിത്വാ തതഃ പാദം ത്രിവിധാസു യഥാക്രമമ് । സാധയേത് പഞ്ചധാരാസു ക്രമശോ മണ്ഡലാദിഷു ।। ൨൮൮.

മൂന്നു വിധത്തിൽ കാലുകൾ നയിച്ച ശേഷം, അങ്ങനെ തന്നെ അഞ്ചു വഴികളിൽ, വൃത്തം മുതലായ ചലനങ്ങളിൽ ക്രമമായി നടത്തണം.

ആജനോര്ദ്ധാനനം വാഹം ശിഥിലം വാഹയേത് സുധീഃ । അങ്ഗേഷു ലാഘവം യാവത്താവത്തം വാഹയേദ്ധയം ।। ൨൮൮.

മനസ്സുള്ളവൻ തൊണ്ടി ഉയർത്തിയോ അല്ലെങ്കിൽ ശിഥിലമാക്കി കുതിരയെ നടത്തണം; അവയുടെ അവയവങ്ങളിൽ എത്രയും നേരം ലഘുത്വം നിലനിർത്തണം.

മൃദുഃ സ്കന്ധേ ലഘുര്വക്ത്രേ ശിഥിലഃ സര്വസന്ധിഷു । യദാ സ സാദിനോ വശ്യഃ സങ്ഗൃഹ്ണീയാത്തദാ ഹയം ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ തോളിൽ മൃദുത്വവും, വായിൽ ലഘുത്വവും, എല്ലായിടത്തും ശിഥിലത്വവും, സവാരിക്കാരനോട് അനുസരണയും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ കുതിരയെ കൈവശം എടുക്കണം.

ന ത്യജേത് പശ്ചിമം പാദം യദാ സാധുര്ഭവേത്തദാ । തദാകൃഷ്ടിര്വ്വിധാതവ്യാ പാണിഭ്യാമിഹ വല്ഗയാ ।। ൨൮൮.

പിന്നിലെ കാൽ വിട്ടുകളയരുത്; കുതിര അനുസരണയുള്ളതാകുമ്പോൾ, പിടി കൈകൊണ്ട് വലിക്കേണ്ടത് അപ്പോൾ ചെയ്യണം.

തത്ര ത്രികോ യഥാ തിഷ്ഠേദുദ്ഗ്രീവോശ്വഃ സമാനനഃ । ധരായാം പശ്ചിമൌ പാദൌ അന്തരീശേ യദാശ്രയൌ ।। ൨൮൮.

അവിടെ ത്രികോണം പോലെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഉയർന്ന കഴുത്തും സമമായ മുഖവും ഉള്ള കുതിര, ഭൂമിയിൽ പിന്നിലെ കാലുകൾ വെച്ച്, ഉള്ളിലത്തെ കാലുകൾ ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ.

തദാ സന്ധാരണം കുര്യ്യാദ്ഗാഠവാഹഞ്ച മുഷ്ടിനാ । സഹസൈവം സമാകൃഷ്ടോ യസ്തുരങ്ഗോ ന തിഷ്ഠതി ।। ൨൮൮.

അപ്പോൾ അവസ്ഥ നിലനിർത്തണം, ശക്തമായ കുതിരയെ മുഷ്ടിയാൽ പിടിക്കണം; അങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് വലിച്ചാൽ കുതിര നിൽക്കാതെ പോയാൽ.

ശരീരം വിക്ഷിപന്തഞ്ച സാധയേന്മണ്ഡലഭ്രമൈഃ । ക്ഷിപേത് സ്കന്ധഞ്ച യോ വാഹം സ ച സ്ഥാപ്യോ ഹി വല്ഗയാ ।। ൨൮൮.

ശരീരം ഇളക്കുന്ന കുതിരയെ വൃത്തചലനങ്ങളിലൂടെ പരിശീലിപ്പിക്കണം; തോളെറിഞ്ഞാൽ, പിടി ഉപയോഗിച്ച് അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം.

ഗോമയം ലവണം മൂത്രം ക്കഥിതം മൃത്സമന്വിതമ് । അങ്ഗലേപോ മക്ഷികാദിദംശശ്രമവിനാശനഃ ।। ൨൮൮.

പശുവിന്റെ ചാണകം, ഉപ്പ്, മൂത്രം, മണ്ണ് എന്നിവ ചേർത്ത് ഉണ്ടാക്കുന്ന ലേഗ്യം ശരീരത്തിൽ പുരട്ടിയാൽ ഈച്ച മുതലായവയുടെ കടിയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ക്ഷീണം അകറ്റാൻ സഹായിക്കും.

മധ്യേ ഭദ്രാദിജാതീനാം മണ്ഡോ ദേയോ ഹി സാദിനാ । ദര്ശനം ഭോതതീക്ഷസ്യ നിരുത്സാഹഃ ക്ഷുധാ ഹയഃ ।। ൨൮൮.

ഭദ്രാ മുതലായ കുതിരകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, ഭക്ഷണത്തോടൊപ്പം കഞ്ഞി കൊടുക്കണം; ഭക്ഷ്യാഗ്രഹവും ഉത്സാഹവും ഇല്ലാത്ത കുതിരക്ക് വിശപ്പാണ് കാരണം.

യഥാ വശ്യസ്തഥാ ശിക്ഷാ വിനശ്യന്ത്യതിവാഹിതാഃ । അവാഹിതാ ന സിധ്യന്തി തുങ്ഗവക്ത്രാംശ്ച വാഹയേത് ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് പരിശീലനം നൽകണം; അതിയായി ഓടിപ്പോകുന്നവ നശിക്കും, കുറച്ച് ഓടിക്കുന്നവ വിജയിക്കില്ല; ഉയർന്ന താടിയുള്ള കുതിരകളെ ഓടിക്കണം.

സമ്പീഡ്യ ജാനുയുഗ്മേന സ്ഥിരമുഷ്ടിസ്തുരങ്ഗമം । ഗോമൂത്രാകുടിലാ വേണഈ പദ്മമണ്ഡലമാലികാ ।। ൨൮൮.

രണ്ടു മുട്ടകൊണ്ട് കുതിരയെ ഉറപ്പോടെ അമർത്തി, കയ്യടുപ്പോടെ പിടിച്ചാൽ നിയന്ത്രണം സാധിക്കും; പശുമൂത്രം, വളഞ്ഞ കയർ, താമരപുഷ്പംപോലുള്ള മാല എന്നിവ ഉപയോഗിക്കാം.

സംക്ഷിപ്തഞ്ചൈവ വിക്ഷിപ്തം കുഞ്ചിതഞ്ച യഥാചിതമ് ।। ൨൮൮.

ചുരുങ്ങിയതും നീട്ടിയതും വളച്ചതും ഇഷ്ടാനുസൃതമായി ക്രമീകരിച്ചതുമാണ്.

വല്ഗിതാവല്ഗിതൌ ചൈവ ഷോഢാ ചേത്ഥമുദാഹൃതമ് । വിഥീധനുഃശതം യാവദശീതിര്ന്നവതിസ്തഥാ ।। ൨൮൮.

മുകളിലേക്ക് ചാടലും തിരിച്ചുചാടലും ഉൾപ്പെടെ ആറ് വിധങ്ങൾ ഇതിൽ പറയുന്നു; ഒരു വഴിയിൽ നൂറ് വില്ല് ദൂരം, എൺപത്, തൊണ്ണൂറ് എന്നിവയും.

ഭദ്രഃ സുസാധ്യോ വാജീ സ്യാന്മന്ദോ ദണ്ഡൈകമാനസഃ । മൃഗജങ്ഘോ മൃഗോ വാജീ സങ്കീര്ണസ്തത്സമന്വയാത് ।। ൨൮൮.

ഭദ്രാ കുതിരയെ എളുപ്പത്തിൽ പരിശീലിപ്പിക്കാം; മന്ദഗതിയിലുള്ളത് ഏകാഗ്രതയുള്ളതാണ്; മാൻപാദമുള്ളത് മാൻകുതിരയാണ്; കലർന്നത് അതിന്റെ സംയോജനത്താൽ അറിയപ്പെടുന്നു.

ശര്ക്കരാമധുലാജാദഃ സുഗന്ധോഽസ്വ ശുചിര്ദ്വിജഃ । തേജസ്വീ ക്ഷത്രിയശ്ചാശ്വോ വിനീതോ ബുദ്ധിമാംശ്ച യഃ ।। ൨൮൮.

ശർക്കര, തേൻ, യവം എന്നിവയിൽ നിന്നു ജനിച്ച കുതിര സുഗന്ധവും ശുദ്ധിയും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണവർഗ്ഗമാണ്; ഉത്സാഹമുള്ള കുതിര ക്ഷത്രിയവംശം, വിനയവും ബുദ്ധിയും ഉള്ളതാണ്.

ശൂദ്രോഽശുചിശ്ചലോ മന്ദോ വിരൂപോ വിമതിഃ ഖലഃ । വല്ഗയാ ധാര്യ്യമാണോഽശ്വോ ലാലകം യശ്ച ദര്ശയേത് ।। ൨൮൮.

ശൂദ്രകുതിര അശുദ്ധവും ചഞ്ചലവും മന്ദഗതിയുള്ളതും രൂപഭംഗിയില്ലാത്തതും മന്ദബുദ്ധിയുള്ളതും ദുഷ്ടനും ആണ്; കുതിരയെ വാലിൽ പിടിച്ചാൽ നാവിൽ വെള്ളം ചൊരിയുന്നത് കാണാം.

ധാരാസു യോജനീയോഽസൌ പ്രഗ്രഹഗ്രഹമോക്ഷണൈഃ । അശ്വാദിലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ശാലിഹോത്രോ യഥാവദത് ।। ൨൮൮.

അവനെ കുതിരപ്പുറത്ത് കെട്ടി, നിയന്ത്രണം കൊണ്ടും വിടുതൽ കൊണ്ടും ഉപയോഗിക്കണം; ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞതുപോലെ കുതിരയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

ശാലിഹോത്ര ഉവാച അശ്വാനാം ലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ചികിത്സാഞ്ചൈവ സുശ്രുത് । ഹീനദന്തോ വിദന്തശ്ച കരാലീ കൃഷ്ണതാലുകഃ ।। ൨൮൯.

ശാലിഹോത്രൻ പറഞ്ഞു: കുതിരകളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും ചികിത്സയും ഞാൻ വിശദമായി പറയും, ജ്ഞാനിയേ; പല്ല് കുറവുള്ളതും, വലിയ പല്ലുള്ളതും, ഭയാനകമായതും, കറുത്ത താലുവുള്ളതും.

കൃഷ്ണജിഹ്വശ്ച യമജോ ജാതമുഷ്കശ്ച യസ്തഥാ । ദ്വിശഫശ്ച തഥാ ശ്രൃങ്ഗീ ത്രിവര്ണോ വ്യാഘ്രവര്ണകഃ ।। ൨൮൯.

കറുത്ത നാവുള്ളതും, യമന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചതും, ഇറങ്ങിയ വൃക്കമുള്ളതും, ഇരട്ട കുരങ്ങുപാദമുള്ളതും, കൊമ്പുള്ളതും, മൂന്ന് നിറമുള്ളതും, കടുവയുടെ നിറമുള്ളതും.

ശരവര്ണോ ഭസ്മവര്ണോ ജാതവര്ണശ്ച കാകുദീ । ശ്വിത്രീ ച കാകസാദീ ച ഖരസാരസ്തഥൈവ ച ।। ൨൮൯.

അമ്പ് നിറമുള്ളതും, ചാരനിറമുള്ളതും, ജന്മനിറമുള്ളതും, കൂമ്പാരമുള്ളതും, ശ്വിത്രം ബാധിച്ചതും, കാക്കമുഖമുള്ളതും, കഠിനശരീരമുള്ളതും.

വാനരാക്ഷഃ കൃഷ്ണശടഃ കൃഷ്ണഗുഹ്യസ്തഥൈവ ച । കൃഷ്ണപ്രോഥശ്ച യശ്ച തിത്തിരിസന്നിഭഃ ।। ൨൮൯.

കുരങ്ങമുഖമുള്ളതും, കറുത്തകേശമുള്ളതും, കറുത്ത ഗുഹ്യഭാഗമുള്ളതും, കറുത്ത താടിയുള്ളതും, തിത്തിരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെയുള്ളതും.

വിഷമഃ ശ്വേതപാദശ്ച ധ്രുവാവര്ത്തവിവര്ജിതഃ । അശുഭാവര്ത്തസംയുക്തോ വര്ജനീയസ്തുരങ്ഗമഃ ।। ൨൮൯.

അസമമായതും, വെള്ളപാദമുള്ളതും, സ്ഥിരമായ വർത്തികൾ ഇല്ലാത്തതും, അശുഭവർത്തികൾ ഉള്ളതും കുതിര ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.

രന്ധ്രോപരന്ധ്രയോര്ദ്വൌ ദ്വൌ ദ്വൌ ദ്വൌ മസ്തകവക്ഷസോഃ । പ്രയാണോ ച ലലാടേ ച കണ്ഠാവര്ത്താഃ ശുഭാ ദശ ।। ൨൮൯.

മൂക്കിൽ രണ്ട് വർത്തികൾ, തലയിൽ രണ്ട്, നെഞ്ചിൽ രണ്ട്; നെറ്റിയിലും കഴുത്തിലും വർത്തികൾ — ഇതൊക്കെ പത്ത് ശുഭവർത്തികൾ.