അഗ്നിപുരാണമ്

വിധായ വാഹയേദ്ദുഷ്ട്യാ ലീലയാ സാദിസത്തമഃ । തസ്യ സവ്യേന പൂര്വേണ സംയുക്തം സവ്യവല്ഗയാ ।। ൨൮൮.

എല്ലാം ഒരുക്കിയ ശേഷം, മികച്ച പരിശീലനം ലഭിച്ച കുതിരയെ നൈപുണ്യത്തോടെ ഓടിക്കണം; ഇടത് വളയം മുൻവളയത്തോടൊപ്പം ചേർത്ത് ഉപയോഗിക്കണം.

യഃ കുര്യ്യാത്പശ്ചിമം പാദം ഗൃഹീതസ്തേന ദക്ഷിണഃ । ക്രമേണാനേന യോ സേവാം കുരുതേ വാമവല്ഗയാ ।। ൨൮൮.

ആൾ പിന്‍ കാലിനെ പിടിച്ചാൽ, അതിലൂടെ വലത് കാൽ പിടിയിലാകും; ഈ ക്രമത്തിൽ ഇടത് വളയം ഉപയോഗിച്ച് സേവനം നടത്തണം.

പാദൌ തേനാപി പാദഃ സ്യാദ്ഗൃഹീതോ വാമ ഏവ ഹി । അഗ്നേ ചേച്ചരണേ ത്യക്തേ ജായതേ സുദൃഢാസനം ।। ൨൮൮.

അങ്ങനെ ചെയ്താൽ കാലിനെ പിടിക്കാൻ കഴിയും, സാധാരണയായി അത് ഇടത് കാലായിരിക്കും; കാൽ വിട്ടുവിട്ടാൽ ഉറപ്പുള്ള ഇരിപ്പിടം ലഭിക്കും.

യൌ ഹൃതൌ ദുഷ്കരേ ചൈവ മോടകേ നാടകായനം । സവ്യഹീനം ഖലീകാരോ ഹനനേ ഗുണനേ തഥാ ।। ൨൮൮.

നിയന്ത്രിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവരും, കഷവിന്റെ കളിയിൽ അശാന്തരായവരും, പ്രകടനത്തിൽ ഇടത് വളയം ഇല്ലാത്തവരും, അടിക്കുന്നതിലും എണ്ണുന്നതിലും അശാന്തരാകും.

സ്വബാവം ഹി തുരങ്ഗസ്യ മുഖവ്യാവര്ത്തനം പുനഃ । ന ചൈവേത്ഥം തുരങ്ഗാണാം പാദഗ്രഹണഹേതവഃ ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ സ്വഭാവം മുഖം തിരിയിക്കാണിക്കലാണ്; പക്ഷേ, കുതിരയുടെ കാലു പിടിക്കാനുള്ള കാരണം അതല്ല.

വിശ്വസ്തം ഹയമാലോക്യ ഗാढ़മാപീഡ്യ ചാസനം । രോകയിത്വാ മുഖേ പാദം ഗ്രാഹ്യതോ ലോകനം ഹിതം ।। ൨൮൮.

കുതിരയെ വിശ്വാസത്തോടെ നോക്കി, കസേരയിൽ ഉറപ്പായി ഇരുന്നു, വായിൽ കാലുകൊണ്ട് നിയന്ത്രണം പുലർത്തി, കുതിരയെ നയിക്കാൻ കയ്യിൽ പിടി ഉറപ്പിച്ചു വേണം.

ഗാढ़മാപീഡ്യ രാഗാഭ്യാം വല്ഗാമാകൃഷ്യ ഗൃഹ്യതേ । തദ്വന്ധനാദ് യുഗ്മപാദം തദ്വദ്വക്കനമുച്യതേ ।। ൨൮൮.

തൊണ്ടികളാൽ ഉറപ്പായി അമർത്തി, സ്നേഹത്തോടെ പിടി വലിച്ച് കുതിരയെ നിയന്ത്രിക്കണം; അങ്ങനെ കാലുകൾ ചേർത്തു പിടിച്ച്, അതുപോലെ വായും നിയന്ത്രിക്കാം.

സംയോജ്യ വല്ഗയാ പാദാന് വല്ഗാമാമോച്യ വാഞ്ഛിതമ് । വാഹ്യപാര്ഷ്ണിപ്രയോഗാത്തു യത്ര തത്താड़നം മതമ് ।। ൨൮൮.

പിടിയുമായി കാലുകൾ ചേർത്ത്, ആവശ്യമെങ്കിൽ വിട്ടുവിടുകയും, പുറത്തുള്ള കുതിരക്കാലിന്റെ ഉപയോഗം ചെയ്താൽ, അവിടെയാണ് തിരിയാനുള്ള രീതി എന്ന് കരുതുന്നു.

പ്രലയാവിപ്ലവേ ജ്ഞാത്വാ ക്രമേണാനേന ബുദ്ധിമാന് । മോടനേന ചതുര്ഥേന വിധിരേഷ വിധീയതേ ।। ൨൮൮.

നാശവും അശാന്തിയും മനസ്സിലാക്കി, ബുദ്ധിമാൻ ക്രമത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോകണം; നാലാമത്തെ രീതിയിലൂടെ ഈ ക്രമം പാലിക്കപ്പെടണം.

നാധത്തേഽധശ്ച യഃ പാദം യോഽസ്വോ ലഘുനി മണ്ഡലേ । മോടനോദ്വക്കനാഭ്യാന്തു ഗ്രാഹയേത് പാദമീശിതം ।। ൨൮൮.

താഴേക്ക് കാൽ വെക്കാതെയും, കുതിരയുടെ ചലനം ലഘുവായിരിക്കുമ്പോഴും, വളയ്ക്കലും വായ് നിയന്ത്രണവും ഉപയോഗിച്ച് ആവശ്യമുള്ളപോലെ കാൽ നയിക്കണം.

വടയിത്വാസനേ ഗാടം മന്ദമാദായ യോ ബ്രജേത് । ഗ്രാഹ്യതേ സംഗ്രഹാദ്യത്ര തത്സംഗ്രഹണമുച്യതേ ।। ൨൮൮.

കസേരയിൽ ഉറപ്പായി ഇരുന്നു, മൃദുവായി മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോൾ, എവിടെയാണോ കുതിരയെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നത്, അതാണ് സംഗ്രഹം എന്ന് പറയുന്നു.

ഹത്വാ പാര്ശ്വേ പ്രഹാരേണ സ്ഥാനസ്ഥോ വ്യഗ്രമാനസമ് । വല്ഗാമാകൃഷ്യ പാദേന ഗ്രാഹ്യകണ്ടകപായനമ് ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ വശത്ത് അടിച്ചിട്ട്, സ്ഥിതിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി, കാലുകൊണ്ട് പിടി വലിച്ച്, കഴുത്തും തലയും പിടിക്കണം.

ഉത്ഥിതോ യോഽങിഗ്നണാനേന പാര്ഷ്ണിപാദാത്തുരഹ്ഗമഃ । ഗൃഹ്യതേ യത് ഖലീകൃത്യ ഖലീകാരഃ സ ചേഷ്യതേ ।। ൨൮൮.

കുതിര കാൽമുട്ടും കുതിരക്കാലും ഉപയോഗിച്ച് ഉയരുമ്പോൾ, അതിനെ കീഴടക്കി, കീഴടക്കലിന്റെ പ്രവർത്തി അപ്പോൾ നടത്തപ്പെടണം.

ഗതിത്രയേപി യഃ പാദമാദത്തേ നൈവ വാഞ്ഛിതഃ । ഹത്വാ തു യത്ര ദണ്ഡേന ഗ്രാഹ്യതേ ഗഹനം ഹി തത് ।। ൨൮൮.

മൂന്നു നടപ്പുകളിലുമൊന്നിലും കുതിര ആവശ്യമുള്ളപോലെ കാൽ എടുക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ദണ്ഡം ഉപയോഗിച്ച് അടിച്ച്, ആഴത്തിൽ പിടിച്ചിരിക്കണം; അതാണ് രീതി.

ഖലീകൃത്യ ചുഷ്കേണ തുരങ്ഗോ വല്ഗയാന്യയാ । ഉച്ഛ്വാസ്യ ഗ്രാഹ്യതേഽന്യത്ര തത്സ്യാദുച്ഛ്വാസനം പുനഃ ।। ൨൮൮.

കുതിരയെ ഉരുക്കാലും മറ്റൊരു പിടിയും ഉപയോഗിച്ച് കീഴടക്കി, മറ്റിടത്ത് ശ്വാസം വിടാൻ ഇടയാക്കുമ്പോൾ, അതാണ് വീണ്ടും ശ്വാസം വിടൽ എന്നു പറയുന്നു.

സ്വഭാവം വഹിരസ്യന്തം തസ്യാം ദിശി പദായനം । നിയോജ്യ ഗ്രാഹയേത്തത്തു മുഖവ്യാവര്ത്തനം മതമ് ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ സ്വഭാവം പുറത്തേക്ക് തിരിയാൻ അനുവദിച്ച്, ആ ദിശയിൽ കാൽ വെച്ച്, അതിനെ നയിക്കണം; ഇതാണ് വായ് തിരിയിക്കൽ എന്ന് പറയുന്നു.

ഗ്രാഹയിത്വാ തതഃ പാദം ത്രിവിധാസു യഥാക്രമമ് । സാധയേത് പഞ്ചധാരാസു ക്രമശോ മണ്ഡലാദിഷു ।। ൨൮൮.

മൂന്നു വിധത്തിൽ കാലുകൾ നയിച്ച ശേഷം, അങ്ങനെ തന്നെ അഞ്ചു വഴികളിൽ, വൃത്തം മുതലായ ചലനങ്ങളിൽ ക്രമമായി നടത്തണം.

ആജനോര്ദ്ധാനനം വാഹം ശിഥിലം വാഹയേത് സുധീഃ । അങ്ഗേഷു ലാഘവം യാവത്താവത്തം വാഹയേദ്ധയം ।। ൨൮൮.

മനസ്സുള്ളവൻ തൊണ്ടി ഉയർത്തിയോ അല്ലെങ്കിൽ ശിഥിലമാക്കി കുതിരയെ നടത്തണം; അവയുടെ അവയവങ്ങളിൽ എത്രയും നേരം ലഘുത്വം നിലനിർത്തണം.

മൃദുഃ സ്കന്ധേ ലഘുര്വക്ത്രേ ശിഥിലഃ സര്വസന്ധിഷു । യദാ സ സാദിനോ വശ്യഃ സങ്ഗൃഹ്ണീയാത്തദാ ഹയം ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ തോളിൽ മൃദുത്വവും, വായിൽ ലഘുത്വവും, എല്ലായിടത്തും ശിഥിലത്വവും, സവാരിക്കാരനോട് അനുസരണയും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ കുതിരയെ കൈവശം എടുക്കണം.

ന ത്യജേത് പശ്ചിമം പാദം യദാ സാധുര്ഭവേത്തദാ । തദാകൃഷ്ടിര്വ്വിധാതവ്യാ പാണിഭ്യാമിഹ വല്ഗയാ ।। ൨൮൮.

പിന്നിലെ കാൽ വിട്ടുകളയരുത്; കുതിര അനുസരണയുള്ളതാകുമ്പോൾ, പിടി കൈകൊണ്ട് വലിക്കേണ്ടത് അപ്പോൾ ചെയ്യണം.

തത്ര ത്രികോ യഥാ തിഷ്ഠേദുദ്ഗ്രീവോശ്വഃ സമാനനഃ । ധരായാം പശ്ചിമൌ പാദൌ അന്തരീശേ യദാശ്രയൌ ।। ൨൮൮.

അവിടെ ത്രികോണം പോലെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഉയർന്ന കഴുത്തും സമമായ മുഖവും ഉള്ള കുതിര, ഭൂമിയിൽ പിന്നിലെ കാലുകൾ വെച്ച്, ഉള്ളിലത്തെ കാലുകൾ ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ.

തദാ സന്ധാരണം കുര്യ്യാദ്ഗാഠവാഹഞ്ച മുഷ്ടിനാ । സഹസൈവം സമാകൃഷ്ടോ യസ്തുരങ്ഗോ ന തിഷ്ഠതി ।। ൨൮൮.

അപ്പോൾ അവസ്ഥ നിലനിർത്തണം, ശക്തമായ കുതിരയെ മുഷ്ടിയാൽ പിടിക്കണം; അങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് വലിച്ചാൽ കുതിര നിൽക്കാതെ പോയാൽ.

ശരീരം വിക്ഷിപന്തഞ്ച സാധയേന്മണ്ഡലഭ്രമൈഃ । ക്ഷിപേത് സ്കന്ധഞ്ച യോ വാഹം സ ച സ്ഥാപ്യോ ഹി വല്ഗയാ ।। ൨൮൮.

ശരീരം ഇളക്കുന്ന കുതിരയെ വൃത്തചലനങ്ങളിലൂടെ പരിശീലിപ്പിക്കണം; തോളെറിഞ്ഞാൽ, പിടി ഉപയോഗിച്ച് അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം.

ഗോമയം ലവണം മൂത്രം ക്കഥിതം മൃത്സമന്വിതമ് । അങ്ഗലേപോ മക്ഷികാദിദംശശ്രമവിനാശനഃ ।। ൨൮൮.

പശുവിന്റെ ചാണകം, ഉപ്പ്, മൂത്രം, മണ്ണ് എന്നിവ ചേർത്ത് ഉണ്ടാക്കുന്ന ലേഗ്യം ശരീരത്തിൽ പുരട്ടിയാൽ ഈച്ച മുതലായവയുടെ കടിയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ക്ഷീണം അകറ്റാൻ സഹായിക്കും.

മധ്യേ ഭദ്രാദിജാതീനാം മണ്ഡോ ദേയോ ഹി സാദിനാ । ദര്ശനം ഭോതതീക്ഷസ്യ നിരുത്സാഹഃ ക്ഷുധാ ഹയഃ ।। ൨൮൮.

ഭദ്രാ മുതലായ കുതിരകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, ഭക്ഷണത്തോടൊപ്പം കഞ്ഞി കൊടുക്കണം; ഭക്ഷ്യാഗ്രഹവും ഉത്സാഹവും ഇല്ലാത്ത കുതിരക്ക് വിശപ്പാണ് കാരണം.

യഥാ വശ്യസ്തഥാ ശിക്ഷാ വിനശ്യന്ത്യതിവാഹിതാഃ । അവാഹിതാ ന സിധ്യന്തി തുങ്ഗവക്ത്രാംശ്ച വാഹയേത് ।। ൨൮൮.

കുതിരയുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് പരിശീലനം നൽകണം; അതിയായി ഓടിപ്പോകുന്നവ നശിക്കും, കുറച്ച് ഓടിക്കുന്നവ വിജയിക്കില്ല; ഉയർന്ന താടിയുള്ള കുതിരകളെ ഓടിക്കണം.

സമ്പീഡ്യ ജാനുയുഗ്മേന സ്ഥിരമുഷ്ടിസ്തുരങ്ഗമം । ഗോമൂത്രാകുടിലാ വേണഈ പദ്മമണ്ഡലമാലികാ ।। ൨൮൮.

രണ്ടു മുട്ടകൊണ്ട് കുതിരയെ ഉറപ്പോടെ അമർത്തി, കയ്യടുപ്പോടെ പിടിച്ചാൽ നിയന്ത്രണം സാധിക്കും; പശുമൂത്രം, വളഞ്ഞ കയർ, താമരപുഷ്പംപോലുള്ള മാല എന്നിവ ഉപയോഗിക്കാം.

സംക്ഷിപ്തഞ്ചൈവ വിക്ഷിപ്തം കുഞ്ചിതഞ്ച യഥാചിതമ് ।। ൨൮൮.

ചുരുങ്ങിയതും നീട്ടിയതും വളച്ചതും ഇഷ്ടാനുസൃതമായി ക്രമീകരിച്ചതുമാണ്.

വല്ഗിതാവല്ഗിതൌ ചൈവ ഷോഢാ ചേത്ഥമുദാഹൃതമ് । വിഥീധനുഃശതം യാവദശീതിര്ന്നവതിസ്തഥാ ।। ൨൮൮.

മുകളിലേക്ക് ചാടലും തിരിച്ചുചാടലും ഉൾപ്പെടെ ആറ് വിധങ്ങൾ ഇതിൽ പറയുന്നു; ഒരു വഴിയിൽ നൂറ് വില്ല് ദൂരം, എൺപത്, തൊണ്ണൂറ് എന്നിവയും.