അഗ്നിപുരാണമ്

ശീതവീര്യ്യാഃ സമുദ്ദിഷ്ടാഃ ശേഷാസ്തൂഷ്ണാഃ പ്രകീര്ത്തിതാഃ । ഗുഡുചീ തത്ര തിക്താപി ഭവത്യുഷ്ണാതിവീര്യതഃ ।। ൨൮൧.

തണുത്ത ശക്തിയുള്ളവയെ വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്നു; ശേഷിച്ചവയെ ചൂടുള്ളവയെന്നു പറയുന്നു. ഗുടൂചി കയ്പുള്ളതായാലും അതിന് അത്യന്തം ചൂട് ശക്തിയുണ്ട്.

ഉഷ്ണാ കഷായാപി തഥാ പഥ്യാ ഭവതി മാനദ । മധുരോപി തഥാ മാംസ ഉഷ്ണ ഏവ പ്രകീര്ത്തിതഃ ।। ൨൮൧.

പഥ്യയും കഷായമായിരുന്നാലും ചൂടുള്ളതാണു, മാനദാ. തേനും മാംസവും അതുപോലെ ചൂടുള്ളതായാണ് പറയുന്നത്.

ലവണോ മധുരശ്ചൈവ വിപാകമധുരൌ സ്മൃതൌ । അമ്ലോഷ്ണശ്ച തഥാ പ്രോക്തഃ ശേഷാഃ കടുവിപാകിനഃ ।। ൨൮൧.

ഉപ്പും മധുരവും പാചനശേഷം മധുരമായ ഫലമുള്ളവയാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു; പുളി ചൂടുള്ളതും, ശേഷിച്ചവ കട്ടുപാചനഫലമുള്ളവയുമാണ്.

വീര്യ്യപാകേ വിപര്യ്യസ്തേ പ്രഭാവാത്തത്ര നിശ്ചയഃ । മധുരോഽപി കടുഃ പാകേ യച്ചഃ ക്ഷൌദ്രം പ്രകീര്ത്തിതം ।। ൨൮൧.

ശക്തിയും പാചനഫലവും വിരുദ്ധമായാൽ, പ്രഭാവം നിർണായകമാകും; തേൻ മധുരമായിരുന്നാലും പാചനശേഷം കട്ടുവാണ്.

ക്കാഥയേത് ഷോഡശഗുണം പിവേദ്‌ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണമ് । കല്പനൈഷാ കഷായസ്യ യത്ര നോക്തോ വിധിര്ഭവേത് ।। ൨൮൧.

പതനം ചെയ്യാൻ പതിനാറുഗുണം വെള്ളം ചേർത്ത്, നാലുഗുണം ഔഷധം ചേർത്ത് കുടിക്കണം; പ്രത്യേക നിയമം ഇല്ലാത്തപ്പോൾ കഷായം തയ്യാറാക്കുന്ന വിധി ഇതാണ്.

കഷായന്തു ഭവേത്തോയം സ്നേഹപാകേ ചതുര്ഗുണം । ദ്രവ്യതുല്യം സമുദ്‌ധൃത്യ ദ്രവ്യം സ്നേഹം ക്ഷിപേദ്‌ബുധഃ ।। ൨൮൧.

കഷായം ഉണ്ടാക്കാൻ എണ്ണയുമായി ചേർക്കുമ്പോൾ വെള്ളം ഔഷധത്തിന്റെ നാലുഗുണം വേണം; കഷായം ഔഷധത്തിന് തുല്യമായി എടുത്തശേഷം, ജ്ഞാനികൾ എണ്ണ ചേർക്കണം.

താവത്പ്രമാണം ദ്രവ്യസ്യ സ്നേഹപാദം തതഃ ക്ഷിപേത് । തോയവര്ജ്ജന്തു യദ്‌ദ്രവ്യം സ്നേഹദ്രബ്യം തഥാ ഭവേത് ।। ൨൮൧.

ഔഷധത്തിന്റെ അളവിന് തുല്യമായ എണ്ണ ചേർക്കണം; വെള്ളം ചേർക്കാത്ത ഔഷധം ആണെങ്കിൽ എണ്ണയും അതുപോലെ വേണം.

സംവര്ത്തിതൌഷധഃ പാകഃ സ്നേഹാനാം പരികീര്ത്തിതഃ । തത്തുല്യതാ തു ലേഹ്യസ്യ തഥാ ഭവതി സുശ്രുത ।। ൨൮൧.൧൨ സ്വച്ഛമല്പൌഷധം ക്കാഥം കഷായഞ്ചോക്തവദ്ഭവേത് । അക്ഷം ചൂര്ണസ്യ നിര്ദിഷ്ടം കഷായസ്യ ചതുഷ്പലം ।। ൨൮൧.

ഔഷധം എണ്ണയിൽ പാകം ചെയ്യുന്നതാണ് സ്നേഹപാകം എന്ന് പറയുന്നു; അതേ അളവാണ് ലേഹ്യങ്ങൾക്കും ബാധകമെന്ന് സുഷ്രുതാ. സ്വച്ഛമായ കുറവ് ഔഷധം ഉപയോഗിച്ച് കഷായം തയ്യാറാക്കണം; ചൂർണ്ണത്തിന് ഒരു അക്ഷം, കഷായത്തിന് നാല്പലമാണ് അളവ്.

മധ്യമൈഷാ സ്മൃതാ മാത്രാ നാസ്തി മാത്രാവികല്പനാ । വയഃ കാലം ബലം വഹ്നിം ദേശം ദ്രവ്യം രുജം തഥാ ।। ൨൮൧.

ഇത് മധ്യമായ അളവായാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്; അളവിൽ വ്യത്യാസമില്ല. പ്രായം, കാലം, ബലം, അഗ്നി, ദേശം, ഔഷധം, രോഗം എന്നിവ പരിഗണിക്കണം.

സമവേക്ഷ്യ മഹാഭാഗ മാത്രായാഃ കല്പനാ ഭവേത് । സൌമ്യാസ്തത്ര രസാഃ പ്രായോ വിജ്ഞേയാ ധാതുവര്ദ്ധനാഃ ।। ൨൮൧.

ഇവയെല്ലാം പരിഗണിച്ചശേഷം, മഹാഭാഗാ, അളവ് നിർണ്ണയിക്കണം. രസങ്ങളിൽ മൃദുവായവ സാധാരണയായി ധാതുക്കൾ വളർത്തുന്നതായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

മധുരാസ്തു വിശേഷേണ വിജ്ഞേയാ ധാതുവര്ദ്ധനാഃ । ദോഷാണാഞ്ചൈവ ധാതൂനാ ദ്രവ്യം സമഗുണന്തു യത് ।। ൨൮൧.

പ്രത്യേകിച്ച്, മധുരം ധാതുക്കൾ വളർത്തുന്നതായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ദോഷങ്ങൾക്കും ധാതുക്കൾക്കും തുല്യഗുണമുള്ള ഔഷധം.

തദേവ വൃദ്ധയേ ജ്ഞേയം വിപരീതം ക്ഷമാവഹമ് । ഉപസ്തമ്ഭത്രയം പ്രോക്തം ദേഹേഽസ്മിന്മനുജോത്തമ ।। ൨൮൧.

അത് വളർച്ചയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നതായാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്; അതിന്റെ വിപരീതം ക്ഷയമുണ്ടാക്കും. ഈ ശരീരത്തിന് മൂന്ന് അടിസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ട്, മനുജശ്രേഷ്ഠാ.

ആഹാരോ മൈഥുനം നിദ്രാ തേഷു യത്നഃ സദാ ഭവേത് । അസേവനാത് സേവനാച്ച അത്യന്തം നാശമാപ്നുയാത് ।। ൨൮൧.

ആഹാരം, ലൈംഗികസംഭോഗം, ഉറക്കം — ഇവയിൽ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധ പുലർത്തണം. അത്യധികം ഒഴിവാക്കുകയോ അതിരുകടക്കുകയോ ചെയ്താൽ പൂർണ്ണ നാശം സംഭവിക്കും.

ക്ഷയസ്യ ബൃംഹണം കാര്യം സ്ഥൂലദേഹസ്യ കര്ഷണമ് । രക്ഷണം മധ്യകായസ്യ ദേഹഭേദാസ്ത്രയോ മതാഃ ।। ൨൮൧.

ക്ഷയരോഗമുള്ളവർക്കു ശരീരത്തിന് പോഷണം നൽകണം. അതിവളരെയധികം ഭാരം കൂടിയവരുടെ ശരീരം കുറയ്ക്കണം. ശരാശരി ശരീരമുള്ളവർക്ക് ശരീരത്തെ നിലനിർത്തണം. ഇതാണ് ശരീരത്തിന്റെ മൂന്നു വിധഭേദങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നത്.

ഉപക്രമദ്വയം പ്രോക്തം തര്പണം വാപ്യതര്പണം । ഹിതാശീച മിതാശീ ച ജീര്ണാശീ ച തഥാ ഭവേത് ।। ൨൮൧.

രണ്ടു രീതികളാണ് പറയുന്നത്: ഒരുപാട് തൃപ്തി വരെയും കുറച്ച് മാത്രവും ഭക്ഷണം കഴിക്കൽ. അതുപോലെ, ഉത്തമമായ ഭക്ഷണം, അളവിൽ, മുമ്പ് കഴിച്ച ഭക്ഷണം പചിച്ചശേഷം മാത്രം കഴിക്കണം.

ഓഷധീനാം പഞ്ചവിധാ തഥാ ഭവതി കല്പനാ । രസഃ കല്കഃ ശ്രൃതഃ ശീതഃ ഫാണ്ടശ്ച മനുജോത്തമ ।। ൨൮൧.

ഔഷധസസ്യങ്ങൾ അഞ്ചു വിധത്തിൽ തയ്യാറാക്കാം: രസം, കൽക്കം, കഷായം, തണുത്ത അരയൽ, ഫാണ്ടം എന്നിങ്ങനെ.

രസശ്ച പീഡകോ ജ്ഞേയഃ കല്ക ആലോड़ിതാദ്‌ ഭവേത് । ക്കഥിതശ്ച ശ്രൃതോ ജ്ഞേയഃ ശീതഃ പര്യുഷിതോ നിശാം ।। ൨൮൧.

പിഴിഞ്ഞെടുത്തത് രസം, അരച്ചത് കൽക്കം, തിളപ്പിച്ചത് കഷായം, രാത്രിയിലൊന്നു വെച്ചത് തണുത്ത അരയൽ എന്നാണ് അറിയേണ്ടത്.

സദ്യോഭിശ്രൃതപൂതം യത് തത് ഫാണ്ടമഭിധീയതേ । കരണാനാം ശതഞ്ചൈവ ഷഷ്ടിശ്ചൈവാധികാ സ്മൃതാ ।। ൨൮൧.

ഉടൻ തിളപ്പിച്ച് ചുരണ്ടിയെടുത്തത് ഫാണ്ടം എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഔഷധങ്ങൾ തയ്യാറാക്കാൻ നൂറ് അറുപത് വിധങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു.

യോ വേത്തി സ ഹ്യജേയഃ സ്യാത്സമ്ബന്ധേ വാഹുശൌണ്ഡികഃ । ആഹാരശുദ്ധിരഗന്യര്ഥമഗ്നിമൂലം ബലം നൃണാം ।। ൨൮൧.

ഇവയെല്ലാം അറിയുന്നവൻ ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാണ്, ഉപയോഗത്തിൽ വളരെ നിപുണനും ആകുന്നു. ഭക്ഷണത്തിന്റെ ശുദ്ധി അഗ്നിക്കായി വേണ്ടതും, അഗ്നിയാണ് മനുഷ്യരുടെ ശക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനം.

സസിന്ധുത്രിഫലാഞ്ചാദ്യാത്സുരാജ്ഞി അഭിവര്ണദാം । ജാങ്ഗലഞ്ച രസം സിന്ധുയുക്തം ദധി പയഃ കണാം ।। ൨൮൧.

ശിലാസാരം ചേർത്ത തൃഫല കഴിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ ഉപ്പു ചേർത്ത മാംസരസം, തൈര്, പാൽ, ധാന്യങ്ങൾ എന്നിവയും നന്നായി തയ്യാറാക്കി കഴിക്കണം.

രസാധികം സമം കുര്യ്യാന്നരോ വാതാധികോഽപി വാ । നിദാഘേ മര്ദ്ദനം പ്രോക്തം ശിശിരേ ച സമം ബഹു ।। ൨൮൧.

ശരീരത്തിൽ ദ്രവം അധികം ഉള്ളവൻ അതിനെ സമമാക്കണം, വായു അധികം ഉണ്ടെങ്കിലും. വേനലിൽ മർദ്ദനം ചെയ്യണം, ശീതകാലത്ത് കൂടുതൽ ശക്തമായ മർദ്ദനം വേണം.

വസന്തേ മധ്യമം ജ്ഞേയന്നിദാഘേ മര്ദനോല്വണം । ത്വചന്തു പ്രഥമം മര്ദ്ദ്യമങ്ഗഞ്ച തദനന്തരം ।। ൨൮൧.

വസന്തകാലത്ത് മിതമായ മർദ്ദനം, വേനലിൽ ശക്തമായ മർദ്ദനം വേണം. ആദ്യം ചർമ്മം മർദ്ദിക്കണം, പിന്നെ അവയവങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ.

സ്നായുരുധിരദേഹേഷു അസ്ഥി ഭാതീവ മാംസലം । സ്കന്ധൌ ബാഹൂ തഥൈവേഹ തഥാ ജങ്ഘേ സജാനുനീ ।। ൨൮൧.

ശരീരത്തിൽ സ്നായു, രക്തം, മാംസം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. അതുപോലെ തന്നെ ചുമൽ, കൈ, തൊണ്ട, മുട്ട് എന്നിവയും.

അരിവന്‌മര്ദ്ദയേത് പ്രാജ്ഞോ ജത്രു വക്ഷശ്ച പൂര്വവത് । അങ്ഗസന്ധിഷു സര്വ്വേഷു നിഷ്പീഡ്യ ബഹുലം തഥാ ।। ൨൮൧.

ബുദ്ധിമാൻ ആദ്യം പോലെ തന്നെ കഴുത്തും നെഞ്ചും മർദ്ദിക്കണം. അവയവങ്ങളുടെ എല്ലാ സന്ധികളും നന്നായി അമർത്തണം.

പ്രസാരയേദങ്ഗസന്ധീന്ന ച ക്ഷേപേണ ചാക്രമാത് । നാജീര്ണേ തു ശ്രമം കുര്യ്യാന്ന ഭുക്ത്വാ പീതവാന്നരഃ ।। ൨൮൧.

അവയവങ്ങളുടെ സന്ധികൾ നീട്ടണം, പക്ഷേ അതിവേഗം അല്ലെങ്കിൽ ബലമായി ചെയ്യരുത്. ഭക്ഷണം പചിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴും ഭക്ഷണം കഴിച്ചുടൻ അല്ലെങ്കിൽ കുടിച്ചുടൻ ശാരീരികപ്രയാസം ചെയ്യരുത്.

ദിനസ്യ തു ചതുര്ഭാഗ ഊദ്‌ര്ധ്വന്തു പ്രഹരാര്ദ്ധകേ । വ്യായാമം നൈവ കര്ത്തവ്യം സ്നായാച്ഛീതാമ്ബുനാ സകൃത് ।। ൨൮൧.

ദിവസത്തിന്റെ നാലാം ഭാഗത്തോ, ഒരു അരപകുതി യാമം കഴിഞ്ഞോ, വ്യായാമം ചെയ്യരുത്. ഒരിക്കൽ തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കണം.

വാര്യ്യുഷ്ണഞ്ച ശ്രമം ജഹ്യാദ്‌ധൃദാ ശ്വാസന്ന ധാരയേത് । വ്യായാമശ്ച കഫം ഹന്യാദ്വാതം ഹന്യാച്ച മര്ദ്ദനമ് ।। ൨൯൧.

ചൂടുള്ള വെള്ളത്തിൽ പ്രയാസം ഒഴിവാക്കണം, ഹൃദയത്തിൽ ശ്വാസം പിടിച്ചുവയ്ക്കരുത്. വ്യായാമം കഫം കുറയ്ക്കും, മർദ്ദനം വായു കുറയ്ക്കും.

സ്നാനം പിത്താധികം ഹന്യാത്തസ്യാന്തേ ചാതപാഃ പ്രിയാഃ । ആതപക്ലേശകര്മാദൌ ക്ഷേമവ്യായാമിനോ നരാഃ ।। ൨൯൧.

കുളിക്കൽ പിത്തം കുറയ്ക്കും, അതിനുശേഷം സൂര്യപ്രകാശം പ്രയോജനകരമാണ്. സൂര്യനിൽ വ്യായാമം ആരംഭിക്കുന്നവർക്ക് സുരക്ഷിതത്വം ലഭിക്കും.

ധന്വന്തരിരുവാച സിഹീ ശടീ നിശായുഗ്മം വത്സകം ക്വാഥസേവനം । ശിശോഃ സര്വ്വാതിസാരേഷു സ്തന്യദോഷേഷു ശസ്യതേ ।। ൨൮൩.

ധൻവന്തരി പറഞ്ഞു: സിഹി, ശടി, ഇരുവിധം നിശ, വത്സക എന്നിവയുടെ കഷായം കുഞ്ഞുങ്ങളുടെ അത്യന്തം അതിസാരത്തിലും പാൽദോഷത്തിലും ഉത്തമമാണ്.