അഗ്നിപുരാണമ്

ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമായാതി തഥാ യേ ചാലസാ ജനാഃ । വാതാദ്യുത്ഥാനി രോഗാണി ജ്ഞാത്വാ ശാമ്യാനി ലക്ഷ്ണൈഃ ।। ൨൮൦.

മന്ദമായവർക്കും കഫം ഉന്തലിൽ എത്തുന്നു; വായു മുതലായവയിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നോക്കി ശമിപ്പിക്കണം.

അസ്ഥിഭങ്ഗഃ കഷായത്വമാസ്യേ ശുഷ്കാസ്യതാ തഥാ । ജൃമ്ഭണം ലോമഹര്ഷശ്ച വാതികവ്യാധിലക്ഷണമ് ।। ൨൮൦.

എല്ലു പൊട്ടൽ, വായിൽ കഷായം, വായ് ഉണങ്ങൽ, ചുമ്മൽ, രോമാഞ്ചം എന്നിവ വായു രോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

നഖനേത്രശിരാണാന്തു പീതത്വം കടുതാ മുഖേ । തൃഷ്ണാ ദാഹോഷ്ണതാ ചൈവ പിത്തവ്യാധിനിദര്ശനമ് ।। ൨൮൦.

നഖം, കണ്ണ്, ശിരകൾ മഞ്ഞനിറം ആകുന്നത്, വായിൽ കട്ടു, ദാഹം, ദഹനം, ചൂട് എന്നിവ പിത്തരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

ആലസ്യഞ്ച പ്രസേകശ്ച ഗുരുതാ മധുരാസ്യതാ । ഉഷ്ണാഭിലാഷിതാ ചേതി ശ്ലേഷ്മികവ്യാധിലക്ഷണമ് ।। ൨൮൦.

മന്ദത, അധികം തുപ്പൽ, ഭാരത്വം, വായിൽ മധുരം, ചൂട് ആഗ്രഹിക്കൽ എന്നിവ കഫരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

സ്നിഗ്ധോഷ്ണമന്നമഭ്യങ്ഗസ്തൈലപാനാദി വാതനുത് । ആജ്യം ക്ഷീരാംസിതാദ്യം ച ചന്ദ്രരശ്മ്യാദി പിത്തനുത് ।। ൨൮൦.

എണ്ണയുള്ള ചൂടുള്ള ഭക്ഷണം, അഭ്യംഗം, എണ്ണ കുടിയ്ക്കൽ മുതലായവ വായുവിനെ ശമിപ്പിക്കും; നെയ്യ്, പാൽ, ചന്ദ്രന്റെ കിരണത്തിൽ തണുത്തവ എന്നിവ പിത്തത്തെ ശമിപ്പിക്കും.

സക്ഷൌദ്രം ത്രിഫലാതൈലം വ്യായാമാദി കഫാപഹമ് । സര്വരോഗപ്രശാന്ത്യൈ സ്യാദ്വിഷ്ണോര്ധ്യാനഞ്ച ചപൂജനമ് ।। ൨൮൦.

തേന്‍, ത്രിഫലയുടെ എണ്ണ, വ്യായാമം മുതലായവ കഫം കുറയ്ക്കുന്നു. എല്ലാ രോഗങ്ങളും ശമിപ്പിക്കാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനവും പൂജയും ഫലപ്രദമാണ്.

ധന്വന്തരിരുവാച രസാദിലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ഭേഷജാനാം ഗുണം ശ്രൃണു । രസവീര്യ്യവിപാകജ്ഞോ നൃപാദീന്രക്ഷയേന്നരഃ ।। ൨൮൧.

ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ഔഷധങ്ങളുടെ രസം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങളും ഗുണങ്ങളും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. രസം, ശക്തി, പാചനശേഷം ഉണ്ടാകുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്നിവ അറിയുന്നവൻ രാജാവിനെയും മറ്റുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കാം.

രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ സോമജാഃ പരികീര്ത്തിതാഃ । കടുതിക്തകഷായാനി തഥാഗ്നേയാ മഹാഭുജ ।। ൨൮൧.

മധുരം, പുളി, ഉപ്പ് എന്നിവ സോമയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്നതായി പറയുന്നു; കയ്പ്, കട്ടു, കഷായം എന്നിവ അഗ്നിയിൽ നിന്നാണെന്ന് മഹാബാഹുവേ, പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ത്രിധാ വിപാകോ ദ്രവ്യസ്യ കട്‌വമ്ല്ലവണആത്മകഃ । ദ്വിധാ വീയ്യ സമുദ്ദിഷ്ടമുഷ്ണം ശീതം തഥൈവ ച ।। ൨൮൧.

ഒരു വസ്തുവിന്റെ പാചനശേഷം ഉണ്ടാകുന്ന ഫലം മൂന്നു വിധമാണ്: കട്ടു, പുളി, ഉപ്പ്. ശക്തി രണ്ടുവിധമാണ്: ചൂട് അല്ലെങ്കിൽ തണുപ്പ്.

അനിര്ദേശ്യപ്രഭാവശ്ച ഓഷധീനാം ദ്വിജോത്തമ । മധുരശ്ച കഷായശ്ച തിക്തശ്ചൈവ തഥാ രസഃ ।। ൨൮൧.

ഔഷധികളുടെ പ്രഭാവം ചിലപ്പോഴൊന്നും വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ. രസങ്ങൾ മധുരം, കഷായം, കയ്പ് എന്നിവയാണ്.

ശീതവീര്യ്യാഃ സമുദ്ദിഷ്ടാഃ ശേഷാസ്തൂഷ്ണാഃ പ്രകീര്ത്തിതാഃ । ഗുഡുചീ തത്ര തിക്താപി ഭവത്യുഷ്ണാതിവീര്യതഃ ।। ൨൮൧.

തണുത്ത ശക്തിയുള്ളവയെ വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്നു; ശേഷിച്ചവയെ ചൂടുള്ളവയെന്നു പറയുന്നു. ഗുടൂചി കയ്പുള്ളതായാലും അതിന് അത്യന്തം ചൂട് ശക്തിയുണ്ട്.

ഉഷ്ണാ കഷായാപി തഥാ പഥ്യാ ഭവതി മാനദ । മധുരോപി തഥാ മാംസ ഉഷ്ണ ഏവ പ്രകീര്ത്തിതഃ ।। ൨൮൧.

പഥ്യയും കഷായമായിരുന്നാലും ചൂടുള്ളതാണു, മാനദാ. തേനും മാംസവും അതുപോലെ ചൂടുള്ളതായാണ് പറയുന്നത്.

ലവണോ മധുരശ്ചൈവ വിപാകമധുരൌ സ്മൃതൌ । അമ്ലോഷ്ണശ്ച തഥാ പ്രോക്തഃ ശേഷാഃ കടുവിപാകിനഃ ।। ൨൮൧.

ഉപ്പും മധുരവും പാചനശേഷം മധുരമായ ഫലമുള്ളവയാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു; പുളി ചൂടുള്ളതും, ശേഷിച്ചവ കട്ടുപാചനഫലമുള്ളവയുമാണ്.

വീര്യ്യപാകേ വിപര്യ്യസ്തേ പ്രഭാവാത്തത്ര നിശ്ചയഃ । മധുരോഽപി കടുഃ പാകേ യച്ചഃ ക്ഷൌദ്രം പ്രകീര്ത്തിതം ।। ൨൮൧.

ശക്തിയും പാചനഫലവും വിരുദ്ധമായാൽ, പ്രഭാവം നിർണായകമാകും; തേൻ മധുരമായിരുന്നാലും പാചനശേഷം കട്ടുവാണ്.

ക്കാഥയേത് ഷോഡശഗുണം പിവേദ്‌ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണമ് । കല്പനൈഷാ കഷായസ്യ യത്ര നോക്തോ വിധിര്ഭവേത് ।। ൨൮൧.

പതനം ചെയ്യാൻ പതിനാറുഗുണം വെള്ളം ചേർത്ത്, നാലുഗുണം ഔഷധം ചേർത്ത് കുടിക്കണം; പ്രത്യേക നിയമം ഇല്ലാത്തപ്പോൾ കഷായം തയ്യാറാക്കുന്ന വിധി ഇതാണ്.

കഷായന്തു ഭവേത്തോയം സ്നേഹപാകേ ചതുര്ഗുണം । ദ്രവ്യതുല്യം സമുദ്‌ധൃത്യ ദ്രവ്യം സ്നേഹം ക്ഷിപേദ്‌ബുധഃ ।। ൨൮൧.

കഷായം ഉണ്ടാക്കാൻ എണ്ണയുമായി ചേർക്കുമ്പോൾ വെള്ളം ഔഷധത്തിന്റെ നാലുഗുണം വേണം; കഷായം ഔഷധത്തിന് തുല്യമായി എടുത്തശേഷം, ജ്ഞാനികൾ എണ്ണ ചേർക്കണം.

താവത്പ്രമാണം ദ്രവ്യസ്യ സ്നേഹപാദം തതഃ ക്ഷിപേത് । തോയവര്ജ്ജന്തു യദ്‌ദ്രവ്യം സ്നേഹദ്രബ്യം തഥാ ഭവേത് ।। ൨൮൧.

ഔഷധത്തിന്റെ അളവിന് തുല്യമായ എണ്ണ ചേർക്കണം; വെള്ളം ചേർക്കാത്ത ഔഷധം ആണെങ്കിൽ എണ്ണയും അതുപോലെ വേണം.

സംവര്ത്തിതൌഷധഃ പാകഃ സ്നേഹാനാം പരികീര്ത്തിതഃ । തത്തുല്യതാ തു ലേഹ്യസ്യ തഥാ ഭവതി സുശ്രുത ।। ൨൮൧.൧൨ സ്വച്ഛമല്പൌഷധം ക്കാഥം കഷായഞ്ചോക്തവദ്ഭവേത് । അക്ഷം ചൂര്ണസ്യ നിര്ദിഷ്ടം കഷായസ്യ ചതുഷ്പലം ।। ൨൮൧.

ഔഷധം എണ്ണയിൽ പാകം ചെയ്യുന്നതാണ് സ്നേഹപാകം എന്ന് പറയുന്നു; അതേ അളവാണ് ലേഹ്യങ്ങൾക്കും ബാധകമെന്ന് സുഷ്രുതാ. സ്വച്ഛമായ കുറവ് ഔഷധം ഉപയോഗിച്ച് കഷായം തയ്യാറാക്കണം; ചൂർണ്ണത്തിന് ഒരു അക്ഷം, കഷായത്തിന് നാല്പലമാണ് അളവ്.

മധ്യമൈഷാ സ്മൃതാ മാത്രാ നാസ്തി മാത്രാവികല്പനാ । വയഃ കാലം ബലം വഹ്നിം ദേശം ദ്രവ്യം രുജം തഥാ ।। ൨൮൧.

ഇത് മധ്യമായ അളവായാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്; അളവിൽ വ്യത്യാസമില്ല. പ്രായം, കാലം, ബലം, അഗ്നി, ദേശം, ഔഷധം, രോഗം എന്നിവ പരിഗണിക്കണം.

സമവേക്ഷ്യ മഹാഭാഗ മാത്രായാഃ കല്പനാ ഭവേത് । സൌമ്യാസ്തത്ര രസാഃ പ്രായോ വിജ്ഞേയാ ധാതുവര്ദ്ധനാഃ ।। ൨൮൧.

ഇവയെല്ലാം പരിഗണിച്ചശേഷം, മഹാഭാഗാ, അളവ് നിർണ്ണയിക്കണം. രസങ്ങളിൽ മൃദുവായവ സാധാരണയായി ധാതുക്കൾ വളർത്തുന്നതായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

മധുരാസ്തു വിശേഷേണ വിജ്ഞേയാ ധാതുവര്ദ്ധനാഃ । ദോഷാണാഞ്ചൈവ ധാതൂനാ ദ്രവ്യം സമഗുണന്തു യത് ।। ൨൮൧.

പ്രത്യേകിച്ച്, മധുരം ധാതുക്കൾ വളർത്തുന്നതായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ദോഷങ്ങൾക്കും ധാതുക്കൾക്കും തുല്യഗുണമുള്ള ഔഷധം.

തദേവ വൃദ്ധയേ ജ്ഞേയം വിപരീതം ക്ഷമാവഹമ് । ഉപസ്തമ്ഭത്രയം പ്രോക്തം ദേഹേഽസ്മിന്മനുജോത്തമ ।। ൨൮൧.

അത് വളർച്ചയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നതായാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്; അതിന്റെ വിപരീതം ക്ഷയമുണ്ടാക്കും. ഈ ശരീരത്തിന് മൂന്ന് അടിസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ട്, മനുജശ്രേഷ്ഠാ.

ആഹാരോ മൈഥുനം നിദ്രാ തേഷു യത്നഃ സദാ ഭവേത് । അസേവനാത് സേവനാച്ച അത്യന്തം നാശമാപ്നുയാത് ।। ൨൮൧.

ആഹാരം, ലൈംഗികസംഭോഗം, ഉറക്കം — ഇവയിൽ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധ പുലർത്തണം. അത്യധികം ഒഴിവാക്കുകയോ അതിരുകടക്കുകയോ ചെയ്താൽ പൂർണ്ണ നാശം സംഭവിക്കും.

ക്ഷയസ്യ ബൃംഹണം കാര്യം സ്ഥൂലദേഹസ്യ കര്ഷണമ് । രക്ഷണം മധ്യകായസ്യ ദേഹഭേദാസ്ത്രയോ മതാഃ ।। ൨൮൧.

ക്ഷയരോഗമുള്ളവർക്കു ശരീരത്തിന് പോഷണം നൽകണം. അതിവളരെയധികം ഭാരം കൂടിയവരുടെ ശരീരം കുറയ്ക്കണം. ശരാശരി ശരീരമുള്ളവർക്ക് ശരീരത്തെ നിലനിർത്തണം. ഇതാണ് ശരീരത്തിന്റെ മൂന്നു വിധഭേദങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നത്.

ഉപക്രമദ്വയം പ്രോക്തം തര്പണം വാപ്യതര്പണം । ഹിതാശീച മിതാശീ ച ജീര്ണാശീ ച തഥാ ഭവേത് ।। ൨൮൧.

രണ്ടു രീതികളാണ് പറയുന്നത്: ഒരുപാട് തൃപ്തി വരെയും കുറച്ച് മാത്രവും ഭക്ഷണം കഴിക്കൽ. അതുപോലെ, ഉത്തമമായ ഭക്ഷണം, അളവിൽ, മുമ്പ് കഴിച്ച ഭക്ഷണം പചിച്ചശേഷം മാത്രം കഴിക്കണം.

ഓഷധീനാം പഞ്ചവിധാ തഥാ ഭവതി കല്പനാ । രസഃ കല്കഃ ശ്രൃതഃ ശീതഃ ഫാണ്ടശ്ച മനുജോത്തമ ।। ൨൮൧.

ഔഷധസസ്യങ്ങൾ അഞ്ചു വിധത്തിൽ തയ്യാറാക്കാം: രസം, കൽക്കം, കഷായം, തണുത്ത അരയൽ, ഫാണ്ടം എന്നിങ്ങനെ.

രസശ്ച പീഡകോ ജ്ഞേയഃ കല്ക ആലോड़ിതാദ്‌ ഭവേത് । ക്കഥിതശ്ച ശ്രൃതോ ജ്ഞേയഃ ശീതഃ പര്യുഷിതോ നിശാം ।। ൨൮൧.

പിഴിഞ്ഞെടുത്തത് രസം, അരച്ചത് കൽക്കം, തിളപ്പിച്ചത് കഷായം, രാത്രിയിലൊന്നു വെച്ചത് തണുത്ത അരയൽ എന്നാണ് അറിയേണ്ടത്.

സദ്യോഭിശ്രൃതപൂതം യത് തത് ഫാണ്ടമഭിധീയതേ । കരണാനാം ശതഞ്ചൈവ ഷഷ്ടിശ്ചൈവാധികാ സ്മൃതാ ।। ൨൮൧.

ഉടൻ തിളപ്പിച്ച് ചുരണ്ടിയെടുത്തത് ഫാണ്ടം എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഔഷധങ്ങൾ തയ്യാറാക്കാൻ നൂറ് അറുപത് വിധങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു.

യോ വേത്തി സ ഹ്യജേയഃ സ്യാത്സമ്ബന്ധേ വാഹുശൌണ്ഡികഃ । ആഹാരശുദ്ധിരഗന്യര്ഥമഗ്നിമൂലം ബലം നൃണാം ।। ൨൮൧.

ഇവയെല്ലാം അറിയുന്നവൻ ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാണ്, ഉപയോഗത്തിൽ വളരെ നിപുണനും ആകുന്നു. ഭക്ഷണത്തിന്റെ ശുദ്ധി അഗ്നിക്കായി വേണ്ടതും, അഗ്നിയാണ് മനുഷ്യരുടെ ശക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനം.