അഗ്നിപുരാണമ്

പ്രകോപോത്തരകേ കാലേ രാമസ്തേഷാം പ്രകീര്ത്തിതഃ । അതിഭോജനതോ വിപ്ര തഥാ ചാഭോജനേന ച ।। ൨൮൦.

ഉന്തലിന് ശേഷമുള്ള സമയമാണ് ശമനം എന്ന് പറയുന്നത്; അതാണ് ഇവർക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, അത്തിരി ഭക്ഷണത്താൽപോലും, ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കുന്നതിനാലും.

രോഗാ ഹി സര്വേ ജായന്തേ വേഗോദീരണധാരണൈഃ । അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശാവേകം പാനേന പൂരയേത് ।। ൨൮൦.

എല്ലാ രോഗങ്ങളും ആവശ്യം പിടിച്ചു വയ്ക്കുന്നതിലും അതിരുകടന്ന് വിട്ടുവിടുന്നതിലും നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; വയറ്റിന്റെ രണ്ട് ഭാഗം ഭക്ഷണത്താൽ നിറയ്ക്കണം, ഒരു ഭാഗം വെള്ളംകൊണ്ട്.

ആശ്രയം പവനാദീനാം തഥൈകമവശേഷയേത് । വ്യാധേര്ന്നിദാനസ്യ തഥാ വിപരീതമഥൌഷധമ് ।। ൨൮൦.

വായു മുതലായവയ്ക്കായി ഒരു ഭാഗം ഒഴിവാക്കണം; രോഗത്തിന്റെ കാരണത്തിന് വിപരീതമായതാണ് ഔഷധം നൽകേണ്ടത്.

കര്തവ്യമേതദേവാത്ര മയാ സാരം പ്രകീര്ത്തിതമ് । നാഭേരുദ്‌ര്ധ്വമധശ്ചൈവ ഗുദശ്രോണ്യോസ്തഥൈവ ച ।। ൨൮൦.

ഇവിടെ ഇതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്; ഞാൻ ഇതിന്റെ സാരം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: നാഭിക്കു മുകളിൽ, താഴെ, കൂടയും ചുണ്ടും ഭാഗങ്ങളിലും അതുപോലെ.

ബലാശപിത്തവാതാനാം ദേഹേ സ്ഥാനം പ്രകീര്ത്തിതം । തഥാപി സര്വഗാശ്ചൈതേ ദേഹേ വായുര്വിശേഷതഃ ।। ൨൮൦.

ശക്തി, രക്തം, പിത്തം, വായു എന്നിവയുടെ സ്ഥാനം ശരീരത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നിരുന്നാലും, ഇവ എല്ലാം ശരീരത്തിലുടനീളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് വായു.

ദേഹസ്യ മധ്യേ ഹൃദയം സ്ഥാനം തന്മനസഃ സ്മൃതമ് । കൃശോഽല്പകേശശ്ചപലോ ബഹുവാഗ്വിഷമാനലഃ ।। ൨൮൦.

ശരീരത്തിന്റെ നടുവിലാണ് ഹൃദയം മനസ്സിന്റെ ഇരിപ്പിടം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്; ദേഹത്ത് കുറവുള്ളവൻ, കുറച്ച് മുടിയുള്ളവൻ, ചഞ്ചലൻ, അധികം സംസാരിക്കുന്നവൻ, അശുദ്ധമായ അഗ്നിയുള്ളവൻ.

വ്യോമഗശ്ച തഥാ സ്വപ്നേ വാതപ്രകൃതിരുച്യതേ । അകാലപലിതഃ ക്രോധീ പ്രസ്വേദീ മധുരപ്രിയഃ ।। ൨൮൦.

ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലും സ്വപ്നത്തിൽ അങ്ങനെ കാണുന്നതും വായു സ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; കാലത്തിന് മുമ്പേ ചാരമുടിയുള്ളവൻ, കോപം വേഗം വരുന്നവൻ, അധികം വിയർക്കുന്നവൻ, മധുരം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവൻ.

സ്വപ്നേ ച ദീപ്തിമത്പ്രേക്ഷീ പിത്തപ്രകൃതികോ നരഃ । താമസാ രാജസാശ്ചൈവ സാത്വികാശ്ച തതാ സ്മൃതാ ।। ൨൮൦.

സ്വപ്നത്തിൽ ദീപ്തിയുള്ളത് കാണുന്നവൻ പിത്തസ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; താമസികൻ, രാജസികൻ, സാത്വികൻ എന്നിവരും അങ്ങനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

ശുദ്ധാമ്ബുദര്ശീ സ്വപ്നേ ച കഫപ്രകൃതികോ നരഃ । താമസാ രാജസാശ്ചൈവ സാത്വികാശ്ച തഥാ സ്മൃതാഃ ।। ൨൮൦.൩൯ മനുഷ്യാ മുനിശാര്ദൂല വാതപിത്തകഫാത്മകാഃ । രക്തപിത്തം വ്യവായാച്ച ഗുരുകര്മ്മപ്രവര്ത്തനൈഃ ।। ൨൮൦.

സ്വപ്നത്തിൽ ശുദ്ധമായ മേഘങ്ങൾ കാണുന്നവൻ കഫസ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; താമസികൻ, രാജസികൻ, സാത്വികൻ എന്നിവരും അങ്ങനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

പിത്തം പ്രകോപമായാതി ഭയേന ച തഥാ കദ്വിജ । അത്യമ്ബുപാനഗുര്വ്വന്നഭോജിനാം ഭുക്തശായിനാമ ।। ൨൮൦.

ഭയത്താൽ, അതികം വെള്ളം കുടിക്കുന്നതാൽ, ഭാരമുള്ള ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതാൽ, ഭക്ഷണം കഴിച്ചിട്ട് ഉടൻ കിടക്കുന്നതാൽ പിത്തം ഉന്തലിൽ എത്തുന്നു, മഹർഷേ.

ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമായാതി തഥാ യേ ചാലസാ ജനാഃ । വാതാദ്യുത്ഥാനി രോഗാണി ജ്ഞാത്വാ ശാമ്യാനി ലക്ഷ്ണൈഃ ।। ൨൮൦.

മന്ദമായവർക്കും കഫം ഉന്തലിൽ എത്തുന്നു; വായു മുതലായവയിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നോക്കി ശമിപ്പിക്കണം.

അസ്ഥിഭങ്ഗഃ കഷായത്വമാസ്യേ ശുഷ്കാസ്യതാ തഥാ । ജൃമ്ഭണം ലോമഹര്ഷശ്ച വാതികവ്യാധിലക്ഷണമ് ।। ൨൮൦.

എല്ലു പൊട്ടൽ, വായിൽ കഷായം, വായ് ഉണങ്ങൽ, ചുമ്മൽ, രോമാഞ്ചം എന്നിവ വായു രോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

നഖനേത്രശിരാണാന്തു പീതത്വം കടുതാ മുഖേ । തൃഷ്ണാ ദാഹോഷ്ണതാ ചൈവ പിത്തവ്യാധിനിദര്ശനമ് ।। ൨൮൦.

നഖം, കണ്ണ്, ശിരകൾ മഞ്ഞനിറം ആകുന്നത്, വായിൽ കട്ടു, ദാഹം, ദഹനം, ചൂട് എന്നിവ പിത്തരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

ആലസ്യഞ്ച പ്രസേകശ്ച ഗുരുതാ മധുരാസ്യതാ । ഉഷ്ണാഭിലാഷിതാ ചേതി ശ്ലേഷ്മികവ്യാധിലക്ഷണമ് ।। ൨൮൦.

മന്ദത, അധികം തുപ്പൽ, ഭാരത്വം, വായിൽ മധുരം, ചൂട് ആഗ്രഹിക്കൽ എന്നിവ കഫരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

സ്നിഗ്ധോഷ്ണമന്നമഭ്യങ്ഗസ്തൈലപാനാദി വാതനുത് । ആജ്യം ക്ഷീരാംസിതാദ്യം ച ചന്ദ്രരശ്മ്യാദി പിത്തനുത് ।। ൨൮൦.

എണ്ണയുള്ള ചൂടുള്ള ഭക്ഷണം, അഭ്യംഗം, എണ്ണ കുടിയ്ക്കൽ മുതലായവ വായുവിനെ ശമിപ്പിക്കും; നെയ്യ്, പാൽ, ചന്ദ്രന്റെ കിരണത്തിൽ തണുത്തവ എന്നിവ പിത്തത്തെ ശമിപ്പിക്കും.

സക്ഷൌദ്രം ത്രിഫലാതൈലം വ്യായാമാദി കഫാപഹമ് । സര്വരോഗപ്രശാന്ത്യൈ സ്യാദ്വിഷ്ണോര്ധ്യാനഞ്ച ചപൂജനമ് ।। ൨൮൦.

തേന്‍, ത്രിഫലയുടെ എണ്ണ, വ്യായാമം മുതലായവ കഫം കുറയ്ക്കുന്നു. എല്ലാ രോഗങ്ങളും ശമിപ്പിക്കാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനവും പൂജയും ഫലപ്രദമാണ്.

ധന്വന്തരിരുവാച രസാദിലക്ഷണം വക്ഷ്യേ ഭേഷജാനാം ഗുണം ശ്രൃണു । രസവീര്യ്യവിപാകജ്ഞോ നൃപാദീന്രക്ഷയേന്നരഃ ।। ൨൮൧.

ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ഔഷധങ്ങളുടെ രസം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങളും ഗുണങ്ങളും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. രസം, ശക്തി, പാചനശേഷം ഉണ്ടാകുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്നിവ അറിയുന്നവൻ രാജാവിനെയും മറ്റുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കാം.

രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ സോമജാഃ പരികീര്ത്തിതാഃ । കടുതിക്തകഷായാനി തഥാഗ്നേയാ മഹാഭുജ ।। ൨൮൧.

മധുരം, പുളി, ഉപ്പ് എന്നിവ സോമയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്നതായി പറയുന്നു; കയ്പ്, കട്ടു, കഷായം എന്നിവ അഗ്നിയിൽ നിന്നാണെന്ന് മഹാബാഹുവേ, പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ത്രിധാ വിപാകോ ദ്രവ്യസ്യ കട്‌വമ്ല്ലവണആത്മകഃ । ദ്വിധാ വീയ്യ സമുദ്ദിഷ്ടമുഷ്ണം ശീതം തഥൈവ ച ।। ൨൮൧.

ഒരു വസ്തുവിന്റെ പാചനശേഷം ഉണ്ടാകുന്ന ഫലം മൂന്നു വിധമാണ്: കട്ടു, പുളി, ഉപ്പ്. ശക്തി രണ്ടുവിധമാണ്: ചൂട് അല്ലെങ്കിൽ തണുപ്പ്.

അനിര്ദേശ്യപ്രഭാവശ്ച ഓഷധീനാം ദ്വിജോത്തമ । മധുരശ്ച കഷായശ്ച തിക്തശ്ചൈവ തഥാ രസഃ ।। ൨൮൧.

ഔഷധികളുടെ പ്രഭാവം ചിലപ്പോഴൊന്നും വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ. രസങ്ങൾ മധുരം, കഷായം, കയ്പ് എന്നിവയാണ്.

ശീതവീര്യ്യാഃ സമുദ്ദിഷ്ടാഃ ശേഷാസ്തൂഷ്ണാഃ പ്രകീര്ത്തിതാഃ । ഗുഡുചീ തത്ര തിക്താപി ഭവത്യുഷ്ണാതിവീര്യതഃ ।। ൨൮൧.

തണുത്ത ശക്തിയുള്ളവയെ വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്നു; ശേഷിച്ചവയെ ചൂടുള്ളവയെന്നു പറയുന്നു. ഗുടൂചി കയ്പുള്ളതായാലും അതിന് അത്യന്തം ചൂട് ശക്തിയുണ്ട്.

ഉഷ്ണാ കഷായാപി തഥാ പഥ്യാ ഭവതി മാനദ । മധുരോപി തഥാ മാംസ ഉഷ്ണ ഏവ പ്രകീര്ത്തിതഃ ।। ൨൮൧.

പഥ്യയും കഷായമായിരുന്നാലും ചൂടുള്ളതാണു, മാനദാ. തേനും മാംസവും അതുപോലെ ചൂടുള്ളതായാണ് പറയുന്നത്.

ലവണോ മധുരശ്ചൈവ വിപാകമധുരൌ സ്മൃതൌ । അമ്ലോഷ്ണശ്ച തഥാ പ്രോക്തഃ ശേഷാഃ കടുവിപാകിനഃ ।। ൨൮൧.

ഉപ്പും മധുരവും പാചനശേഷം മധുരമായ ഫലമുള്ളവയാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു; പുളി ചൂടുള്ളതും, ശേഷിച്ചവ കട്ടുപാചനഫലമുള്ളവയുമാണ്.

വീര്യ്യപാകേ വിപര്യ്യസ്തേ പ്രഭാവാത്തത്ര നിശ്ചയഃ । മധുരോഽപി കടുഃ പാകേ യച്ചഃ ക്ഷൌദ്രം പ്രകീര്ത്തിതം ।। ൨൮൧.

ശക്തിയും പാചനഫലവും വിരുദ്ധമായാൽ, പ്രഭാവം നിർണായകമാകും; തേൻ മധുരമായിരുന്നാലും പാചനശേഷം കട്ടുവാണ്.

ക്കാഥയേത് ഷോഡശഗുണം പിവേദ്‌ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണമ് । കല്പനൈഷാ കഷായസ്യ യത്ര നോക്തോ വിധിര്ഭവേത് ।। ൨൮൧.

പതനം ചെയ്യാൻ പതിനാറുഗുണം വെള്ളം ചേർത്ത്, നാലുഗുണം ഔഷധം ചേർത്ത് കുടിക്കണം; പ്രത്യേക നിയമം ഇല്ലാത്തപ്പോൾ കഷായം തയ്യാറാക്കുന്ന വിധി ഇതാണ്.

കഷായന്തു ഭവേത്തോയം സ്നേഹപാകേ ചതുര്ഗുണം । ദ്രവ്യതുല്യം സമുദ്‌ധൃത്യ ദ്രവ്യം സ്നേഹം ക്ഷിപേദ്‌ബുധഃ ।। ൨൮൧.

കഷായം ഉണ്ടാക്കാൻ എണ്ണയുമായി ചേർക്കുമ്പോൾ വെള്ളം ഔഷധത്തിന്റെ നാലുഗുണം വേണം; കഷായം ഔഷധത്തിന് തുല്യമായി എടുത്തശേഷം, ജ്ഞാനികൾ എണ്ണ ചേർക്കണം.

താവത്പ്രമാണം ദ്രവ്യസ്യ സ്നേഹപാദം തതഃ ക്ഷിപേത് । തോയവര്ജ്ജന്തു യദ്‌ദ്രവ്യം സ്നേഹദ്രബ്യം തഥാ ഭവേത് ।। ൨൮൧.

ഔഷധത്തിന്റെ അളവിന് തുല്യമായ എണ്ണ ചേർക്കണം; വെള്ളം ചേർക്കാത്ത ഔഷധം ആണെങ്കിൽ എണ്ണയും അതുപോലെ വേണം.

സംവര്ത്തിതൌഷധഃ പാകഃ സ്നേഹാനാം പരികീര്ത്തിതഃ । തത്തുല്യതാ തു ലേഹ്യസ്യ തഥാ ഭവതി സുശ്രുത ।। ൨൮൧.൧൨ സ്വച്ഛമല്പൌഷധം ക്കാഥം കഷായഞ്ചോക്തവദ്ഭവേത് । അക്ഷം ചൂര്ണസ്യ നിര്ദിഷ്ടം കഷായസ്യ ചതുഷ്പലം ।। ൨൮൧.

ഔഷധം എണ്ണയിൽ പാകം ചെയ്യുന്നതാണ് സ്നേഹപാകം എന്ന് പറയുന്നു; അതേ അളവാണ് ലേഹ്യങ്ങൾക്കും ബാധകമെന്ന് സുഷ്രുതാ. സ്വച്ഛമായ കുറവ് ഔഷധം ഉപയോഗിച്ച് കഷായം തയ്യാറാക്കണം; ചൂർണ്ണത്തിന് ഒരു അക്ഷം, കഷായത്തിന് നാല്പലമാണ് അളവ്.

മധ്യമൈഷാ സ്മൃതാ മാത്രാ നാസ്തി മാത്രാവികല്പനാ । വയഃ കാലം ബലം വഹ്നിം ദേശം ദ്രവ്യം രുജം തഥാ ।। ൨൮൧.

ഇത് മധ്യമായ അളവായാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്; അളവിൽ വ്യത്യാസമില്ല. പ്രായം, കാലം, ബലം, അഗ്നി, ദേശം, ഔഷധം, രോഗം എന്നിവ പരിഗണിക്കണം.